II CSK 86/05

Sygn. akt II CSK 86/05 POSTANOWIENIE Dnia 14 lutego 2006 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Iwona Koper (przewodniczący) SSN Maria Grzelka SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca) Protokolant Anna Banasiuk w sprawie z wniosku Gminy Miasta Ł. przy uczestnictwie Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta Miasta Ł., i in. o zasiedzenie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 lutego 2006 r., skargi kasacyjnej wnioskodawcy oraz uczestnika postępowania Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta Miasta Ł. i Nadleśnictwo G. w Zgierzu od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 18 maja 2005 r., uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 12 stycznia 2005 r. i znosząc postępowania od dnia 26 listopada 1998 r. przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Ł. oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowań odwoławczych Uzasadnienie 2 Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 12 stycznia 2005 r. oddalił wniosek Gminy Ł. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, w sprawie toczącej się z udziałem Skarbu Państwa- Prezydenta Miasta Ł. i […]. Sąd ten ustalił, że w oparciu o protokół z dnia 12 sierpnia 1946 r. przedstawiciel Urzędu Ziemskiego w Ł. przekazał Nadleśnictwu B. grunty o powierzchni 27,60 ha pochodzące z majątku S., z przeznaczeniem na cele gospodarki leśnej. Łącznie z przekazaniem gruntu nastąpiło przekazanie budynków tego majątku. Pod koniec lat 40-tych grunty przejęte przez Nadleśnictwo B. były sukcesywnie zalesiane, a w kolejnych latach była na nich prowadzona działalność pielęgnacyjna. Pod koniec lat 60-tych została podjęta decyzja o budowie grupowej oczyszczalni ścieków dla miasta Ł. Na potrzeby tej inwestycji, w oparciu o decyzje administracyjne wydane w 1974 r. i 1977 r., wyłączono z gospodarstwa leśnego i przekazano w zarząd i użytkowanie Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji Okręgu Ł. grunty o powierzchni łącznie około 4 ha. W dziale II księgi wieczystej Rep. Hip. 113a Folwarku S. jako właściciel wpisany jest T. T. Spadek po nim nabyli […]. Właścicielom tej nieruchomości nie proponowano wykupienia gruntów. Nie było również prowadzone postępowanie wywłaszczeniowe. Z właścicielami innych gruntów przeznaczonych pod budowę oczyszczalni były zawierane umowy sprzedaży tych gruntów. W ocenie Sądu pierwszej instancji wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie, bowiem nieruchomość której dotyczył, została objęta we władanie przez Skarb Państwa w ramach wypełniania zadań publicznych, poza stosunkami cywilnoprawnymi. Nie oznacza to wykonywania posiadania w znaczeniu przyjętym w art. 336 k.p.c. Faktyczne władanie nieruchomością przez Skarb Państwa mieściło się w ramach „imperium" państwa i nie mogło być uznane za objęcie nieruchomości w posiadanie samoistne. Nie mógł mieć zatem zastosowania art. 172 k.c. i wniosek należało oddalić. Sąd Okręgowy w Łodzi po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy i uczestnika postępowania Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta Miasta Ł. i Nadleśnictwo G.. oddalił je postanowieniem z dnia 18 maja 2005 r. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia oraz ocenę, że posiadanie nieruchomości przez Skarb Państwa było związane z wykonywaniem „imperium" i nie mogło stanowić podstawy nabycia 3 własności nieruchomości w drodze zasiedzenia. Dodatkowo Sąd Okręgowy podkreślił, że nieruchomość, której dotyczył wniosek została objęta w posiadanie przez Skarb Państwa w oparciu o istniejącą wówczas podstawę prawną, co wykluczało samowolną zmianę uzyskanego w tym trybie władztwa i przekształcenie go w posiadanie regulowane przez przepisy prawa cywilnego. Za taką oceną przemawiał sposób przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa. Nastąpiło ono na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej, choć z ich naruszeniem, bowiem nieruchomość nie spełniała kryteriów obszarowych wskazanych w tych przepisach dla przejęcia jej na własność przez Skarb Państwa. Od postanowienia Sądu Okręgowego wnioskodawca i uczestnicy postępowania, których apelacje zostały oddalone, złożyli skargi kasacyjne oparte o obie podstawy określone w art. 398 § 1 k.p.c. W skardze kasacyjnej wnioskodawcy Gminy