II NSNc 512/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 18 marca 2025 r.
SSN Oktawian Nawrot (przewodniczący)
SSN Janusz Niczyporuk (sprawozdawca)
Radosław Tomasz Jeż (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie F. Spółki Akcyjnej w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w G., Syndyka
masy upadłości D. K.
z udziałem E. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w M., P. Spółki z
ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K., H. Spółki z ograniczoną
odpowiedzialnością z siedzibą w K.
o zatwierdzenie wyboru oferty,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 18 marca 2025 r.
skargi nadzwyczajnej Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców od
postanowienia Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku z 9 maja 2023 r.,
sygn. VI GUz 11/23:
1. uchyla w całości zaskarżone postanowienie i przekazuje
sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu
Gdańsk-Północ w Gdańsku;
2. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
przed Sądem Najwyższym wywołane wniesioną skargą
nadzwyczajną.
UZASADNIENIE
II NSNc 512/23
2
Sąd Rejonowy Gdańsk-Północ w Gdańsku Wydział VI Gospodarczy (dalej:
„Sąd Rejonowy”) postanowieniem z 9 maja 2023 r., VI GUz 11/23 (dalej:
„postanowienie” lub „zaskarżone postanowienie”) wydanym w sprawie będącej
przedmiotem postępowania upadłościowego F. Spółka akcyjna z siedzibą w G.
(dalej: „F.”) w przedmiocie zażalenia oferenta P. Spółka z ograniczoną
odpowiedzialnością z siedzibą w K. (dalej: „P.”) oraz zażalenia oferenta H. Spółka z
ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. (dalej: „H.”) w sprawie
prowadzonej pod sygn. akt VI GUp 18/13 zmienił zaskarżone postanowienie w ten
sposób, że odmówił zatwierdzenia dokonanego przez syndyka 8 marca 2023 r., VI
Gup 18/13 wyboru oferty złożonej przez oferenta E. spółka z ograniczoną
odpowiedzialnością z siedzibą w M. (dalej: „E.”).
Zaskarżone postanowienie zostało wydane w następującym stanie
faktycznym. Postanowieniem z 8 marca 2023 r., VI Gup 18/13 sędzia komisarz
zatwierdził dokonany przez syndyka masy upadłości wybór oferty złożonej przez E.
na nabycie następujących składników majątkowych upadłego:
1. prawa użytkowania wieczystego nieruchomości położnej w Ł. przy ul. M.,
stanowiącej działkę 46/55 o powierzchni 0,0472 ha wraz z prawem
własności położonego na niej budynku magazynowego z częścią
biurowo-socjalną, dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi
prowadzi księgę wieczystą KW nr [...];
2. prawa użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w Ł. przy ul. […],
stanowiącej działkę 46/52 o powierzchni 0,4206 ha wraz z prawem
własności położonego na niej budynku magazynowego z częścią
biurowo-socjalną, dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi
prowadzi księgę wieczystą KW nr [...]1;
3. prawa użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w Ł. przy ul. […],
stanowiącej działkę 46/53 o powierzchni 0,4001 ha niezabudowanej, dla
której Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi prowadzi księgę
wieczystą [...]2;
II NSNc 512/23
3
4. prawa użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w Ł. przy ul. […],
stanowiącej działkę 46/46 o powierzchni 1,6446 ha wraz z prawem
własności położonego na niej budynku magazynowego z częścią
biurowo-socjalną, dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi- Śródmieścia w Łodzi
prowadzi księgę wieczystą KW nr [...]3;
5. prawa własności ruchomości w postaci linii transportowej I. wraz z
oprogramowaniem zlokalizowanej w C. w Ł. za łączną cenę 15 540 000 zł
(słownie: piętnaście milinów pięćset czterdzieści) złotych netto.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia sędzia-komisarz wskazał, że powyższa
oferta została zatwierdzona jako oferta najkorzystniejsza spełniająca wymogi
regulaminu przetargu. P. zaskarżyła w całości postanowienie z 8 marca 2023 r., VI
Gup 18/13 zarzucając naruszenie przepisu art. 320 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 28
lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 749 z późn.
zm.; dalej: „prawo upadłościowe”). P. wskazała, że zatwierdzona oferta nie
spełniała wymogów formalnych zawartych w regulaminie przetargu polegających
na:
1. braku zaświadczenia z banku prowadzącego rachunek E. o obrotach na
koncie oferenta za okres ostatnich trzech miesięcy przed datą złożenia
oferty, tj. za okres od 2 grudnia 2022 r. do dnia 2 marca 2023 r. (wymóg
wynikający z § 7 ust. 1 lit. m regulaminu);
2. braku złożenia aktualnego na dzień złożenia oferty, tj. na dzień 3 marca
2023 r., odpisu z KRS bądź wydruku z KRS-u pobranego w trybie art. 4 aa
ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst
jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 979 z późn. zm.; dalej: „ustawa o Krajowym
Rejestrze Sądowym”) dla E. (wymóg wynikający z § 7 ust. 1 lit. b)
regulaminu);
3. braku oświadczenia oferenta E., lecz jedynie oświadczenia osoby fizycznej
składane w imieniu własnym przez T. Ł..
Ze względu na powyższe, P. wniosła o zmianę zaskarżonego
postanowienia, poprzez odmowę zatwierdzenia dokonanego przez syndyka wyboru
II NSNc 512/23
4
oferty E.. W uzasadnieniu zażalenia P. wskazała, że złożone w wadliwej ofercie
zaświadczenie o obrotach na kontach obejmowało okres do 22 lutego 2022 r., zaś
powinno obejmować okres do 2 marca 2023 r. Jego zdaniem, powyższa
okoliczność nie potwierdziła realnego dysponowania środkami finansowymi przez
E. na nabycie przedmiotu przetargu. W dalszej kolejności P. wskazała, że
dołączony do oferty odpis z Krajowego Rejestru Sądowego nie był aktualny,
bowiem datowany na 22 lutego 2023 r., natomiast oferta złożona przez E. została
opatrzona datą 3 marca 2023 r. Zdaniem P. oferta nie zawierała wymaganych
dokumentów wykazujących umocowanie do jej podpisywania (w dacie składania).
P. podała dalej, że oferta nie została złożona przez E., gdyż obok podpisu T. Ł. nie
było pieczęci spółki. W konsekwencji czego została ona złożona w imieniu osoby
składającej podpis pod dokumentem (T. Ł.), a nie przez spółkę. P. stwierdziła nadto,
że wskazane naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem
doprowadziły do zatwierdzenia oferty, która nie spełniała wymogów formalnych
zawartych w zatwierdzonym regulaminie, a zatem powinna zostać odrzucona.
Postanowienie z 8 marca 2023 r., VI Gup 18/13 zostało również zaskarżone
przez H., który zarzucił mu naruszenie art. 320 ust. 1 pkt 5 prawa upadłościowego.
W ocenie tego podmiotu zatwierdzona oferta nie spełniała wymogów formalnych,
ponieważ nie zawierała wydanego przez bank zaświadczenia o obrotach za
wymagany okres. Ponadto zdaniem H. dołączono do niej nieaktualny wydruk z
Krajowego Rejestru Sądowego.
