I CNP 5/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Władysław Pawlak
14 maja 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 14 maja 2025 r. w Warszawie
w sprawie ze skargi Z. B.
o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia
Sądu Apelacyjnego w Poznaniu
z 5 grudnia 2023 r., I ACz 179/23,
wydanego w sprawie z wniosku Z. B.
z udziałem H. H.
o odmowę wykonania orzeczenia Sądu Państwa członkowskiego Unii Europejskiej,
1. odmawia przyjęcia skargi do rozpoznania;
2. zasądza od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika kwotę
240 (dwieście czterdzieści) zł, z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia
wnioskodawczyni niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem
kosztów postępowania ze skargi o stwierdzenie niezgodności z
prawem prawomocnego orzeczenia.
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 18 grudnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Zielonej Górze
oddalił wniosek H. B. o odmowę wykonania postanowienia zaocznego Sądu
Rejonowego w Kempten z 19 lutego 2019 r., sygn. akt 3 F 350/17, oraz orzekł o
kosztach postępowania. Wnioskodawczyni powoływała się na okoliczność, że
I CNP 5/25
2
wykonanie tego orzeczenia byłoby oczywiście sprzeczne z polskim porządkiem
prawnym, tj. z zasadami wynikającymi z Konstytucji RP i z zasadami rządzącymi
poszczególnymi dziedzinami prawa.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że wyżej opisanym postanowieniem
zaocznym wnioskodawczyni została zobowiązana do zwrotu uczestnikowi H. H.
samochodu osobowego marki A. (model limitowany), nr rej. […], przy czym
obowiązek ten mógł być zrealizowany w ciągu 20 dni od uprawomocnienia się
postanowienia, zaś po jego bezskutecznym upływie wnioskodawczyni zobowiązana
została do zapłaty na rzecz uczestnika odszkodowania w kwocie 232 845 euro z
odsetkami w wysokości 5 punktów procentowych powyżej stopy bazowej,
począwszy od upływu 20 dni od chwili uprawomocnienia się postanowienia. Jak
wynika z uzasadnienia sądu niemieckiego wnioskodawczyni od 14 lutego 2017 r.
nie wykonała zobowiązania poprzez wydanie tego pojazdu. Sąd Rejonowy w
Kempten zarządził natychmiastową skuteczność postanowienia.
Sąd Okręgowy powołując się na stosowne przepisy rozporządzenia
Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 1215/2012 w sprawie jurysdykcji
uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i
handlowych (dalej” „rozporządzenie nr 1215/2012”) wyjaśnił, że wbrew stanowisku
wnioskodawczyni wykonanie postanowienia zaocznego Sądu Rejonowego w
Kempten nie doprowadzi do oczywistej kolizji z porządkiem publicznym państwa
polskiego, a także z gwarantowanymi konstytucyjnie prawami do sądu i
dwuinstancyjności postępowania sądowego. W ocenie Sądu pierwszej instancji
wnioskodawczyni nie została pozbawiona prawa do obrony przed sądem
niemieckim ani też prawa do zaskarżenia orzeczenia tego sądu. Wnioskodawczyni
otrzymała pouczenie o przysługujących ich uprawnieniach, w tym do zaskarżenia
orzeczenia sprzeciwem i o obowiązku ustanowienia pełnomocnika w osobie
adwokata. Zresztą jak wynika z zeznań wnioskodawczyni zrozumiała ona
pouczenie o przymusie adwokackim, ale nie zdecydowała się na oddanie sprawy
adwokatowi z powodu braku czasu i pieniędzy. Wnioskodawczyni wniosła
samodzielnie sprzeciw od postanowienia zaocznego z naruszeniem przymusu
adwokackiego i w dodatku z uchybieniem terminu. Z pouczenia bowiem jasno
wynikało, że ewentualny środek zaskarżenia musi być złożony w terminie miesiąca,
I CNP 5/25
3
licząc od daty jego doręczenia, w siedzibie sądu. Wnioskodawczyni nie zaskarżyła
orzeczenia Sądu Rejonowego w Kempten o odrzuceniu jej sprzeciwu od opisanego
wyżej postanowienia zaocznego z 19 lutego 2019 r.