Ł. i Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta Miasta Ł.zostały zawarte zarzuty naruszenia art. 172 i art. 339 k.c. oraz art. 233 § 1 k.p.c., art. 234 k.p.c. oraz art. 379 pkt 5 w związku z art. 144 § 1, 510 § 1 i 2 k.p.c. Reprezentujące Skarb Państwa Nadleśnictwo G. zarzuciło naruszenie art. 172 k.c. w związku z art. 336 k.c. oraz art. 234 k.p.c., art. 382 k.p.c. i art. 386 § 1 k.p.c. Wszyscy skarżący w oparciu o wskazane wyżej zarzuty wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności, z uwagi na najdalej idące skutki, podlegał rozpoznaniu zarzut nieważności postępowania. Został on oparty o twierdzenie, że dla części uczestników postępowania ustanowiono kuratora, z naruszeniem art. 144 § 1 k.p.c., co spowodowało pozbawienie ich możliwości obrony swoich praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.) Art. 144 § 1 k.p.c. przewiduje, że przewodniczący ustanawia kuratora dla strony, której miejsce pobytu nie jest znane, jeżeli wnioskodawca powyższe uprawdopodobni. Konstrukcja tego przepisu, w powiązaniu z treścią art. 143 k.p.c. 4 wskazuje, że jego celem jest zagwarantowanie reprezentacji stronie, której miejsce pobytu nie jest znane, a zachodzi potrzeba doręczenia pozwu lub innych pism procesowych wywołujących potrzebę obrony jej praw. Przepis ten nie może służyć zatem za instrument służący przyśpieszeniu postępowania w innych przypadkach, w których dokonanie doręczenia jest utrudnione. Ustanowienie kuratora w oparciu o treść art. 144 § 1 k.p.c. jest możliwe jedynie w tym przypadku, gdy istnieje wyłącznie wątpliwość co do miejsca pobytu strony. Dla takiej oceny nie było zaś podstaw w sytuacji, kiedy wiek kilku uczestników postępowania, dla których ustanowiono kuratora sądowego przekraczałby znacznie sto lat, w przypadku każdej z tych osób. Nie sposób podzielić oceny Sądu Okręgowego, że wyłącznie dokument stwierdzający fakt zgonu strony postępowania sądowego mógłby stanowić podstawę dla niezastosowania art. 144 § 1 k.p.c., gdy miejsce pobytu strony nie jest znane. Wydanie w dniu 26 listopada 1998 r. postanowienia o ustanowieniu kuratora dla części uczestników postępowania stanowiło naruszenie art. 144 § 1 k.p.c. także z innego powodu. Nie ulega wątpliwości, że przepis ten może znaleźć zastosowanie jedynie w przypadku, gdy zostanie złożony stosowny wniosek, a wnioskodawca uprawdopodobni, że miejsce pobytu strony nie jest znane. Wynika to w sposób jednoznaczny z treści art. 143 i 144 § 1 k.p.c. Tymczasem postanowienie o ustanowieniu kuratora zostało wydane przez Sąd pierwszej instancji z urzędu, po wniesieniu apelacji przez uczestniczkę postępowania A. S. Nadto treść pisma z dnia 23 września 1998 r., które złożyła poza apelacją nie dawała podstaw do stwierdzenia, że zawierało ono uprawdopodobnienie faktu wymaganego przez art. 144 § 1 k.p.c. A. S. podniosła jedynie, że w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku po T. T. ukazało się ogłoszenie, że są poszukiwani jego spadkobiercy i nie zgłosili się inni jego spadkobiercy poza wnukami A. S., J. S., T. S. i J. S. Nie można zaś uznać za uprawdopodobnienie wniosku samego twierdzenia strony, że nie zna aktualnego miejsca pobytu innego uczestnika postępowania. Ustanowienie kuratora sądowego z naruszeniem art. 144 § 1 k.p.c. stanowiło naruszenie przepisów postępowania, którego skutkiem była nieważność postępowania związana z pozbawieniem uczestników postępowania […] możliwości obrony ich praw. Na tego rodzaju konsekwencje wadliwego 5 ustanowienia kuratora, które stanowią przypadek pozbawienia strony możliwości obrony swoich praw zwracał już kilkakrotnie uwagę Sąd Najwyższy (wyroki z dnia 23 października 1996 r. I CRN 83/96 i 10 kwietnia 1978 r. III CRN 40/78 OSNC 1978/12/236 oraz postanowienia z dnia 22 października 1996 r. I CRN 83/96, 8 kwietnia 1998 r. III CKU 12/98 i 26 lutego 2002 r. I CKN 504/00). Samo stwierdzenie nieważności postępowania nakazywało już uwzględnienie skarg kasacyjnych i uchylenie zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. Niecelowym było w tej sytuacji rozważanie pozostałych zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Ponieważ uchybienie, które stanowiło przyczynę nieważności miało miejsce w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji i zachodziła potrzeba zniesienia postępowania