Rozpoznając oba zażalenia Sąd Rejonowy zaskarżonym postanowieniem
połączył je do wspólnego rozpoznania oraz uznał, że okazały się częściowo
zasadne i jako takie doprowadziły do jego zmiany. W ocenie Sądu Rejonowego
oferta złożona przez E. (3 marca 2023 r.) nie spełniała wymogów formalnych
wskazanych w regulaminie przetargu, w konsekwencji czego sędzia-komisarz nie
powinien był zatwierdzać jej wyboru dokonanego przez syndyka. Sąd Rejonowy
wyjaśnił bowiem, że zgodnie z art. 320 ust. 1 pkt 5 prawa upadłościowego sprzedaż
mienia następuje w drodze przetargu albo aukcji, do których stosuje się
odpowiednio przepisy k.c., z tym, że wyboru oferenta dokonuje syndyk, a wybór
wymaga zatwierdzenia przez sędziego-komisarza. Zdaniem Sądu Rejonowego
II NSNc 512/23
5
powyższy artykuł określa zasady sprzedaży majątku w drodze przetargu (przetarg
pisemny) lub aukcji (przetarg ustny). Co do zasady do obu typów przetargów
stosuje się odpowiednio przepisy k.c., jednakże z pewnymi modyfikacjami, które
wynikają wprost z tej regulacji. Syndyk podejmuje decyzję o wyborze trybu
sprzedaży. Warunki przetargu mogą być zawarte w projekcie regulaminu będącego
załącznikiem do wniosku. Wniosek o zatwierdzenie warunków przetargu (wraz z
załączonym regulaminem) powinien wskazywać: określenie organizatora przetargu;
przedmiot przetargu, miejsce i termin, w którym możliwe jest zapoznanie się z
przedmiotem przetargu oraz opisem i oszacowaniem; zasady wydawania
zainteresowanym dokumentacji przetargowej; określenie ceny wywoławczej,
wskazanie, czy cena ta zawiera VAT; termin i miejsce składania ofert pisemnych;
wymogi formalne oferty; sposób i miejsce publikacji ogłoszenia; kryterium wyboru
oferty.
Regulamin przetargu złożony przez syndyka 22 sierpnia 2022 r., stanowiący
integralną część postanowienia z 18 stycznia 2022 r., na mocy którego
zatwierdzono warunki przetargu zakładał, że oferta pod rygorem odrzucenia
powinna zawierać m.in:
1. aktualny odpis z Krajowego Rejestru Sądowego lub innych właściwych
rejestrów, bądź jego wydruk pobrany w trybie art. 4 usta 4 aa ustawy o
Krajowym rejestrze Sądowym (§ 7 ust. 1 pkt b);
2. zobowiązanie oferenta jako przyszłego nabywcy do pokrycia wszystkich
kosztów, podatków i opłat związanych z zawarciem umowy i z
przeniesieniem własności nieruchomości wraz z ruchomością w postaci linii
technologicznej (§ 7 ust. 1 pkt f);
3. oświadczenie o przyjęciu warunków regulaminu przetargu (§ 7 ust. 1 pkt g);
4. oświadczenie, że oferent nie należy do kręgu podmiotów, o których mowa w
§ 4 ust. 3 regulaminu (§ 7 ust. 1 pkt h);
5. oświadczenie, że oferent zapoznał się ze stanem faktycznym i prawnym
nieruchomości wraz z ruchomością w postaci linii technologicznej, których
II NSNc 512/23
6
dotyczyła oferta oraz stanem technicznym przedmiotu przetargu i nie wnosi
do niego zastrzeżeń oraz wyraża zgodę na wyłączenie rękojmi za wady
fizyczne i prawne na mocy art. 558 § 1 k.c. (§7 ust. 1 pkt 1);
6. pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz o
przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu (§7 ust. 1 pkt k),
7. oświadczenie, że finansującym zakup przedmiotu przetargu jest oferent
lub bank lub inny podmiot (§7 ust. 1 pkt 1);
8. zaświadczenie z banku prowadzącego rachunek oferenta o obrotach na
kontach oferenta, z którym dokonana zostanie zapłata za okres ostatnich
trzech miesięcy przed datą złożenia oferty (§7 ust. 1 pkt m).
Sąd Rejonowy wyjaśnił następnie, że zgodnie z § 7 ust. 3 regulaminu
przetargu oferta oraz wszelkie załączone do niej oświadczenia i dokumentu winny
być zaopatrzone w podpisy oferenta będącego osobą fizyczną lub podpisy osób
upoważnionych do reprezentacji oferenta niebędącego osoba fizyczną. Natomiast §
7 ust. 5 regulaminu przetargu zakładał, że oferta niespełniająca warunków, o
których mowa w § 7 ust. 1-4, w szczególności nie zawierająca wszystkich
dokumentów i oświadczenia zostanie odrzucona bez wzywania do ich uzupełnienia.
Przechodząc do zarzutów podniesionych w zażaleniach Sąd Rejonowy
wskazał, że nie potwierdził się zarzut naruszenia § 7 ust. 1 pkt b regulaminu
przetargu. Wprawdzie do oferty załączono wydruk z KRS pobrany w dniu 22 lutego
2023 r., tymczasem ofertę złożono 3 marca 2023 r. Jednakże pomiędzy tymi datami
nie nastąpiły żadne zmiany w spółce, co ustalono na podstawie ogólnodostępnych
źródeł (Portal Rejestrów Sadowych: https://wyszukiwarka-krs.ms.gov.pl/). Sąd uznał
zatem, że odpis Krajowego Rejestru Sądowego pobrany 22 lutego 2023 r. był
aktualny także w dacie złożenia oferty, tj. 3 marca 2023 r. Sąd Rejonowy nie
podzielił również zarzutu, aby oferent, czyli E. nie złożyła oświadczeń, o których
mowa w § 7 ust. 1 pkt f regulaminu przetargu. Jak wynikało z odpisu Krajowego
Rejestru Sądowego załączonego do oferty, organem uprawnionym do reprezentacji
E. był zarząd, przy czym w przypadku zarządu jedno lub dwuosobowego do
składania oświadczeń w imieniu spółki upoważniony był każdy jego członek
II NSNc 512/23
7
samodzielnie. Następnie w Krajowym Rejestrze Sądowym zawarto informację, że w
skład zarządu wchodzi T. Ł. pełniący funkcję prezesa oraz J. R. pełniąca funkcję
wiceprezesa. Powyższe bezsprzecznie świadczyło o tym, że T. Ł. jako prezes
zarządu był uprawniony do składania oświadczeń w imieniu E. samodzielnie. W
dalszej kolejności Sąd Rejonowy wskazał, że oferta została złożona przez E.
reprezentowaną przez T. Ł., co zostało wskazane w treści samej oferty.
Oczywistym było zatem, iż oświadczenia z § 7 ust. 1 pkt f regulaminu przetargu
zostały złożone w jej imieniu przez jej prezesa, nie zaś przez T. Ł. jako osobę
fizyczną. Za zasadny, jednakże Sąd Rejonowy uznał zarzut naruszenia § 7 ust. 1
pkt m regulaminu przetargu przyznając, że jeśli oferta została złożona 3 marca
2023 r., to załączone do niej zaświadczenie z banku o obrotach winno obejmować
okres co najmniej od 3 grudnia 2022 r. do 3 marca 2023 r. Natomiast
zaświadczenie dołączone do oferty obejmowało okres od 22 listopada 2022 r. do 22
lutego 2023 r. Brakowało zatem informacji dotyczących obrotów na rachunku
oferenta za okres od 23 lutego 2023 r. do 3 marca 2023 r. Powyższe świadczyło
więc o tym, że wymóg formalny wskazany w § 7 ust. 1 pkt m regulaminu nie został
spełniony.
Reasumując, Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że oferta złożona 3
marca 2023 r. przez E. zawierała braki formalne i zgodnie z treścią § 7 ust. 5
regulaminu przetargu winna zostać odrzucona bez wzywania do uzupełnienia
braków. Ponieważ jednak syndyk dokonał jej wyboru, sędzia-komisarz winien był
odmówić zatwierdzenia tego wyboru, jako dokonanego wbrew postanowieniom
regulaminu. W tym miejscu wskazać należało, iż uprawnionym do dokonania
wyboru oferty był wyłącznie syndyk. Wyboru tego nie mógł dokonać
sędzia-komisarz. Sędzia-komisarz nie mógł również zmienić podjętej przez syndyka
decyzji. Jeśli sędzia-komisarz nie zgadzał się z wyborem dokonanym przez
syndyka, wówczas mógł jedynie odmówić zatwierdzenia dokonanego wyboru.
Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.
