Co stanowi przepis
Art. 13 KPC wyznacza podstawową zasadę porządkującą całe postępowanie cywilne. Zgodnie z § 1 sąd rozpoznaje sprawy w procesie, chyba że ustawa stanowi inaczej, a w wypadkach wyraźnie przewidzianych w ustawie stosuje przepisy o postępowaniach odrębnych. Oznacza to, że proces jest trybem podstawowym, domyślnym, a każdy inny sposób prowadzenia sprawy musi mieć wyraźną podstawę ustawową. Paragraf 2 uzupełnia tę regułę o dyrektywę techniczną: przepisy o procesie stosuje się odpowiednio do innych rodzajów postępowań unormowanych w Kodeksie postępowania cywilnego, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Dzięki temu ustawodawca nie musiał powtarzać w każdym postępowaniu tych samych rozwiązań dotyczących na przykład pism procesowych, dowodów czy doręczeń.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Przepis działa zawsze wtedy, gdy trzeba ustalić, w jakim trybie sąd ma rozpoznać wniesioną sprawę. Jeżeli żaden przepis szczególny nie przewiduje innego trybu, sprawa toczy się w procesie, czyli w układzie dwóch stron o przeciwstawnych interesach - powoda i pozwanego. Jeżeli natomiast ustawa przewiduje postępowanie odrębne, sąd stosuje przepisy tego postępowania, uzupełniając je ogólnymi regulacjami procesu. Paragraf 2 znajduje zastosowanie wtedy, gdy w postępowaniu nieprocesowym, zabezpieczającym czy egzekucyjnym brakuje własnej regulacji danej kwestii - wówczas sięga się odpowiednio po przepisy o procesie, z uwzględnieniem odmiennej istoty tych postępowań. Słowo "odpowiednio" jest tu kluczowe: przepis stosuje się wprost, z modyfikacjami albo wcale, jeśli byłby nie do pogodzenia z charakterem danego postępowania.
Przykład
Osoba, której kontrahent nie zapłacił za wykonaną usługę, wnosi pozew o zapłatę. Ponieważ żaden przepis nie przewiduje dla takiego roszczenia innego trybu, sąd rozpozna sprawę w procesie, zgodnie z art. 13 § 1 KPC. Gdyby jednak ta sama osoba składała wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, sprawa toczyłaby się w postępowaniu nieprocesowym, jednak kwestie nieuregulowane w przepisach o tym postępowaniu - na przykład sposób przeprowadzania dowodu z zeznań świadków - sąd oceni, stosując odpowiednio przepisy o procesie na podstawie art. 13 § 2 KPC. W praktyce uczestnik często nie zauważa tej konstrukcji, bo sąd stosuje ją niejako w tle, prowadząc rozprawę według znanych reguł.
Częste nieporozumienia
Pierwszym błędem jest przekonanie, że wybór trybu zależy od woli strony - w rzeczywistości tryb wynika z ustawy i sąd bada go z urzędu. Drugim jest utożsamianie postępowań odrębnych z postępowaniem nieprocesowym; postępowania odrębne, o których mowa w § 1, to nadal proces, tylko prowadzony według zmodyfikowanych reguł. Trzecim nieporozumieniem jest traktowanie odesłania z § 2 jako nakazu mechanicznego przenoszenia wszystkich przepisów o procesie - odesłanie jest odpowiednie, a nie dosłowne, i ustępuje przepisom szczególnym. Wreszcie samo wniesienie pisma w niewłaściwej formie zwykle nie przekreśla sprawy, ponieważ o trybie decyduje jej charakter, a nie nazwa nadana pismu. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni, w jakim trybie powinna być rozpoznana konkretna sprawa.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