za cały okres przypadający po dacie wydania postanowienia o ustanowieniu kuratora (art. 386 § 2 i 39821 k.p.c.), należało uchylić także postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 12 stycznia 2005 r. i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi Zniesienie większości postępowania i konieczność uchylenia także orzeczenia Sądu pierwszej instancji oznaczało, że brak jest podstaw dla odniesienia się do jakichkolwiek okoliczności faktycznych, które stanowiły podstawę rozważań Sądu Okręgowego. W tej sytuacji tylko hipotetycznie można by poddać ocenie zarzuty naruszenia prawa materialnego (art. 172, 336 i 339 k.c.) związane z ustaleniem, że nieruchomość której dotyczył wniosek została przejęta przez Skarb Państwa na podstawie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, co według oceny Sądu drugiej instancji miałoby świadczyć o wykonywaniu przez Skarb Państwa władztwa o charakterze imperialnym. Powyższa uwaga odnosi się także do kwestionowanej w skargach kasacyjnych oceny, że posiadanie nieruchomości przez Skarb Państwa nie miało charakteru posiadania samoistnego. Niezależnie jednak od treści ustaleń faktycznych, które stanowiły podstawę rozważań Sądu Okręgowego zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego skargami kasacyjnymi postanowienia, nie sposób nie zauważyć, że ocena zasadności wniosku o stwierdzenie zasiedzenia została oparta głównie o pogląd wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 września 2993 r., III CZP 72/93, OSNC 1994/3/49. Zawarto w niej stwierdzenie, że do okresu zasiedzenia nieruchomości przez Skarb Państwa nie wlicza się 6 okresu władania nią przez organy państwowe lub państwowe osoby prawne, wykonywanego w ramach uprawnień państwa jako podmiotu prawa publicznego, mimo istnienia tytułu własności uznanego następnie za nieistniejący. Stanowisko to nie jest akceptowane powszechnie w doktrynie. Należy też podkreślić, że Sąd Najwyższy w orzeczeniach zapadłych po wydaniu powołanej wyżej uchwały wskazywał, iż pojęcie władztwa o charakterze „imperium" nie może być pojmowane w sposób schematyczny, w każdym przypadku wejścia Skarbu Państwa w posiadanie nieruchomości w okresie, kiedy pozycja organów władzy państwowej, także w relacjach wypływających z prawa własności, była dominująca (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2002 r. II CKN 1186/99). Sąd Najwyższy wyrażał też pogląd, że Skarb Państwa może być samoistnym posiadaczem nieruchomości w rozumieniu art. 172 k.c., jeżeli posiadanie odpowiada treści wykonywania prawa własności (Postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2000 r., I CKN 264/00 i 14 czerwca 2005 V CK 305/05). W orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysował się także pogląd odmienny, wyrażony najdobitniej w postanowieniu z dnia 9 maja 2003 r., V CK 24/03. Sąd Najwyższy w przyjętej tezie stwierdził, że osoba, która włada nieruchomością jak właściciel, jest jej posiadaczem samoistnym. Kwalifikowanie takiego władania jako posiadania samoistnego nie doznaje żadnych ograniczeń. Ograniczeń nie uzasadnia w szczególności żadna z możliwych okoliczności uzyskania władania odpowiadającego wykonywaniu własności państwowej. Sąd Najwyższy podkreślił, że właśnie dla organów państwowych jest charakterystyczne, że realizują one swoje funkcje w szczególności przez podejmowanie aktów władczych i że akty te mogą prowadzić także do objęcia nieruchomości we władanie w granicach własności. To, że uzyskanie władztwa nad nieruchomością w granicach własności jest następstwem wykonywania uprawnień państwa jako podmiotu prawa publicznego, nie zmienia charakteru tego władztwa i tym samym nie może wykluczyć jego kwalifikowania jako posiadania samoistnego. Stanowisko to zostało zaaprobowane przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 stycznia 2004 r., V CK 131/03. Także obecny skład pogląd wyrażony w postanowieniu z dnia 9 maja 2003 r. uznaje za przekonywujący. 7 Powyższe należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Należy mieć także na uwadze, że w przypadku ustalania warunków do nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia istotne znaczenie ma okoliczność, że z brzmienia art. 339 k.c. wynika domniemanie wskazujące na posiadanie samoistne tych podmiotów, które rzeczą faktycznie władają. jc