Pismem datowanym na 29 września 2023 r. Rzecznik Małych i Średnich
Przedsiębiorców (dalej również: „Organ”) wniósł skargę nadzwyczajną od
postanowienia Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ VI Wydział Gospodarczy z 9 maja
II NSNc 512/23
8
2023 r., VI GUz 11/23, zaskarżając je w całości. Na podstawie art. 89 § 2 ustawy z
8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2024, poz. 622 z późn.
zm., dalej: „u.SN”), z uwagi na konieczność zapewnienia zgodności z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej Organ wyjaśnił, że zaskarżone postanowienie obarczone jest wadami o
fundamentalnym znaczeniu, w konsekwencji czego wzgląd na całokształt zasady
wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP konieczna jest ingerencja w powagę rzeczy
osądzonej i odstąpienie od niej oraz przyznanie pierwszeństwa względom
wynikającym z konieczności ochrony praw i wolności konstytucyjnych, poprzez
uchylenie zaskarżonego postanowienia. Tym samym w ramach podstaw
szczególnych Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców podniósł zarzut
naruszenia:
1. Na podstawie art. 89 § pkt 1 u.SN, zasad oraz wolności i praw człowieka i
obywatela określonych w Konstytucji RP, ponieważ w wyniku wdania
zaskarżonego postanowienia nastąpiło naruszenie konstytucyjnego prawa
do sądu wyrażonego przez art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. E. została
pozbawiona możliwości obrony przysługujących jej praw, gdyż nie doręczono
jej odpisu zaskarżonego postanowienia, to skutkowało brakiem wiedzy o
toczącym się postępowaniu odwoławczym. W konsekwencji czego E. nie
wzięła w nim udziału, co w sposób bezwzględny pozbawiło ją możności
obrony praw i stanowiło przyczynę nieważności postępowania zgodnie
z art. 379 pkt 5 k.p.c.;
2. Na podstawie art. 89 § pkt 2 u.SN, prawa procesowego, tj. art.
222 ust. 2 i art. 229 prawa upadłościowego w zw. z art. 395 § 1 i art. 397 § 3
k.p.c., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w doręczeniu
zażalenia upadłemu i syndykowi z pominięciem E., podczas gdy zażalenie
nie zostało złożone przez wierzyciela, którego dotyczy przepis 222 § 2 prawa
upadłościowego. W związku z tym zgodnie z art. 229 prawa upadłościowego
doręczenie powinno nastąpić w trybie art. 395 § 1 k.p.c. w zw. z art. 397 § 3
k.p.c. W konsekwencji tego naruszenia E. pozbawiona została prawa do
obrony, czego wyrazem było rozpatrzenie przedmiotowego zażalenia, które
II NSNc 512/23
9
zostało jej doręczone w czasie uniemożliwiającym podjęcie obrony praw
wobec zapadłego, prawomocnego z chwilą wydania postanowienia, co
ostatecznie stanowiło podstawę nieważności postępowania w rozumieniu
art. 379 pkt 5 k.p.c.
Biorąc pod uwagę powyższe Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców
na podstawie art. 91 § 1 u.SN w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN w zw. z art. 39813 k.p.c.
wniósł o:
1. uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości z uwagi na nieważność
postępowania i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie zażalenia i
utrzymanie w mocy postanowienia sędziego-komisarza z 8 marca 2023 r., VI
Gup 18/13 w przedmiocie zatwierdzeniu wyboru oferty oferenta E.
ewentualnie
2. uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości z uwagi na nieważność
postępowania, zniesienie postępowania w zakresie objętym nieważnością i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu
Gdańsk-Północ;
3. orzeczenie o zniesieniu wzajemnie pomiędzy stronami kosztów
postępowania na podstawie art. 39818 k.p.c. w związku z art. 95 pkt 1 u.SN.
Pismem z 13 listopada 2023 r. E. wniosła odpowiedź na skargę
nadzwyczajną Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców domagając się:
1. uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości i orzeczenia co do istoty
sprawy, poprzez oddalenie zażalenia i utrzymanie w mocy postanowienia
Sądu Rejonowego z 8 marca 2023 r., VI Gup 18/13 o zatwierdzeniu
wyboru oferty E. względnie;
2. uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu Gdańsk-Północ w Gdańsku.
Pismem z 13 listopada 2023 r. P. oraz H. wnieśli odpowiedź na skargę
nadzwyczajną Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców domagając się jej
oddalenia z uwagi na brak podstaw do uchylenia zaskarżonego postanowienia,
a to w związku z brakiem obowiązku doręczenia E. odpisu zażalenia
II NSNc 512/23
10
uczestników postępowania, jak również faktem, że postanowienie to odpowiada
prawu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wprowadzenie do polskiego systemu prawnego instytucji kontroli
nadzwyczajnej w art. 89-95 u.SN miało na celu zaradzenie podnoszonym w
orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego ograniczeniom skargi konstytucyjnej,
która nie pozwalała na adekwatną reakcję względem orzeczeń sądów
powszechnych lub wojskowych, które wprawdzie zapadały z naruszeniem zasad
konstytucyjnych, jednak w oparciu o przepisy, którym nie można było czynić
zarzutu niekonstytucyjności (zob. sygnalizacja pełnego składu TK dokonana 12
marca 2003 r., S 1/03, OTK ZU 2003, nr 3, poz. 24). Skarga nadzwyczajna została
wprowadzona celem zaradzenia temu deficytowi nadzwyczajnych środków
zaskarżenia pozwalających na eliminację rażąco wadliwych orzeczeń z
poszanowaniem prawa do sądu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 3 sierpnia 2021 r.,
I NSNc 169/20). Realizując te założenia, skarga nadzwyczajna z całą pewnością
nie stanowi instrumentu ponownej kontroli instancyjnej, ale instrument
skonkretyzowanej kontroli konstytucyjności aktów jurysdykcyjnych, zaś jej
zgodność z międzynarodowymi standardami ochrony praw człowieka była już
kilkukrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 1-6; z 25 listopada 2020
r. I NSNc 57/20, pkt. 1-5).
Skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona jedynie wówczas, gdy jest
to konieczne dla zapewniania zgodności prawomocnych orzeczeń sądów
powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1 in principio
u.SN) i to tylko w sytuacji, gdy można ją oprzeć na przynajmniej jednej z trzech
podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Sąd Najwyższy zwracał uwagę, że
połączenie ogólnej przesłanki funkcjonalnej ze szczegółowymi podstawami skargi
nadzwyczajnej sformułowaniem „o ile”, jednoznacznie wskazuje na konieczność
jednoczesnego zaistnienia przesłanki funkcjonalnej i którejś (przynajmniej jednej) z
II NSNc 512/23
11
jej szczegółowych podstaw wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN (zob.
postanowienie z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19).
Na podmiocie inicjującym kontrolę nadzwyczajną prawomocnego orzeczenia
ciąży obowiązek przytoczenia i uzasadnienia podstaw wniesienia skargi
nadzwyczajnej (art. 95 pkt 1 u.SN w zw. z art. 3984 § 1 k.p.c.). Oznacza to
konieczność wskazania i uzasadnienia nie tylko którejś spośród szczegółowych
podstaw skargi (art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN), ale w drugim kroku również wykazania, w
kontekście realiów konkretnej sprawy, zaistnienia przesłanki funkcjonalnej (art. 89 §
1 principio u.SN). Chodzi o wyjaśnienie, z czego wynika konieczność zapewnienia
zgodności z zasadą konstytucyjną wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP. O ile jednak
ocena spełnienia przesłanek szczegółowych sprowadza się, w dużym uproszczeniu,
do dokonania subsumpcji, o tyle dokonując oceny ziszczenia się przesłanki
funkcjonalnej, czyli oceniając konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych
orzeczeń z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie konstytucyjnych
wartości. Kluczowe jest ważenie tego, czy w konkretnej sprawie, waga
stwierdzonych naruszeń w zakresie przesłanek szczegółowych, uzasadnia
odstąpienie od ochrony powagi rzeczy osądzonej, która również ma swoje
konstytucyjne podstawy w art. 2 Konstytucji RP (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z
28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20;
z 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20; z 15 grudnia 2021 r., I NSNc 147/21).
Również z tego względu, przy odpowiednim stosowaniu art. 39813 § 1 k.p.c.
w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN, przewidującego związanie sądu podstawami skargi,
uwzględnić należy specyfikę przesłanki funkcjonalnej skargi nadzwyczajnej.