Zażalenie wnioskodawczyni zostało oddalone postanowieniem Sądu
Apelacyjnego w Poznaniu z 5 grudnia 2023 r. Sąd drugiej instancji przyjął za
własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i podzielił przedstawioną w
uzasadnieniu Sądu Okręgowego ocenę prawną żądania wnioskodawczyni.
Podkreślił ponadto, że sporne postanowienie zaoczne nie dotyczy stosunków
majątkowych wynikających z ustania małżeństwa pomiędzy wnioskodawczynią i
uczestnikiem. Sama okoliczność, że samochód objęty postanowieniem zaocznym
został nabyty przez uczestnika w trackie trwania związku małżeńskiego z
wnioskodawczynią nie oznacza jeszcze, że wszedł on do ich majątku wspólnego.
Wszak został zakupiony przez uczestnika za środki finansowe ze spadku po jego
bracie i tym samym stanowi jego wyłączną własność. Wnioskodawczyni
powoływała się na darowiznę samochodu na jej rzecz, ale tego nie wykazała.
W skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego
orzeczenia wnioskodawczyni domagała się stwierdzenia niezgodności z prawem
postanowienia Sądu drugiej instancji. Wskazała, że zaskarżone postanowienie jest
sprzeczne z art. 51a § 1 ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych w zw. z
art. 1 ust. 2 lit a i art. 45 ust. 1 rozporządzenia nr 1215/2012 oraz § 111 FamFG
(niemieckiej ustawy o postępowaniu w sprawach rodzinnych oraz w niespornych
sprawach jurysdykcyjnych), a także art. 385 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c., art. 397 §
3 k.p.c. i art. 1146 § 1 pkt 2,3,4 oraz 7 k.p.c. w zw. z art. 1145 k.p.c. i art. 148 k.p.c.,
a ponadto z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 Europejskiej konwencji praw
człowieka i podstawowych wolności w zw. z art. 1106² § 2 k.p.c. Zarzuciła
naruszenie 1) art. 51a § 1 ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych w zw. z
art. 1 ust. 2 lit a i art. 45 ust. 1 rozporządzenia nr 1215/2012 oraz § 111 i § 266
FamFG na skutek błędnego przyjęcia, że sprawa, w której Sąd Rejonowy w
Kempten wydał postanowienie zaoczne nie jest sprawą rodzinną; 2) art. 385 k.p.c.
w zw. z art. 382 k.p.c., art. 397 § 3 k.p.c. i art. 1146 § 1 pkt 2,3,4 oraz 7 k.p.c. w zw.
z art. 1145 k.p.c. i art. 148 k.p.c. przez oddalenie zażalenia bez odniesienia się do
wszystkich zarzutów i dowodów zgromadzonych w postępowaniu przed Sądami
I CNP 5/25
4
obu instancji; 3) art. 1146 § 1 k.p.c. przez oddalenie wniosku o odmowę wykonania
spornego postanowienia zaocznego, pomimo że: - zapadło ono w sprawie
należącej do wyłącznej jurysdykcji sądów polskich; - wnioskodawczyni nie
doręczono pisma wszczynającego postępowanie w sprawie sygn. akt 3 F 350/17, a
przez to nie wdała się w spór co do istoty sprawy; - wnioskodawczyni w toku
tamtego postępowania została pozbawiona możności obrony swych praw; -
uznanie tego orzeczenia byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku
prawnego RP; 4) art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 Europejskiej konwencji praw
człowieka i podstawowych wolności w zw. z art. 1106² § 2 k.p.c. na skutek
oddalenia wniosku o odmowę wykonania postanowienia zaocznego Sądu
Rejonowego w Kempten mimo, że istniały podstawy do nieuznania tego
orzeczenia, ponieważ zapadło w sprawie należącej do wyłącznej jurysdykcji sądów
polskich przez co wnioskodawczyni została pozbawiona prawa do sprawiedliwego i
jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy,
niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 15 października 2020 r., III PZP -
zasada prawna - Sąd Najwyższy wyjaśnił, że strona nie ma obowiązku skorzystania
ze skargi nadzwyczajnej przed wniesieniem skargi o stwierdzenie niezgodności z
prawem prawomocnego wyroku. W konsekwencji nie było podstaw do odrzucenia
skargi wnioskodawczyni przez wzgląd na brak skorzystania ze skargi
nadzwyczajnej w celu wzruszenia skarżonego prawomocnego wyroku Sądu drugiej
instancji (art. 4245 § 1 pkt 5 k.p.c.).
