V KZ 18/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Paweł Kołodziejski
Dnia 10 lipca 2025 r.
w sprawie K.N
uniewinionego od popełnienia czynu z art. 177 § 2 k.k.,
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu
w dniu 10 lipca 2025 r.,
zażalenia pełnomocnika E.K., A.K., M.K., I.K., Ł.K. i T.F. na zarządzenie Sądu
Okręgowego w Kaliszu z dnia 5 lutego 2025 r.
o odmowie przyjęcia wniosku o sporządzenie na piśmie i doręczenie uzasadnienia
wyroku Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 22 stycznia 2025 r., sygn. akt IV Ka
3/24
na podstawie art. 437 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 466 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 518
k.p.k. oraz art. 530 § 3 k.p.k.
p o s t a n o w i ł :
uchylić zaskarżone zarządzenie i sprawę przekazać Sądowi
Okręgowemu w Kaliszu do ponownego rozpoznania
UZASADNIENIE
Zarządzeniem z dnia 5 lutego 2025 r. Sąd Okręgowy w Kaliszu na podstawie
art. 422 § 3 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. odmówił przyjęcia wniosku o sporządzenie
na piśmie i doręczenie uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 22
stycznia 2025 r., sygn. akt IV Ka 3/24, zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w
Krotoszynie z dnia 14 grudnia 2021 r., sygn. akt II K 149/18 złożonego przez
pełnomocnika E.K., A.K., J.K., M.K., I.K., Ł.K. i T.F., jako pochodzącego od osoby
V KZ 18/25
2
nieuprawnionej. Odmowę uzasadnił tym, że Sąd Okręgowy w Kaliszu
postanowieniem z dnia 23 maja 2023 r. uznał, iż wskazane osoby nie uzyskały
statusu oskarżycieli posiłkowych, ponieważ ich oświadczenia zostały złożone przed
wniesieniem aktu oskarżenia do sądu.
Na powyższe zarządzenie zażalenie wniósł pełnomocnik E.K., A.K., M.K.,
I.K., Ł.K. oraz T.F., zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które miało
istotny wpływ na jego treść, tj.:
1. art. 422 § 3 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. w zw. z art. 54 § 1 k.p.k. poprzez odmowę
przyjęcia wniosku o uzasadnienie wyroku, w sytuacji gdy pokrzywdzeni E.K., A.K.,
M.K., Ł.K., I.K. i T.F. złożyli w terminie oświadczenie o działaniu w charakterze
oskarżycieli posiłkowych i tym samym mogli występować w sprawie w charakterze
oskarżycieli posiłkowych, a zatem byli uprawnionymi do złożenia wniosku o
uzasadnienie wyroku,
2. art. 54 § 1 k.p.k. w zw. z art. 56 § 2 k.p.k. w zw. z art. 334 § 1 k.p.k. poprzez
uznanie, że pokrzywdzeni E.K., A.K., M.K., Ł.K., I.K. i T.F. nie złożyli skutecznego
oświadczenia o działaniu w charakterze oskarżycieli posiłkowych, podczas gdy
oświadczenie zostało złożone pisemnie w postępowaniu przygotowawczym, a
następnie zostało dołączone jako załącznik do aktu oskarżenia, w związku z czym
sąd mógł się z nim zapoznać po wpłynięciu aktu oskarżenia,
3. art. 54 § 1 k.p.k. w zw. z art. 45. ust 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art.
6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, poprzez
uznanie, że pokrzywdzeni E.K., A.K., M.K., Ł.K., I.K. i T.F. nie złożyli skutecznego
oświadczenia o działaniu w charakterze oskarżycieli posiłkowych, podczas gdy
oświadczenie zostało złożone pisemnie w postępowaniu przygotowawczym, co
stanowi naruszenie gwarancji procesowych jakie powinny być zapewnione
pokrzywdzonym.
W konsekwencji skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego zarządzenia i
przyjęcie wniosku o sporządzenie i doręczenie pisemnego uzasadnienia wyroku
Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 22 stycznia 2025 r. oraz o zasądzenie na rzecz
oskarżycieli posiłkowych kosztów postępowania zażaleniowego według norm
prawem przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie okazało się zasadne, gdyż odmowa przyjęcia wniosku skarżącego
o sporządzenie na piśmie i doręczenie uzasadnienia wyroku sądu odwoławczego
V KZ 18/25
3
nastąpiła z naruszeniem przepisów postępowania wskazanych w wywiedzionym
środku zaskarżenia.