Konieczność zapewnienia zgodności z art. 2 Konstytucji RP wymaga wzięcia pod
uwagę sformułowanych w orzecznictwie i doktrynie zasad konkretyzujących tę
normę ustrojową. Sąd Najwyższy nie może jednak abstrahować od całokształtu
zasady wyrażonej w tym przepisie Konstytucji, nawet jeśli skarżący nie
wyeksplikował z należytą dokładnością, istotnych dla sprawy aspektów zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc
22/20; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20).
Badając ustawowe przesłanki zasadności i dopuszczalności wniesionej
II NSNc 512/23
12
przez Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców skargi nadzwyczajnej na
postanowienie Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku Wydział VI
Gospodarczy z 9 maja 2023 r., VI GUz 11/23, w pierwszej kolejności należy zwrócić
uwagę, iż w sposób nie budzący wątpliwości orzeczenie wydane zostało przez sąd
powszechny. Zaskarżone postanowienie jest również prawomocne, bowiem
zgodnie z art. 363 § 1 k.p.c. orzeczenie sądu staje się prawomocne, jeżeli nie
przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia. W
analizowanej sprawie zaskarżone postanowienie nie może zostać wzruszone w
drodze nadzwyczajnych środków zaskarżenia innych niż skarga nadzwyczajna. Z
akt sprawy nie wynika również, by od zaskarżonego orzeczenia nie wniesiono
wcześniej skargi nadzwyczajnej (art. 90 § 1 u.SN). W świetle art. 89 § 2 u.SN w
niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości legitymacja Rzecznik Małych i Średnich
Przedsiębiorców do wniesienia skargi nadzwyczajnej, podobnie jak dochowanie
terminu do jej wniesienie.
Przechodząc teraz do konstrukcji skargi nadzwyczajnej oraz wzajemnej
relacji, zachodzącej między przesłanką funkcjonalną i przesłankami szczegółowymi
Sąd Najwyższy w pierwszej kolejności dokona oceny zaistnienia podstaw
szczegółowych, a następnie dokona oceny tego, czy w przypadku uznania którejś
ze szczegółowych podstaw skargi za uzasadnioną, ziściła się również przesłanka
funkcjonalna (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r.,
I NSNc 22/20, pkt 2; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 10).
Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców w pkt 1 petitum skargi
nadzwyczajnej zarzucił naruszenie zasad oraz wolności i praw człowieka i
obywatela określonych w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, skutkujących pozbawieniem
E. konstytucyjnego prawa do sądu, a w konsekwencji możliwości obrony
przysługujących jej praw, ponieważ zaskarżone postanowienie wydane zostało w
okolicznościach braku wiedzy o toczącym się postępowaniu odwoławczym. W
konsekwencji E. nie wzięła udziału w postępowaniu, co w sposób bezwzględny
pozbawiło ją możności obrony swych praw i stanowiło to w ocenie Rzecznika
Małych i Średnich Przedsiębiorców przyczynę nieważności postępowania określoną
w art. 379 pkt 5 k.p.c. Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców w pkt 2 petitum
skargi nadzwyczajnej zarzucił natomiast rażące naruszenie prawa procesowego, tj.
II NSNc 512/23
13
art. 222 ust. 2 oraz art. 229 prawa upadłościowego w zw. z art. 395 § 1 i art. 397 §
3 k.p.c., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w doręczeniu
zażalenia upadłemu i syndykowi z pominięciem E., podczas gdy zażalenie nie
zostało złożone przez wierzyciela, którego dotyczy przepis 222 ust. 2 prawa
upadłościowego. W związku z tym zgodnie z art. 229 prawa upadłościowego
doręczenie powinno nastąpić w trybie art. 395 § 1 k.p.c. w zw. z art. 397 § 3 k.p.c.
W konsekwencji czego E. pozbawiona została prawa do obrony, czego wyrazem
było rozpatrzenie przedmiotowego zażalenia, które zostało jej doręczone w czasie
uniemożliwiającym podjęcie obrony praw wobec zapadłego, prawomocnego z
chwilą wydania postanowienia, co ostatecznie stanowiło podstawę nieważności
postępowania w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c.
Odnosząc się do powyższego Sąd Najwyższy wyjaśnia, że autor skargi
nadzwyczajnej jest obowiązany przywołać i umotywować podstawy wniesienia
skargi nadzwyczajnej (art. 95 pkt 1 u.SN w zw. z art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c.).
Podobnie jak nie wolno autorowi kasacji poprzestać na podaniu, że doszło do
naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe
zastosowanie (art.3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), lecz ciąży na nim obowiązek wskazania
konkretnego przepisu, tak autor skargi nadzwyczajnej musi sprostać obowiązkowi
zwięzłego, ale precyzyjnego wyeksplikowania, w jakich naruszeniach prawa
konkretnie upatruje uchybień, o których mowa w przepisie art. 89 § 1 u.SN, tj.
podania na czym polega zarzucane uchybienie. Oznacza to konieczność
przytoczenia podstaw skargi nadzwyczajnej i ich uzasadnienia, ze wskazaniem, w
przypadku zarzutu z art. 89 § 1 pkt 1 u.SN, co i z jakiego powodu Skarżący uważa
za naruszenie przytaczanej normy konstytucyjnej (zob. postanowienia Sądu
Najwyższego: z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 1/19; z 25 czerwca 2020 r. I NSNc 48/19;
z 7 grudnia 2021 r., I NSNc 26/21; wyrok Sądu Najwyższego z 25 listopada 2020 r.,
I NSNc 57/20).
Charakter szczególnego środka zaskarżenia, jakim jest skarga
nadzwyczajna, a także różnorodność i niejednorodność zasad, wolności i praw
człowieka i obywatela określonych w Konstytucji RP oznacza, że oparcie skargi
nadzwyczajnej na podstawie z art. 89 § 1 pkt 1 u.SN wymaga jednoznacznego i
pełnego sformułowania zarzutów, wraz z przytoczeniem konkretnych, naruszonych
II NSNc 512/23
14
przepisów Konstytucji RP, oraz ich uzasadnienia. Uzasadnienie to powinno być
wyodrębnione w sposób redakcyjny i treściowy wśród pozostałych elementów
skargi (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 8 czerwca 2021 r., I NSNc 25/19).
Dokonując oceny tego, czy doszło do naruszenia konstytucyjnie chronionej zasady,
należy uwzględnić stopień konkretyzacji danej zasady w Konstytucji RP oraz
związek między naruszeniem prawa procesowego lub materialnego, a wskazanymi
konstytucyjnymi zasadami lub wolnościami oraz wpływ powołanego uchybienia
prawa procesowego lub materialnego na wadliwość orzeczenia (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 8 czerwca 2021 r., I NSNc 25/19).
W ocenie Sądu Najwyższego ze względu na charakter i wzajemną zależność
powyższych zarzutów uprawnione jest ich łączne omówienie. Niewłaściwe
zastosowanie art. 379 pkt 5 k.p.c. skutkować bowiem będzie zarówno naruszeniem
prawa materialnego, jak i w konsekwencji przywołanych podstaw konstytucyjnych.
Zarzuty te są ściśle ze sobą powiązane w ten sposób, że zasadność zarzutu
określonego w pkt 1 petitum jest uzależniona od zasadności zarzutu z pkt 2 petitum,
stąd logika wywodu wymaga odniesienia się w pierwszej kolejności do zarzutu
rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. podniesionych przez
Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców art. 222 ust. 2 oraz art. 229 prawa
upadłościowego w zw. z art. 395 § 1 i art. 397 § 3 k.p.c.