Należy jednak zwrócić uwagę, że wnioskodawczyni nie zaskarżyła
postanowienia Sądu drugiej instancji skargą kasacyjną na podstawie art. 115324
k.p.c. w zw. z art. 115323 k.p.c. i nie podała przyczyn tego zaniechania. Niemniej
jednak z powołanego art. 115324 k.p.c. wynika możliwość wniesienia skargi na
niezgodność z prawem tego rodzaju orzeczenia Sądu drugiej instancji, nawet jeśli
nie została wcześniej wniesiona skarga kasacyjna. Z uwagi na brak w tym przepisie
szczególnej regulacji odnośnie do warunków wniesienia skargi na niezgodność z
prawem prawomocnego postanowienia Sądu drugiej instancji ma odpowiednie
I CNP 5/25
5
zastosowanie art. 4241 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a zatem w takiej sytuacji,
gdy nie została wniesiona skarg a kasacyjna skarżący powinien wykazać, że
zachodzi wypadek wyjątkowy i zaskarżone orzeczenie narusza podstawowe
zasady porządku prawnego lub konstytucyjne wolności albo prawa człowieka i
obywatela.
Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia
jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia. Jej celem jest uzyskanie prejudykatu
umożliwiającego dochodzenie roszczeń odszkodowawczych za szkodę wyrządzoną
przez niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej (art. 4171 § 2 k.c.).
Według ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego niezgodność z
prawem orzeczenia rodząca odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa
musi mieć charakter kwalifikowany, elementarny i oczywisty. Orzeczenie niezgodne
z prawem to orzeczenie niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i nie podlegającymi
różnej wykładni przepisami albo wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej
wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga
głębszej analizy prawnej. Tylko w takim przypadku orzeczeniu sądu można
przypisać cechy bezprawności. Istotą władzy sądowniczej jest orzekanie w
warunkach niezawisłości, w sposób bezstronny, zależny nie tylko od
obowiązujących ustaw, ale także od wewnętrznego przekonania sędziego oraz jego
swobody w ocenie praw i faktów stanowiących przedmiot sporu. Treść orzeczenia,
jak wspomniano wyżej, zależy również od wyników wykładni, które mogą być różne,
w zależności od jej przedmiotu, i przyjętych metod. W związku z tym, może istnieć
wiele możliwych interpretacji, a sam fakt wykładni z natury rzeczy cechuje
subiektywizm. (zob. uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2006
r. I CNP 33/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 35, z dnia 31 marca 2006 r. IV CNP 25/05,
OSNC , nr 1, poz. 17, z dnia 17 maja 2006 r., I CNP 14/06 nie publ., z dnia 13 maja
2009 r. IV CNP 122/08, nie publ, z dnia 3 czerwca 2009 r. IV CNP 116/08 nie
publ.).