Przepis art. 54 § 1 k.p.k. stanowi, że „[j]eżeli akt oskarżenia wniósł
oskarżyciel publiczny, pokrzywdzony może aż do czasu rozpoczęcia przewodu
sądowego na rozprawie głównej złożyć oświadczenie, że będzie działał w
charakterze oskarżyciela posiłkowego”. Powyższe uregulowanie prowadzi do
oczywistego wniosku, że ustawodawca wyraźnie wskazał jedynie termin końcowy
do złożenia oświadczenia (moment rozpoczęcia przewodu sądowego, czyli
początek rozprawy głównej przed sądem pierwszej instancji). Brak jest natomiast w
tym przepisie jakiegokolwiek określenia terminu początkowego do złożenia
oświadczenia o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Warunkiem
koniecznym jest jedynie to, by akt oskarżenia został wniesiony przez oskarżyciela
publicznego, co stanowi w ogóle przesłankę dopuszczalności strony jako
oskarżyciela posiłkowego. Nie wynika jednak z tego warunku zakaz
wcześniejszego złożenia oświadczenia. Innymi słowy, ze sformułowania „jeżeli akt
oskarżenia wniósł oskarżyciel publiczny” nie można wyprowadzić ukrytego „terminu
początkowego” dopiero od wniesienia aktu oskarżenia. Jest to wyłącznie warunek
natury ogólnej, dopuszczający w danej kategorii spraw możliwość działania
pokrzywdzonego jako strony. Skoro zaś kodeks expressis verbis dopuszcza
złożenie oświadczenia aż do rozpoczęcia przewodu sądowego, to każde
oświadczenie złożone przed upływem tej granicy czasowej – niezależnie od tego,
czy nastąpiło już po wniesieniu aktu oskarżenia, czy jeszcze przed – jest złożone w
terminie. Należy jednocześnie podkreślić, że kodeks postępowania karnego nie
przewiduje żadnej negatywnej konsekwencji za złożenie oświadczenia o
przystąpieniu do sprawy „przedwcześnie”. Ustawodawca wprost określa jedynie
dwa przypadki, w których pokrzywdzony nie uzyska statusu oskarżyciela
posiłkowego pomimo złożenia oświadczenia, tj. gdy sąd prawomocnie ograniczy
liczbę oskarżycieli posiłkowych w celu zapewnienia sprawnego toku postępowania
(art. 56 § 1 k.p.k.) oraz gdy oświadczenie zostanie złożone po terminie (to jest po
rozpoczęciu przewodu sądowego) lub pochodzi od osoby nieuprawnionej (art. 56 §
2 k.p.k.). Żaden przepis nie stanowi, iż złożenie oświadczenia wcześniej niż z
chwilą wniesienia aktu oskarżenia skutkuje jego bezskutecznością. Sąd Najwyższy
V KZ 18/25
4
w składzie rozpoznającym przedmiotowe zażalenie, podzielając pogląd
wskazywany w doktrynie, stoi na stanowisku, iż nie ma zatem przeszkód, w tym,
aby pokrzywdzony złożył oświadczenie o działaniu jako oskarżyciel posiłkowy już w
toku postępowania przygotowawczego, zanim akt oskarżenia zostanie wniesiony
do sądu zwłaszcza, że oświadczenie złożone „za wcześnie” nie jest objęte żadną
kodeksową sankcją, a przy tym zostaje ono włączone do akt sprawy i znane jest
sądowi jeszcze przed rozpoczęciem przewodu. W powyższej sytuacji temu żądaniu
nie sposób odmówić skuteczności (por. H. Paluszkiewicz [w:] Kodeks
postępowania karnego. Komentarz, red. K. Dudka, Warszawa 2023, s. 172.; R. A.
Stefański [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-166, red.