W literaturze i w orzecznictwie przyjmuje się, że art. 222 ust. 1 prawa
upadłościowego nie reguluje wyczerpująco kwestii dopuszczalności zażalenia
w postępowaniu upadłościowym, ponieważ zgodnie z jego treścią na postanowienia
sądu upadłościowego i sędziego-komisarza zażalenie przysługuje w przypadkach
wskazanych w ustawie, przy czym w zakresie określonym w art. 229 prawa
upadłościowego do postępowania upadłościowego znajdują zastosowanie przepisu
kodeksu postępowania cywilnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 marca
2005 r., OSNC 2006, nr 2, poz. 22). Wykładnia 222 ust. 1 prawa upadłościowego
dokonana w powiązaniu art. 229 tej ustawy prowadzi do wniosku, jak wyjaśnił Sąd
Najwyższy w uchwale z dnia 2 marca 2005 r., III CZP 96/04, że art. 222 ust. 1
prawa upadłościowego ma zastosowanie do tych postanowień sędziego-komisarza,
których przedmiotem są zagadnienia uregulowane przepisami postępowania
upadłościowego. Nie odnosi się on natomiast do postanowień rozstrzygających
II NSNc 512/23
15
kwestie unormowane przepisami k.p.c., stosowanymi odpowiednio do
postępowania upadłościowego. Z tych względów przysługuje zażalenie na
postanowienie sędziego-komisarza o zatwierdzeniu wyboru oferenta w przypadku
sprzedaży mienia w drodze przetargu lub aukcji (art. 320 ust. 2 prawa
upadłościowego). Powyższe oznacza, że kwestię stanowiącą przedmiot tego
postanowienia regulują przepisy postępowania upadłościowego, co prowadzi do
wniosku, że dopuszczalność jego zaskarżenia zażaleniem podlega ocenie
wyłącznie na podstawie art. 222 ust. 1 prawa upadłościowego. To natomiast
prowadzi do wniosku, że wniesione P. oraz H. zażalenia był dopuszczalne. W
postępowaniu upadłościowym nie ma bowiem przepisu szczególnego
wyłączającego możliwość jego wniesienia.
Ponieważ przepisy prawa upadłościowego nie przewidują szczególnego
trybu postępowania zainicjowanego wniesionym zażaleniem, jego rozpoznanie za
sprawą odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów k.p.c. (art. 229 prawa
upadłościowego) odbywa się według przepisów postępowania cywilnego o
zażaleniach, przy uwzględnieniu odrębności związanych z postępowaniem
upadłościowym. Sąd obowiązany jest zatem stosować przepisy art. 397 k.p.c. oraz
odpowiednio przepisy o postępowaniu apelacyjnym (art. 397 § 2 zdanie pierwsze
k.p.c.). Zgodnie zaś z art. 222 ust. 2-3a prawa upadłościowego odpis zażalenia
doręcza się zawsze osobom, których dotyczy zaskarżone postanowienie i nie ma tu
znaczenia, od kogo pochodzi zażalenie. Ponadto, jeżeli zażalenie wniósł wierzyciel,
odpis zażalenia doręcza się także upadłemu i syndykowi. Jeżeli zażalenie wniósł
upadły, odpis zażalenia doręcza się też syndykowi. Gdy ustawa przewiduje, że
zażalenie może wnieść osoba niebędąca uczestnikiem postępowania
upadłościowego, odpis zażalenia doręcza się także upadłemu i syndykowi.
Ustawodawca utrzymał generalną zasadę, funkcjonującą na gruncie prawa
upadłościowego, że odpisu zażalenia na postanowienie dotyczące ogółu wierzycieli
nie doręcza się wierzycielom.
Zdaniem Sądu Najwyższego należy zatem zgodzić się ze stanowiskiem
Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców, że kluczowy z niniejszej sprawie jest
fakt, że zaskarżone postanowienie zapadło wobec rozpatrzenia zażalenia, którego
odpisu nie doręczono E., pomimo że postanowienie, na które wniesione zostało
II NSNc 512/23
16
zażalenie dotyczyło tej Spółki, a także mimo wskazania przez podmiot wnoszący
zażalenie tego podmiotu jako uczestnika postępowania. Uzasadnioną rację ma
więc Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców, że Sąd zarządzeniem z 18
kwietnia 2023 r. doręczył odpisy zażalenia wyłącznie syndykowi oraz kuratorowi
upadłego, przez co nastąpiło niewłaściwie zastosowanie przepis art. 222 ust. 2
prawa upadłościowego. Sąd Rejonowy naruszył zatem prawo, gdyż błędnie
zinterpretował przytoczone wyżej przepisy nie doręczając E. zażalenia.
Niewątpliwie ocena skuteczności wniesionego przez P. oraz H. zażalenia
wymagała ustalenia kręgu uczestników postępowania, których konieczność
zawiadomienia nałożona została przez wskazane przepisy prawa upadłościowego.
Wobec powyższego Sąd Najwyższy stwierdza, że doszło do naruszenia art.
222 ust. 2 oraz art. 229 prawa upadłościowego w zw. z art. 395 § 1 i art. 397 § 3
k.p.c., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i rozstrzygnięcie sprawy z
pominięciem E., co doprowadziło w konsekwencji do pozbawienia obrony
przysługujących temu podmiotowi praw. Tym samym doszło również do naruszenia
zasad konstytucyjnych oraz chronionych konstytucyjnie wolności i praw człowieka i
obywatela wskazanych w art. 45 ust. Konstytucji RP. W konsekwencji tych
naruszeń pozbawiono bowiem E. prawa do sprawiedliwego rozpoznania sprawy.
Sąd Najwyższy stwierdziwszy, iż doszło do naruszenia przepisu prawa musi
dokonać oceny czy naruszenie to miało charakter rażący, bowiem tylko rażące
naruszenie prawa stanowi przesłankę z art. 89 § 1 pkt 2 u.SN. W orzecznictwie i
literaturze wskazuje się, że przez „rażące” naruszenie prawa należy rozumieć
naruszenie prawa na tyle wyraźne, że do jego ustalenia nie jest konieczne
prowadzenie złożonych procesów intelektualnych (K. Szczucki, Ustawa o Sądzie
Najwyższym. Komentarz, Warszawa 2018, art. 89, nb. 16). „Rażące” naruszenie
prawa jest zwrotem ocennym, doświadczalnie niemierzalnym (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z 10 stycznia 2019 r., II KK 74/18; z 13 stycznia 2021 r., I NSNc 51/20;
wyrok z 15 grudnia 2021 r., I NSNc 64/21).
Do rażącego naruszenia prawa dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie
sprawy nastąpiło w sposób oczywisty i bezsprzeczny wbrew treści normy prawnej,
której wykładnia jednoznacznie pozwala przyjąć określony sposób rozwiązania
sprawy, nie dając podstaw do zaakceptowania innych alternatywnych stanowisk
II NSNc 512/23
17
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2015 r., V KK 194/15; postanowienie z
30 czerwca 2021 r., I NSNc 61/20). Rażące naruszenie prawa zachodzi, gdy
zaskarżony wyrok można uznać za niewątpliwie sprzeczny z zasadniczymi i
niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami
rozstrzygnięć, gdy był wynikiem rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego
zastosowania prawa (wyroki Sądu Najwyższego z 4 stycznia 2007 r., V CNP
132/06; z 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06; z 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05). Ocena
tego, czy doszło do rażącego naruszenia prawa, jest uzależniona także od wagi
naruszonej normy, tj. jej pozycji w hierarchii norm prawnych, stopnia (istotności) jej
naruszenia i skutków naruszenia dla stron postępowania (zob. wyroki Sądu
Najwyższego: z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 44/19, z 3 czerwca 2020 r., I NSNc
46/19; z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19; z 13 stycznia 2021 r., I NSNc 51/20; z
13 stycznia 2021 r., I NSNc 51/20; z 15 grudnia 2021 r., I NSNc 64/21).
Na gruncie art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje się, że naruszenie prawa
materialnego przez niewłaściwe zastosowanie polega na błędnym przyjęciu lub
zaprzeczeniu związku, jaki zachodzi między faktem ustalonym w procesie a normą
prawną (zob. T. Ereciński, Komentarz do art. 3983 Kodeksu postępowania
cywilnego [w:] T. Ereciński [red.], J. Gudowski, K. Weitz, Kodeks postępowania
cywilnego. Komentarz, tom III, Postępowanie rozpoznawcze, LEX/el. 2016, pkt 15).
