III KK 603/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 3 czerwca 2025 r.
SSN Igor Zgoliński (przewodniczący)
SSN Dariusz Kala
SSN Antoni Bojańczyk (sprawozdawca)
Protokolant Dominika Izdebska
przy udziale prokuratora del. do Prokuratury Krajowej Krzysztofa Urgacza,
w sprawie P. K.
skazanego z art. 286 § 1 k.k.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
w dniu 20 maja 2025 r.,
kasacji wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich
od wyroku nakazowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie
z dnia 10 lipca 2018 r., sygn. akt II K 578/18,
uchyla wyrok nakazowy Sądu Rejonowego w Rzeszowie z 10
lipca 2018 r., sygn. akt II K 578/18 i P. K. uniewinnia od
zarzucanego mu czynu, a kosztami sądowymi obciąża Skarb
Państwa.
[J.J.]
Antoni Bojańczyk
Igor Zgoliński
Dariusz Kala
III KK 603/23
2
UZASADNIENIE
P.K. został oskarżony o to, że w dniu 30 października 2017 r. w R., woj. [...],
działając wspólnie i w porozumieniu z inną dotychczas nieustaloną osobą, co do
której materiały wyłączono do odrębnego postępowania, w celu osiągnięcia korzyści
majątkowej, doprowadził Z.S. do niekorzystnego rozporządzenia własnym mieniem
w kwocie 50.000 zł, w ten sposób, że ww. nieustalona osoba telefonując na numer
stacjonarny, a później komórkowy pokrzywdzonej, podając się za funkcjonariusza
Policji, wprowadził ją w błąd, co do swojej tożsamości i pod pozorem udzielenia
pomocy w sprawie rzekomego wypadku drogowego, spowodowanego przez
bratanka pokrzywdzonej wyzyskał jej zaufanie, polecając przekazanie pieniędzy,
które odebrał P.K., a co do których powinien i mógł przypuszczać, że zostały
uzyskane za pomocą czynu zabronionego, a następnie przekazał pieniądze
nieustalonej osobie, czym spowodował straty w wysokości 50.000 zł na szkodę Z.S.,
tj. o czyn z art. 286 § 1 k.k.
Wyrokiem nakazowym z dnia 10 lipca 2018 r., sygn. akt II K 578/18, Sąd
Rejonowy w Rzeszowie przyjmując na podstawie art. 500 § 3 k.p.k., że okoliczności
czynu i wina oskarżonego nie budzą wątpliwości, uznał P.K. za winnego popełnienia
zarzucanego mu czynu stanowiącego występek z art. 286 § 1 k.k. i za to, na
podstawie art. 286 § 1 k.k. przy zastosowaniu art. 37a k.k. skazał go na karę 2 lat
ograniczenia wolności, zobowiązując w tym czasie do wykonywania nieodpłatnej,
kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 40 godzin w stosunku
miesięcznym. Jednocześnie na podstawie art. 46 § 1 k.k., Sąd orzekł wobec
oskarżonego obowiązek naprawienia szkody, poprzez wpłatę na rzecz
pokrzywdzonej Z.S. kwoty 50.000 zł zaś na podstawie art. 627 k.p.k. zasądził od
oskarżonego na rzecz Skarbu Państwa koszty sądowe. Wyrok ten uprawomocnił się
w dniu 7 sierpnia 2018 r. na skutek jego niezaskarżenia.
Kasację od wyroku wywiódł obecnie Rzecznik Praw Obywatelskich
zaskarżając go w całości na korzyść skazanego P.K. i podnosząc w niej zarzut
rażącego i mającego istotny wpływ na jego treść naruszenia prawa materialnego, tj.
art. 286 § 1 k.k., poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie P.K. za winnego
popełnienia zarzucanego mu przestępstwa, podczas gdy z opisu przypisanego mu
III KK 603/23
3
czynu wynika, że swoim zachowaniem nie wyczerpał znamion określonych w tym
przepisie. Podnosząc taki zarzut, autor nadzwyczajnego środka zaskarżenia wniósł
o uchylenie zaskarżonego wyroku nakazowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie i
uniewinnienie P.K. od popełnienia zarzucanego mu czynu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja wniesiona przez Rzecznika Praw Obywatelskich okazała się
zasadna, co uzasadniało jej uwzględnienie i orzeczenie zgodnie z wyartykułowanym
w niej wnioskiem.