Celem wstępnej selekcji w odniesieniu do tego rodzaju środka, przewidzianej
w art. 4249 k.p.c., jest wyeliminowanie skarg oczywiście bezzasadnych, które bez
konieczności wnikliwej analizy prawnej powinny być oddalone. Oczywista
I CNP 5/25
6
bezzasadność skargi, jako kryterium dozwolonego wyłączenia zachodzi, gdy
powołane podstawy skargi już przy pierwszej ocenie pokazują, że faktycznie nie ma
możliwości ich uwzględnienia, ponieważ nie miały miejsca, albo nie mogły mieć
wpływu na kształt orzeczenia. Nie ma zatem potrzeby prowadzenia szerokiej
analizy prawnej i dokonywania pogłębionego badania trafności zaskarżonego
orzeczenia, w odniesieniu do zastosowania prawa i jego wykładni. Ocena
zasadności skargi polega na antycypowaniu niejako roli sądu, który orzekałby co do
istoty sprawy z powództwa skarżącego o wynagrodzenie szkody wyrządzonej
wydaniem prawomocnego orzeczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z
dnia 23 kwietnia 2015 r., V CNP 57/14, nie publ.). W sytuacji, gdy z bezpośredniego
oglądu sprawy wynika, że skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem
prawomocnego orzeczenia byłaby oddalona, trzeba przyjąć, że jest ona oczywiście
bezzasadna w rozumieniu art. 4249 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z
dnia 9 stycznia 2014 r., I BP 10/13, nie publ.).
Skarżąca nie wykazała, że zachodzi wyjątkowy wypadek polegający na tym,
że z przyczyn niezawinionych i usprawiedliwionych nie mogła wnieść skargi
kasacyjnej. Odnotować trzeba, że skarżąca nie zaskarżyła też w postępowaniu
rozpoznawczym przed Sądem niemieckim postanowienia o odrzuceniu jej
sprzeciwu od postanowienia zaocznego z 19 lutego 2019 r.
Niezgodność z prawem wynikająca z naruszenia podstawowych zasad
porządku prawnego lub konstytucyjnych wolności albo praw człowieka występuje
wtedy, gdy został naruszony przepis mający podstawowe znaczenie dla
funkcjonowania demokratycznego państwa bądź normujący ujęte w rozdziale
drugim Konstytucji RP wolności oraz prawa człowieka i obywatele (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 2007 r., IV CNP 90/07).
W stanie faktycznym sprawy rozpoznawanej przed Sądem niemieckim brak
podstaw do tezy, że postanowienie zaoczne jest oczywiście nieprawidłowe pod
względem procesowym, jak materialnoprawnym. Przede wszystkim bowiem brak
podjęcia przez wnioskodawczynię obrony swoich praw nie był wynikiem wadliwości
procesowych, lecz skutkiem jej zaniedbań (w zapoznaniu się z pouczeniem
odnośnie do sposobu i terminu zaskarżenia postanowienia zaocznego oraz innych
I CNP 5/25
7
wymogów środka zaskarżenia) i zaniechania skorzystania ze środka odwoławczego
od postanowienia odrzucającego jej sprzeciw od postanowienia zaocznego.
Ponadto wnioskodawczyni nie przedstawiła takich dowodów, w świetle których
oczywistym było, że przysługuje jej tytuł prawnych do samochodu, który był
przedmiotem sporu w postępowaniu rozpoznawczym przed Sądem niemieckim.
Z powyższych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 4249 k.p.c. w zw.
z art. 13 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi do rozpoznania, a o kosztach
postępowania skargowego orzekł na podstawie art. 98 § 3 k.p.c. w zw. z art. 424¹²
k.p.c., art. 398²¹ k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.
Na zasądzone koszty składa się wynagrodzenie za zastępstwo procesowe ustalone
według minimalnej stawki taryfowej (§ 8 ust. 1 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 5 pkt 2 i § 20
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie
opłat za czynności adwokackie, jedn. tekst: Dz. U. z 2023, poz. 1964 ze zm.).
[SOP]
[r.g.]
