III CO 219/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Tomasz Szanciło
11 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 11 marca 2025 r. w Izbie Cywilnej w Warszawie
w sprawie z powództwa W.K.
przeciwko I.N.
o zapłatę,
na skutek przedstawienia przez Sąd Okręgowy w S.
postanowieniem z 14 lutego 2025 r. sprawy o sygn. akt II Ca 189/25,
celem przekazania innemu sądowi równorzędnemu
nie uwzględnia wniosku.
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 14 lutego 2025 r. Sąd Okręgowy w S. zwrócił się do Sądu
Najwyższego – na podstawie art. 441 § 1 i 2 k.p.c. – o przekazanie sprawy do
innego sądu równorzędnego, albowiem wymaga tego dobro wymiaru
sprawiedliwości, w szczególności wzgląd na społeczne postrzeganie sądu jako
organu bezstronnego.
Sąd Okręgowy wyjaśnił, że inicjatorem wniosku jest powód, aczkolwiek
również w ocenie tego Sądu – z uwagi na fakt, iż powód jest czynnym adwokatem,
zaś pozwana matką byłej partnerki powoda wykonującej zawód adwokata, obie
natomiast kancelarie prowadzone są w Okręgu Sądu Okręgowego w S.– zachodzą
przesłanki do przekazania sprawy (rozpoznania apelacji) do innego sądu
równorzędnego z Sądem występującym.
III CO 219/25
2
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 441 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy może przekazać sprawę do
rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu z sądem występującym, jeżeli
wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości, w szczególności wzgląd na
społeczne postrzeganie sądu jako organu bezstronnego.
Przepis ten stanowi wyjątek od kodeksowej zasady rozpoznawania sprawy
przez sąd miejscowo właściwy i z tej przyczyny powinien być interpretowany ściśle
(zob. np. postanowienia SN: z 16 marca 2020 r., IV CO 18/20; z 10 września
2020 r., II CO 203/20; z 28 września 2021 r., II CO 72/21). Zbyt pochopne
przekazywanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu nie służy wytwarzaniu
w społeczeństwie przekonania o bezstronności sądów, lecz przeciwnie – może
budować przekonanie o łatwości manipulowania ich ustawową właściwością (zob.
np. postanowienia SN z 25 listopada 2009 r., III KO 81/09, i z 24 lutego 2020 r.,
II PO 5/20).
Podstawa do zastosowania powyższego przepisu istnieje wtedy, gdy
zachodzi istotne ryzyko, że autorytet sądownictwa znacząco ucierpi w razie
rozpatrzenia danej sprawy przez właściwy sąd. Dla oceny wagi zagrożenia dla
autorytetu sądownictwa znaczenie mają przesłanki obiektywne (np. uzasadnione
wątpliwości co do bezstronności sędziów danego sądu w konkretnej sprawie) oraz
przesłanki subiektywne (np. przekonanie stron postępowania albo lokalnej opinii
publicznej o braku bezstronności sędziów danego sądu w konkretnej sprawie).
Same przesłanki subiektywne nie są wystarczające do zastosowania art. 441 § 1
k.p.c. (zob. postanowienia SN z 3 sierpnia 2022 r., I NO 86/22, i z 26 października
2023 r., III CO 536/23).
Okoliczności wynikające z przesłanki dobra wymiaru sprawiedliwości muszą
być realne i stwarzać rzeczywiste zagrożenie dla prawidłowości funkcjonowania
wymiaru sprawiedliwości. Obawa wystąpienia w opinii społecznej przekonania, że
sprawa nie zostanie w tym sądzie bezstronnie rozpoznana, musi być realna, a nie
hipotetyczna (zob. postanowienie SN z 16 marca 2020 r., IV CO 18/20). Artykuł 441
k.p.c. ma na względzie przeszkody dotyczące danego sądu jako organu wymiaru
sprawiedliwości, a nie przeszkody odnoszące się do poszczególnego sędziego, czy
III CO 219/25
3
poszczególnych sędziów, gdyż w tym przypadku do rozwiązania zaistniałych
wątpliwości służy instytucja wyłączenia sędziego od orzekania w danej sprawie.