Znamiona występku z art. 286 § 1 k.k. zostały określone przez ustawę karną
w sposób następujący: przestępstwo popełnia sprawca działający cyt.: "w celu
osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadzający inną osobę do niekorzystnego
rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd
albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego
działania".
Jest rzeczą oczywistą, że do przypisania odpowiedzialności karnej za
popełnienie czynu konieczne jest stwierdzenie i dokładne oddanie w treści sentencji
wyroku w s z y s t k i c h znamion przedmiotowych czynu określonych w ustawie karnej
oraz poczynienie właściwych ⎯ scilicet odpowiadających przypisanemu
przestępstwu ⎯ ustaleń faktycznych odnoszących się do strony podmiotowej czynu
zabronionego.
Opis czynu przypisanego w wyroku nakazowym Sądu Rejonowego w
Rzeszowie z dnia 10 lipca 2018 r., sygn. akt II K 578/18 ma następujące brzmienie:
P.K. został uznany winnym tego, że "w dniu 30 października 2017 roku w R. woj. [...]
działając wspólnie i w porozumieniu z inną dotychczas nieustaloną osobą, co do
której materiały wyłączono do odrębnego postępowania, w celu osiągnięcia korzyści
majątkowej doprowadził Z.S. do niekorzystnego rozporządzenia własnym mieniem w
kwocie 50 000 zł, w ten sposób, że w/w nieustalona osoba telefonując na numer
stacjonarny, a później komórkowy pokrzywdzonej, podając się za funkcjonariusza
Policji, wprowadziła ją w błąd, co do swej tożsamości i pod pozorem udzielenia
pomocy w sprawie rzekomego wypadku drogowego spowodowanego przez bratanka
pokrzywdzonej wyzyskała jej zaufanie polecając przekazanie pieniędzy, które
III KK 603/23
4
odebrał P.K., a co do których powinien i mógł przypuszczać, że zostały uzyskane za
pomocą czynu zabronionego, a następnie przekazał pieniądze nieustalonej osobie,
czym spowodował straty w wysokości 50 000 zł na szkodę Z.S.".
Otóż nie negując tego, że opis czynu zaprezentowany w wyroku nakazowym
Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 10 lipca 2018 r., sygn. akt II K 578/18, zawiera
zasadnicze znamiona występku z art. 286 § 1 k.k. (działanie ⎯ w formie
współsprawstwa ⎯ w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadzenie innej
osoby do niekorzystnego rozporządzenia własnym mieniem za pomocą
wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego
pojmowania przedsiębranego działania), to jednak jego analiza prowadzi do
spostrzeżenia pewnej istotnej wady konstrukcyjnej w opisie czynu (wady mającej
kluczowe znaczenie z punktu widzenia możliwości przypisania odpowiedzialności
karnej, która przecież uzależniona jest od realizacji przez sprawcę wszystkich ⎯
przedmiotowych i podmiotowych ⎯ znamion czynu zabronionego), którego
popełnienie przypisał P.K. sąd orzekający in merito.
Zabrakło bowiem w jego opisie nawiązania do koniecznego elementu
podmiotowego przestępstwa oszustwa, tj. działania w zamiarze bezpośrednim ⎯
przeciwnie: z opisu czynu zaproponowanego przez oskarżyciela publicznego, a
następnie zaaprobowanego przez sąd wynika, że sprawca n i e d z i a ł a ł w zamiarze
bezpośrednim ("…odebrał P.K. [pieniądze] co do których powinien i mógł
przypuszczać, że zostały uzyskane za pomocą czynu zabronionego…"). Jest to o
tyle istotne, że z pozostałych fragmentów opisu czynu nie wynika, iżby P.K. sam
działał w zamiarze bezpośrednim, tj. chciał popełnienia przestępstwa o znamionach
stypizowanych w art. 286 § 1 k.k.
Rola oskarżonego wg. ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd
orzekający merytorycznie ograniczyła się do "odebrania [przez niego pieniędzy], co
do których powinien i mógł przypuszczać, że zostały uzyskane za pomocą czynu
zabronionego". Formuła, do której nader niefortunnie ⎯ w kontekście skazania z art.