Polega ono na błędnym podciągnięciu konkretnego stanu faktycznego pod hipotezę
normy prawnej (błąd subsumcji), czyli mylnym zrozumieniu treści zastosowanego
przepisu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego: z 20 listopada 2002 r., II CKN
1492/00; z 16 czerwca 2020 r., I NSNc 40/19; wyroki Sądu Najwyższego z 3
czerwca 2019 r., I NSNc 7/19; z 17 grudnia 2020 r., I NSNc 9/20). Naruszenie
prawa materialnego w tej formie polegać może także na niezastosowaniu
określonej normy prawnej do konkretnego stanu faktycznego, pomimo istnienia
podstaw do dokonania subsumcji (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 3 lipca 1997 r., I
CKN 179/97). Wypracowane w doktrynie i orzecznictwie na gruncie art. 3983 § 1 pkt
1 k.p.c. pojęcie naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie
może być odniesione do naruszenia, o którym mowa w art. 89 § 1 pkt 2 ustawy o
SN (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 17 grudnia 2020 r., I NSNc 9/20; z 15
grudnia 2021 r., I NSNc 64/21).
II NSNc 512/23
18
Okoliczności przedmiotowej sprawy nie pozostawiają wątpliwości,
że naruszenie art. 222 ust. 2 oraz art. 229 prawa upadłościowego w zw. z art. 395 §
1 i art. 397 § 3 k.p.c. miało charakter rażący. Sąd Rejonowy powinien był zgodnie z
art. 229 prawa upadłościowego zastosować odpowiednio art. 395 § 1 k.p.c. w zw. z
art. 397 § 3 k.p.c., w świetle których strona przeciwna może wnieść odpowiedź na
zażalenie w terminie tygodnia od dnia doręczenia zażalenia. Stosownie do art. 394
§ 3 k.p.c. zażalenie powinno czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pisma
procesowego. Stąd też w myśl art. 128 § 1 k.p.c. do zażalenia należy dołączyć jego
odpisy i odpisy załączników dla doręczenia ich uczestniczącym w sprawie osobom.
Bezspornym jest, że podmioty wnoszące zażalenie dopełniły tego obowiązku.
Niemniej pomimo tego Sąd Rejonowy nie doręczył odpisu zażalenia E., przez co w
sposób rażący naruszył wskazane wyżej przepisy. Powyższe niewątpliwie wskazuje
na bezwzględny charakter uniemożliwienia E. działania w celu ochrony swoich
praw, co doprowadziło do nieważności postępowania w rozumieniu art. 379 pkt 5
k.p.c. Wskazać końcowo należy, że w doktrynie podkreśla się, że należy zgodzić
się z poglądem, że zawsze są legitymowane do złożenia zażalenia osoby, których
praw lub obowiązków postanowienie dotyczy (A. Hrycaj [w:] System Prawa
Handlowego, t. 6, red. A. Hrycaj, A. Jakubecki, A. Witosz, s. 968).
Sąd Najwyższy stwierdził zaistnienie przesłanek szczegółowych zawartych w
zarzutach skargi nadzwyczajnej (art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN). Pozwala to przejść do
dalszego etapu kontroli nadzwyczajnej w postaci zbadania, czy w wyniku
wspomnianego naruszenia, można mówić o konieczności uchylenia lub zmiany
zaskarżonego orzeczenia celem zapewnienia poszanowania zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej. Należy przypomnieć, że jak zwraca się uwagę w orzecznictwie sądu
Najwyższego, instytucja skargi nadzwyczajnej powinna być wykorzystywana z
daleko posuniętą ostrożnością i nie powinna być postrzegana jako kolejny
nadzwyczajny środek zaskarżenia służący kontroli i ewentualnej korekcie wszelkich
wadliwych orzeczeń. Jak wskazał Sąd Najwyższy, skarga nadzwyczajna jest
„wentylem bezpieczeństwa”, środkiem absolutnie ekstraordynaryjnym, który winien
być wnoszony przez uprawniony podmiot tylko we wskazanych w ustawie
sytuacjach (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 24 czerwca 2020 r., I NSNc 41/19;
II NSNc 512/23
19
postanowienie Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2021 r., I NSNc 61/20), kiedy
skorygowanie prawomocnego orzeczenia w celu zapewnienia zgodności z
zasadami konstytucyjnymi przy pomocy innych środków nadzwyczajnych nie jest
już, bądź nigdy nie było, możliwe (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021
r., I NSNc 199/21).
Dokonując oceny ziszczenia się przesłanki funkcjonalnej, czyli oceniając
konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń z zasadą wynikającą
z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie konstytucyjnych wartości.
Przemawia za tym nie tylko charakter zasady z art. 2 Konstytucji, której zachowanie
jest oceniane nie tyle w dychotomicznych kategoriach naruszenia bądź
nienaruszenia, ale przez ocenę stopnia jej realizacji w optymalizacyjnej konfrontacji
z innymi zasadami. Przemawia za tym również fakt, że art. 89 § 1 principium u.SN
nie mówi o przestrzeganiu lub nienaruszeniu wskazanej w nim normy, ale o
konieczności zapewnienia zgodności z tą zasadą. Jest ona zatem nie tyle kryterium
poprawności, co swoistym celem kontroli nadzwyczajnej. W wyniku rozpoznania
skargi powinna zostać bowiem urzeczywistniona zgodność orzeczeń sądów
powszechnych z art. 2 Konstytucji RP. Jednocześnie, z samej natury normy
będącej zasadą wynika konieczność stosowania zasady proporcjonalności przy
ocenie jej przestrzegania (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 25 listopada 2020 r., I
NSNc 57/20; z 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20; wyrok z 15 grudnia 2021 r., I
NSNc 64/21). Zważywszy na specyfikę kontroli nadzwyczajnej, celem ostatniego jej
etapu jest wykazanie, że natura i rozmiar nieprawidłowości popełnionych przy
wydawaniu zaskarżonego orzeczenia usprawiedliwia odstąpienie od – wynikającej
skądinąd również z zasady państwa prawnego – ochrony przynależnej powadze
rzeczy osądzonej poprzez zmianę lub uchylenie zaskarżonego wyroku. Co do
zasady, art. 2 Konstytucji RP stoi na straży ostateczności i trwałości prawomocnych
orzeczeń sądów powszechnych, jednak niekiedy natura i ciężar popełnionych
uchybień może nakazywać danie pierwszeństwa względom wynikającym z
konieczności ochrony innych praw i wolności konstytucyjnych. W obecnej sprawie
ważeniu podlegają zatem, z jednej strony, ochrona stabilności prawomocnych
orzeczeń sądowych, z drugiej zaś strony wzgląd na zasadę zaufania obywatela do
państwa. Uzasadniając złożoną skargę w zakresie przesłanki funkcjonalnej
II NSNc 512/23
20
określonej w art. 89 § 1 in principio u.SN Rzecznik Małych i Średnich
Przedsiębiorców przede wszystkim skupił się na przedstawieniu ogólnych wyjaśnień
dotyczących samej zasady demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców wskazał, że na treść tej zasady
składają się zasady, które wynikają z istoty i aksjologii demokratycznego państwa
prawnego, w tym wyprowadzona została z niej zasada zaufania obywatela do
państwa, z którą wiąże się konieczność zagwarantowania pewności, co do prawa i
prawidłowości jego stosowania przez organy państwa. Ponadto zaznaczył, że
państwo stosując odpowiednie instrumenty prawne na podstawie przepisów, ma
obowiązek zapewniać przynajmniej minimalny poziom sprawiedliwości w
strukturach społecznych, a wyroki sądowe powinny być sprawiedliwe, wydawane w
oparciu o przepisy prawa, które jest stosowane i zinterpretowane w sposób
prawidłowy, a ostatecznie winny odzwierciedlać zebrany i poprawnie oceniony
materiał dowodowy.