Podstaw stosowania omawianego przepisu nie należy utożsamiać z podstawami
wyłączenia sędziego, od rozpoznania sprawy w stosunku do części, nawet istotnej,
sędziów sądu występującego. Jeżeli zatem w ocenie sędziego referenta istnieją
podstawy do jego wyłączenia, należy wdrożyć odpowiednie postępowanie,
pozostawiając ocenę właściwemu sądowi (zob. np. postanowienia SN:
z 15 września 2020 r., IV CO 191/20; z 26 czerwca 2020 r., IV CO 108/20; z 7 maja
2021 r., I CO 53/21, z 8 września 2022 r., III CO 540/22; z 28 września
2021 r., II CO 72/21; z 30 stycznia 2025 r., III CO 15/25). Przekazania sprawy
w trybie art. 441 k.p.c. („wyłączenia sądu”) nie można także uzasadniać złożeniem
wniosku (wniosków) o wyłączenie (wszystkich) sędziów, gdyż w tym aspekcie
przepisami szczególnymi, a tym samym wyprzedzającymi stosowanie tego przepisu
i powodującymi bezzasadność wystąpienia sądu o przekazanie sprawy na tej
podstawie jest art. 481 k.p.c. (zob. np. postanowienia SN: z 30 stycznia
2020 r., III CO 4/20, OSNC 2020, nr 9, poz. 78; z 30 stycznia 2025 r., III CO 15/25).
Szczątkowe okoliczności wskazane w postanowieniu zawierającym wniosek
o przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu nie uzasadniają
zastosowania art. 441 § 1 k.p.c. Przede wszystkim zauważenia wymaga, że Sąd
Okręgowy nie przedstawił szerszej argumentacji na poparcie twierdzeń odnośnie
do tego, dlaczego fakt, iż zarówno powód, jak i pozwana, będąca matką jego byłej
partnerki, prowadzą kancelarie w okręgu Sądu Okręgowego w S. stanowi
przeszkodę dla rozpoznania sprawy dotyczącej całego sądu. To, że stronami są
adwokaci czy radcowie prawni prowadzący kancelarie w okręgu danego sądu,
samo w sobie nie stanowi przesłanki zastosowania powołanego przepisu.
Jak wskazuje się natomiast w orzecznictwie, okoliczność, że strona może
być osobą osobiście znaną przez niektórych czy większość sędziów orzekających
w występującym sądzie, może powodować jedynie uzasadnioną wątpliwość co do
bezstronności, dotyczącą konkretnego sędziego lub sędziów. Jednakże w takim
przypadku mogą zachodzić podstawy zastosowania art. 49 k.p.c. Wówczas sprawę
rozpoznaje inny sędzia tego samego sądu, a gdyby jego nie było, zachodzi
sytuacja, gdy sąd właściwy nie może z powodu przeszkody rozpoznać sprawy
III CO 219/25
4
i musi wystąpić do sądu przełożonego o wyznaczenie innego sądu równorzędnego,
ale wówczas w innym trybie, tj. na podstawie art. 44 k.p.c. (zob. postanowienie SN
z 30 stycznia 2025 r., III CO 15/25).
Okoliczności wskazane we wniosku rozważać by można – co najwyżej – jako
stanowiące podstawę dla wyłączenia poszczególnych sędziów Sądu Okręgowego
w S. (art. 49 § 1 k.p.c.). Niemniej jednak marginalnego zauważenia wymaga, że
przedstawienie okoliczności, które świadczyłyby o wystąpieniu stanu rzeczy
wypełniającego hipotezę normy wynikającej z danego przepisu, należy do sądu
występującego. Rekonstrukcja okoliczności i poszukiwanie argumentów
uzasadniających przekazanie sprawy sądowi równorzędnemu nie należą do Sądu
Najwyższego (zob. np. postanowienie SN z 28 października 2021 r., IV CO 182/21).
Niewłaściwe jest zatem odwoływanie się do twierdzeń strony.
Dobro wymiaru sprawiedliwości nie jest tożsame jedynie ani z dobrem
(w szczególności sprawnym funkcjonowaniem) sądu rozpoznającego konkretną
sprawę lub z interesami prawnymi stron ani też ze społecznym postrzeganiem sądu
jako organu bezstronnego. Wszystkie te elementy stanowią części składowe tej
wartości, niemniej jednak w stosowaniu art. 441 § 1 k.p.c. trzeba mieć na uwadze,
że żaden z elementów nie dominuje nad pozostałymi. Wprawdzie wymiar
sprawiedliwości istnieje po to, by rozstrzygać indywidualne spory o prawo i tym
samym zabezpieczać interesy prawne stron postępowań, jednak „dobro wymiaru
sprawiedliwości” trzeba każdorazowo rozumieć uniwersalnie, mając na względzie
nie tylko konkretną sprawę, ale też długofalowe konsekwencje wynikające z decyzji
o zastosowaniu art. 441 § 1 k.p.c. (zob. np. postanowienia SN: z 7 lipca
2020 r., IV CO 153/20; z 28 lutego 2025 r., III CO 169/25).
W okolicznościach niniejszej sprawy nie ma zatem podstaw do uznania, że
zachodzi jakiekolwiek zagrożenie dla dobra wymiaru sprawiedliwości w rozumieniu
powyższego przepisu.
Mając powyższe na względzie, orzeczono jak w sentencji.
[P.L.]
[a.ł]
III CO 219/25
5
[a.ł]