286 § 1 k.k. ⎯ odwołał się sąd w opisie czynu przypisanego P.K. nawiązuje do
kodeksowej formuły nieumyślności (art. 9 § 2 k.k.) i to w postaci tzw. nieświadomej
nieumyślności ⎯ tymczasem przypisanie odpowiedzialności karnej za przestępstwo
z art. 286 § 1 k.k. (należące do kategorii tzw. przestępstw kierunkowych)
III KK 603/23
5
uwarunkowane jest dokonaniem odpowiednich ustaleń faktycznych odnośnie formy
zamiaru sprawcy (ustalenie działania w zamiarze bezpośrednim).
W nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyraźna jest linia akcentująca
pewną racjonalną elastyczność w zakresie opisu czynu wymaganego przepisem art.
413 § 2 pkt 1 k.p.k. Najwyższy organ władzy sądowniczej nie bez racji zwraca uwagę
na to, że "polski proces karny nie jest procesem formułkowym, w którym wymagane
byłoby posługiwanie się określonymi formułami prawnymi, lecz procesem, w którym
przepisy określają jedynie sposób postępowania organów procesowych, w tym przy
redagowaniu opisu czynu zarzuconego i przypisanego tak, aby odzwierciedlał on
zdarzenie przestępne, ze wskazaniem znamion" (wyrok Sądu Najwyższego z dnia
26 listopada 2014 r., sygn. II KK 141/14). Jednak elastyczność w tym zakresie ma i
musi mieć swoje granice. Wskazuje się zatem na to, że "art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. nie
wprowadza wymogu, aby w opisie czynu używać słów ustawy; przy konstruowaniu
opisu przestępstwa wystarczające jest użycie wyrażenia znaczeniowo
równorzędnego albo zastąpienie wyrażenia ustawowego takim określeniem, które
swą treścią wypełnia znaczenie znamienia przypisywanego przestępstwa" (jw.)
Niewątpliwie w wyroku nakazowym Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 10 lipca
2018 r., sygn. akt II K 578/18 ani nie użyto wyrażeń znaczeniowo równorzędnych
odpowiadających znamieniu działania sprawcy polegającego na "doprowadzeniu
innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za
pomocą wprowadzenia jej w błąd" w zamiarze bezpośrednim, ani też nie zastąpiono
wyrażeń ustawowych takim określeniem, które swą treścią wypełniałoby znaczenie
znamion (strony podmiotowej) przypisywanego przestępstwa.
Z opisu czynu zawartego w zaskarżonym kasacją wyroku wynika tylko to, że
oskarżony P.K. p o w i n i e n i m ó g ł przypuszczać, że odbierane przez niego
pieniądze zostały uzyskane za pomocą czynu zabronionego. Tymczasem ⎯ jak już
powiedziano ⎯ przypisanie odpowiedzialności karnej za popełnienie występku z art.
286 § 1 k.k. wymaga dokonania niespornych ustaleń faktycznych co do
bezpośredniości zamiaru sprawcy. Z uwagi na ujęcie stanu faktycznego (zawarcie w
opisie czynu ustalenia wskazującego na działanie sprawcy w sposób nieumyślny i to
w dodatku w formule nieumyślności nieświadomej) nie było więc możliwe skazanie
P.K. za występek z art. 286 § 1 k.k.
III KK 603/23
6
Nie tylko z uwagi na kierunek zaskarżenia kasacyjnego określony przez
Rzecznika Praw Obywatelskich, ale również z powodu oczywistego ograniczenia
procesowego (skądinąd pierwotnie narzucającego kierunek zaskarżenia ⎯ art. 524
§ 3 k.p.k.) Sąd Najwyższy nie mógł uchylić zaskarżonego wyroku i przekazać sprawy
do ponownego rozpoznania. W zaistniałej w sprawie konfiguracji procesowej w
rachubę wchodziło wyłącznie uchylenie zaskarżonego kasacją wyroku nakazowego
Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 10 lipca 2018 r., sygn. akt II K 578/18, i
uniewinnienie oskarżonego P.K.
O kosztach sądowych postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie
art. 632 pkt 2 k.p.k. i art. 638 k.p.k.
Antoni Bojańczyk
[WB]
[a.ł]
Igor Zgoliński
Dariusz Kala