W przedmiotowej sprawie, w ocenie Sądu Najwyższego, kierując się zasadą
proporcjonalności należy uznać, iż wartością nadrzędną nad powagą rzeczy
osądzonej i stabilnością orzeczenia w postaci wydanego postanowienia, będzie
zagwarantowanie E. prawa do sprawiedliwego rozpoznania jego sprawy. W
niniejszej sprawie doszło bowiem do naruszenia prawa do obrony, zaś podniesione
w skardze nadzwyczajnej okoliczności, przy jednoczesnym braku możliwości
zmiany zaskarżonego postanowienia, uzasadniają wiosek o jego uchylenie, celem
zapewnienia jego zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. W konsekwencji tych
naruszeń pozbawiono bowiem E. prawa do sprawiedliwego rozpoznania sprawy i
wydano postanowienie z pominięciem tego podmiotu, co doprowadziło do braku
realizacji przysługujących mu uprawnień, w sytuacji gdy odpis zażalenia
wniesionego przez P. oraz H. nie został jej doręczony. W ocenie Sądu
Najwyższego w okolicznościach przedmiotowej sprawy zasada demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej
przemawia więc za uchyleniem zaskarżonego postanowienia Sądu Rejonowego.
Sąd ten nie wywiązał się z obowiązku ciążącego na organach państwa, orzekając
II NSNc 512/23
21
wbrew ugruntowanemu orzecznictwu, nie zapewniając ochrony zaufaniu, jakie
obywatel ma prawo w nim i w pewności prawa pokładać. Niewątpliwie zatem
naruszył art. 2 Konstytucji RP. Zasada pewności prawnej dąży do zagwarantowania
pewnej stabilności sytuacji prawnych oraz do wspierania zaufania społeczeństwa
do wymiaru sprawiedliwości. Utrzymywanie w obiegu prawnym wadliwych
rozstrzygnięć sądowych rodzi ryzyko powstania stanu niepewności prawnej, który
może zmniejszyć zaufanie obywateli do sądów, mimo iż zaufanie to stanowi jeden z
podstawowych komponentów państwa prawa. Pewność i stabilność orzeczeń
sądowych, zapewniana przez jednolitość orzecznictwa stanowi kluczową wartość
do zbudowania społecznego zaufania do sądów i przekonania o sprawiedliwości
podejmowanych przez nich rozstrzygnięć, realizując prawo do rzetelnego procesu,
zawartego w konstytucyjnym prawie obywatela do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Z
tych wszystkich względów, uchylenie zaskarżonego postanowienia jest konieczne
dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 91 § 1 u.SN
uchylił postanowienia Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku Wydział VI
Gospodarczy z 9 maja 2023 r., VI GUz 11/23 (VI GUp 18/13) w całości i przekazał
sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi. Sąd Najwyższy zniósł wzajemnie
koszty postępowania na podstawie art. 102 k.p.c. w zw. art. 391 § 1 k.p.c. z art.
39821 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN kierując się zasadą, że zniesienie kosztów w
postępowaniu ze skargi nadzwyczajnej, wnoszonej de lege lata wyłącznie przez
podmioty publiczne, jest zawsze uzasadnione publicznymi celami tego
postępowania.
Do postanowienia i uzasadnienia zdanie odrębne złożył SSN Oktawian
Nawrot.
II NSNc 512/23
22
Zdanie odrębne SSN Oktawiana Nawrota
do postanowienia Sądu Najwyższego z 18 marca 2025 r.,
i jego uzasadnienia
w sprawie II NSNc 512/23
1. Postanowieniem z 18 marca 2025 r. Sąd Najwyższy uchylił w całości
postanowienie Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku z 9 maja 2023 r.,
sygn. VI GUz 11/23 i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi,
znosząc zarazem wzajemnie między stronami koszty postępowania przed Sądem
Najwyższym wywołane wniesioną skargą nadzwyczajną.
U podstaw takiego rozstrzygnięcia legła ocena, iż zaskarżone w sprawie
skargą nadzwyczajną orzeczenie naruszało w sposób rażący art. 222 ust. 2 oraz
229 pr. upadłościowego w zw. z art. 395 § 1 i 397 § 3 k.p.c., co w efekcie
doprowadziło do nieważności postępowania.
2. Nie zgadzam się z rozstrzygnięciem zawartym w powołanym wyżej
postanowieniu Sądu Najwyższego ani z uzasadnieniem tego stanowiska.
3. Przede wszystkim zauważyć należy, że stosownie do art. 89 § 1 u.SN
skargę nadzwyczajną można wywieść jedynie od prawomocnego orzeczenia sądu
powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie. Jak
słusznie wskazuje się w doktrynie, oznacza to, że nie można wywieść skargi
nadzwyczajnej od innych orzeczeń, a więc takich, które nie kończą postępowania
lub je kończą, ale nie są orzeczeniem sądu powszechnego lub wojskowego
(zob. K. Szczucki, Ustawa o Sądzie Najwyższym. Komentarz, Warszawa 2021, s.
486).
W związku z powyższym wskazać należy, że zaskarżone skargą
nadzwyczajną postanowienie zapadło w postępowaniu incydentalnym względem
postępowania głównego i nie jest postanowieniem kończącym. Orzeczeniem
kończącym postępowanie upadłościowe jest – co do zasady – postanowienie
wydane na podstawie art. 361 oraz 368 pr. upadłościowego.
W powyższych okolicznościach uznać należało, że skarga nadzwyczajna od
zaskarżonego orzeczenia nie przysługiwała i winna być odrzucona.
4. Niezależnie od powyższego wskazać należy, że jeżeli sąd dochodzi do
przekonania, że w sprawie doszło do nieważności postępowania, stosownie do art.
II NSNc 512/23
23
386 § 2 k.p.c. uchyla zaskarżone orzeczenie, znosi postępowanie w zakresie
dotkniętym nieważnością i przekazuje sprawę sądowi do ponownego rozpoznania.
Przyjmując, że skarga nadzwyczajna w sprawie byłaby dopuszczalna, wskazany
przepis, na mocy art. 95 u.SN w zw. z art. 39821 k.p.c., znalazłby zastosowanie w
przedmiotowym postępowaniu.
Sąd Najwyższy dochodząc do wniosku, że toczące się przed Sądem
Rejonowym Gdańsk-Północ w Gdańsku postępowanie dotknięte jest nieważnością
jedynie uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego
rozpoznania, uchybiając tym samym art. 95 u.SN w zw. z art. 39821 w zw. z art. 386
§ 2 k.p.c. Pominął też w tym zakresie wnioski podmiotu wnoszącego skargę
nadzwyczajną, który domagał się zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym
nieważnością. Co więcej, w uzasadnieniu postanowienia z 18 marca 2025 r. Sąd
Najwyższy nie wskazał, wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi, z jakich przyczyn
nie dał wyrazu głównym wnioskom skargi nadzwyczajnej, uwzględniając jedynie
wniosek ewentualny.
5. Niezależnie od powyższego, w mojej ocenie, w sprawie nie doszło do
naruszenia w sposób rażący art. 222 ust. 2 oraz 229 pr. upadłościowego w zw. z art.
395 § 1 i 397 § 3 k.p.c., jak również nie zachodzi nieważność postępowania.
Stosownie do art. 26 ust. 1 pr. upadłościowego uczestnikiem postępowania o
ogłoszenie upadłości jest każdy, kto złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, oraz
dłużnik. W związku z tym wskazać należy, że ani w zaskarżonym postanowieniu,
ani postanowieniu sędziego komisarza, E. nie jest wymieniona i traktowana jako
uczestnik postępowania. Zarówno E., jak i P. oraz H. pozostawały „osobami,
których dotyczyło zaskarżone postanowienie”.
W świetle powyższego ustalenia, nie ma racji skarżący, że w sprawie doszło
do naruszenia art. 222 ust. 2 pr. upadłościowego, stosownie do którego odpis
zażalenia wniesionego przez wierzyciela doręcza się upadłemu, syndykowi oraz
osobom, których dotyczy zaskarżone postanowienie. Jeżeli, już to skarżący winien
wskazywać na naruszenie art. 222 ust. 3a pr. upadłościowego i to poprzez jego
niezastosowanie, a nie niewłaściwe zastosowanie, jak to miało miejsce w przypadku
art. 222 ust. 2. Jeżeli bowiem istnieje norma, która powinna zostać zastosowana,
wówczas należy zarzucić jej niezastosowanie, nie zaś dokonać wyboru
II NSNc 512/23
24
przypadkowego przepisu i zarzucić uchybienie w postaci niewłaściwego
zastosowania.
Zgodnie z art. 222 ust. 3a pr. upadłościowego, jeżeli ustawa przewiduje, że
zażalenie może wnieść osoba niebędąca uczestnikiem postępowania
upadłościowego, odpis zażalenia doręcza się upadłemu, syndykowi oraz osobom,
których dotyczy zaskarżone postanowienie, nie ulega bowiem wątpliwości, że
żalący się i E. pozostawali jedynie osobami, których dotyczyło zaskarżone oraz
poprzedzające je postanowienie. W takiej sytuacji Sąd winien zastosować art. 222
ust. 3a pr. upadłościowego, zaś skarżący zarzucać jego niezastosowanie.
6. Ponadto wskazać należy na błędną konstrukcję zarzutu naruszenia art.
229 pr. upadłościowego w zw. z art. 395 § 1 i art. 397 § 3 k.p.c.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, prawidłowe
sformułowanie zarzutu skargi kasacyjnej oraz skargi nadzwyczajnej, obejmuje
obowiązek jej autora do wskazania przepisu, który zdaniem skarżącego został
naruszony, z oznaczeniem konkretnej jednostki redakcyjnej aktu normatywnego,
czyli artykułu, a także, jeśli występują, pomniejszych jednostek redakcyjnych (z
wielu zob.: wyrok Sądu Najwyższego z 9 marca 2022 r., I NKRS 14/22;
postanowienia Sądu Najwyższego z: 29 maja 2019 r., II UK 217/18; 13 czerwca
2008 r., III CSK 104/08; 26 marca 1997 r., II CKN 63/97). Przytoczenie podstawy
skargi musi być precyzyjne, gdyż z uwagi na związanie sądu granicami podstaw
skargi Sąd Najwyższy uwzględnia tylko te przepisy, które zostały wyraźnie
wskazane w skardze jako naruszone.
W związku z powyższym zauważyć należy, że na dzień wydania
zaskarżonego orzeczenia art. 299 k.p.c. zawierał ust. 1 i 2 zaś skarżący nie
wskazał, który z nich osobno, czy też oba w całości zostały naruszone, co w efekcie
uniemożliwia Sądowi Najwyższemu rozpoznanie zarzutu czyniąc go bezzasadnym.
Nie jest przy tym rolą Sądu Najwyższego domniemywanie zarzucanych naruszeń,
czy też ich konkretyzowanie, co prowadziłoby do wykroczenia poza granice skargi.
7. Dodatkowo, w mojej ocenie, brak jest jakichkolwiek podstaw do
twierdzenia, iż w postępowaniu przed Sądem Rejonowym Gdańsk – Północ w
Gdańsku nastąpiła nieważność postępowania.
II NSNc 512/23
25
Stosownie do art. 379 pkt 5 k.p.c. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli
strona została pozbawiona możności obrony swych praw.
Nieważność postępowania z powodu pozbawienia możności obrony swych
praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. zachodzi wówczas, gdy z powodu
wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej, będących skutkiem
naruszenia konkretnych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, których nie
można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji, strona nie mogła,
wbrew swej woli, brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części
(postanowienie Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2023 r., I CSK 3113/22).
Analizując, czy doszło do pozbawienia strony możności działania, trzeba w
pierwszej kolejności rozważyć, czy nastąpiło naruszenie przepisów procesowych,
następnie ustalić, czy uchybienie to wpłynęło na możność działania strony w
postępowaniu, w końcu zaś ocenić, czy pomimo zaistnienia tych okoliczności
strona mogła bronić swych praw w procesie. Dopiero w razie kumulatywnego
spełnienia wskazanych przesłanek można przyjąć, że strona została pozbawiona
możności działania (wyrok Sądu Najwyższego z 20 października 2022 r., II CSKP
242/22).
Artykuł 379 pkt 5 k.p.c. posługuje się pojęciem strony. Ustawa pr.
upadłościowe w art. 26 ust. 1 wprowadza zaś definicję legalną uczestnika
postępowania o ogłoszenie upadłości, którym – jak wskazano wyżej – jest każdy,
kto złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, oraz dłużnik. Odnosząc treść przepisu
Kodeksu postępowania cywilnego do norm prawa upadłościowego, przyjąć należy,
że nieważność w postępowaniu upadłościowym będzie miała miejsce, gdy dojdzie
do pozbawienia możności obrony praw wierzyciela lub dłużnika. Takim podmiotem
nie jest E.. Nie jest on ani stroną w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego,
ani uczestnikiem postępowania upadłościowego w rozumieniu norm prawa
upadłościowego, a zatem w sprawie nie może zachodzić nieważność związana ze
wskazaną w skardze nadzwyczajnej podstawą.
Niezależnie od powyższego zauważyć należy, że zarówno skarżący, jak i
Sąd Najwyższy, pominęli rozważania, czy zarzucana nieważność postępowania
mogła mieć istotny wpływ na wynik sprawy i czy gdyby do niej nie doszło, wynik
sprawy byłby inny (postanowienie Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2022 r., I NSNc
II NSNc 512/23
26
440/21). Jest to o tyle istotne, że kwestia ta niewątpliwe przekłada się na ocenę
naruszenia przez zaskarżone orzeczenie podstawy ogólnej skargi nadzwyczajnej, a
w konsekwencji możliwość jego wyeliminowania z obrotu prawnego (zob. np. wyrok
Sądu Najwyższego z 28 października 2020 r., I NSNc 38/20).
8. W związku z ostatnim z podniesionych argumentów wskazać należy, że
jakkolwiek w przypadku podniesienia trafnego zarzutu nieważności postępowania,
sąd co do zasady zobligowany jest do wydania orzeczenia kasatoryjnego, tak w
przypadku postępowania wywołanego skargą nadzwyczajną, konieczne jest
wykazanie konieczności uchylenia orzeczenia z uwagi na zasadę demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (zob.
wyrok Sądu Najwyższego z 15 września 2021 r., I NSNc 9/21; 12 października
2022 r., I NSNc 629/21). Jak wskazano powyższej, zaskarżone w niniejszej sprawie
postanowienie uchylone zostało w trybie art. 91 § 1 u.SN (zauważyć przy tym
należy, że treść uzasadnienia nie koresponduje w tym zakresie ani z treścią
sentencji, ani wnioskiem skargi, gdyż w świetle uzasadnienia „Sąd Najwyższy na
podstawie art. 91 § 1 u.SN uchylił postanowienia Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ
w Gdańsku Wydział VI Gospodarczy z 9 maja 2023 r., VI GUz 11/23 (VI GUp
18/13)”) nie zaś przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Konsekwentnie Sąd
Najwyższy stwierdził naruszenie zasady demokratycznego państw sprawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
W dotychczasowym orzecznictwie Sąd Najwyższy wskazywał, że brak
wyczerpującego i spójnego uzasadnienia podstaw, na których skarżący opiera
skargę nadzwyczajną, w tym podstawy ogólnej, stanowi wadę dyskwalifikującą
pismo procesowe jako skargę nadzwyczajną oraz musi prowadzić do odrzucenia
skargi bez wzywania strony skarżącej do usunięcia braków (zob. np. postanowienia
Sądu Najwyższego z: 30 czerwca 2020 r., I NSNp 3/19; 28 września 2020 r., I
NSNc 51/19 wraz z przytoczonym orzecznictwem). W związku z tym zauważyć
należy, że uzasadnienie skargi nadzwyczajnej w zakresie jej podstawy ogólnej, w
analizowanej sprawie, jest bardzo lakoniczne, czemu zresztą dał wyraz Sąd
Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia: „[u]zasadniając złożoną skargę w
zakresie przesłanki funkcjonalnej określonej w art. 89 § 1 in principio u.SN
Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców przede wszystkim skupił się na
II NSNc 512/23
27
przedstawieniu ogólnych wyjaśnień dotyczących samej zasady demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej”.
Przytoczona ocena Sądu Najwyższego prima facie nie koresponduje z
przyjętym rozstrzygnięciem w sprawie.
9. Z powyższych względów konieczne było złożenie zdania odrębnego do
postanowienia i uzasadnienia wskazanego na wstępie postanowienia Sądu
Najwyższego.
[SOP]
[r.g.]