S. Zabłocki, Warszawa 2017, s. 742; Gudowski Marcin, Wyrok w sprawie Witkowski
przeciwko Polsce jako przyczynek do dyskusji nad czynnościami procesowymi
dokonanymi przed rozpoczęciem biegu terminu procesowego, Prokuratura i Prawo
2020, nr 1, s. 136 i n.; M. Flis-Świeczkowska, Termin początkowy złożenia przez
pokrzywdzonego oświadczenia o woli działania w charakterze oskarżyciela
posiłkowego – glosa do postanowienia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 22
listopada 2017 r., sygn. akt II AKa 58/17, Folia Iuridica Universitatis Wratislaviensis
2020, vol. 9 (2), s. 290 i n.; odmiennie: K. Eichstaedt [w:] Kodeks postępowania
karnego. Komentarz. Tom I. Art. 1–424, red. D. Świecki, Warszawa 2024, s. 326;
postanowienie SA w Gdańsku z dnia 22 listopada 2017 r., II AKa 58/17, Kwartalnik
Sądowy Apelacji Gdańskiej 2018/1, poz. 7). Taka zaś sytuacja zaistniała w
niniejszej sprawie. Z akt sprawy wynika bowiem, że pokrzywdzeni E.K., A.K., M.K.,
Ł.K., I.K. i T.F. (pokrzywdzony J.K. zmarł w dniu 11 lutego 2021 r., k. 1552)
oświadczenia o zamiarze działania w charakterze oskarżycieli posiłkowych złożyli –
za pośrednictwem swojego pełnomocnika – już na etapie postępowania
przygotowawczego (k. 49, 110). Oświadczenia te znajdowały się w aktach sprawy,
która następnie wraz z aktem oskarżenia wniesiona została do Sądu Rejonowego
w Krotoszynie.
Wykładnia art. 54 § 1 k.p.k. zaprezentowana przez Sąd Okręgowy w Kaliszu,
niezwykle restrykcyjna i formalistyczna, pozostaje także w sprzeczności z
konstytucyjnymi i konwencyjnymi standardami prawa do sądu i rzetelnego procesu
(art. 45 ust. 1 Konstytucji RP; art. 6 ust. 1 EKPC). Ograniczenie prawa
V KZ 18/25
5
pokrzywdzonych do działania jako strona poprzez wprowadzenie dodatkowej,
nieprzewidzianej wprost ustawą, bariery formalnej stanowi przejaw nadmiernego
formalizmu. Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z 13 grudnia 2018 r. w
sprawie Witkowski przeciwko Polsce (skarga nr 21497/14) zwrócił uwagę, że sądy
krajowe powinny unikać tego rodzaju formalizmu przy stosowaniu przepisów
proceduralnych dotyczących prawa do złożenia środka odwoławczego. Wykładnia
dodająca przesłankę „przedwczesność” została uznana przez ETPCz za
nadmiernie formalistyczną, prowadzącą do pozbawienia strony prawa do
odwołania. Pomimo, że w tamtej sprawie odmówiono przyjęcia wniosku o
sporządzenie uzasadnienia wyroku tylko dlatego, że został złożony
„przedwcześnie” (jeszcze przed ogłoszeniem wyroku) to w ocenie Sądu
Najwyższego w niniejszej sprawie wystąpiła sytuacja analogiczna. Interpretacja
przyjęta przez Sąd Okręgowy sprowadza się de facto do stworzenia dodatkowego,
nieznanego ustawie ograniczenia prawa pokrzywdzonych do działania w
charakterze oskarżycieli posiłkowych. W efekcie pokrzywdzeni zostali pozbawieni
możności realizacji przysługujących im uprawnień (m.in. prawa do otrzymania
uzasadnienia wyroku i wniesienia od niego nadzwyczajnego środka zaskarżenia) z
przyczyn czysto formalnych. Taka praktyka godzi w istotę prawa do sądu, czyniąc
je iluzorycznym. Nie służy też – wbrew pozorom – pewności prawnej ani
sprawiedliwości.
W tym kontekście należy odwołać się również do standardów ochrony ofiar
przestępstw wynikających z prawa Unii Europejskiej. Dyrektywa Parlamentu
Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012 r. ustanowiła
minimalne normy w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw. Z
preambuły i przepisów tej dyrektywy wynika m.in., że ofiary powinny być traktowane
z szacunkiem, a procedury powinny sprzyjać ich aktywnemu uczestnictwu w
postępowaniu karnym. Wykładnia krajowych przepisów powinna zatem – na ile to
możliwe – uwzględniać cel tej dyrektywy, jakim jest realne zapewnienie ofiarom
możliwości korzystania z ich praw. Odczytywanie art. 54 § 1 k.p.k. w sposób, który
ogranicza prawa pokrzywdzonych bardziej niż to wynika z literalnego brzmienia
przepisu, stoi w sprzeczności z duchem wspomnianej dyrektywy i ogólną tendencją
do wzmacniania pozycji ofiary w procesie karnym.
V KZ 18/25
6
Niezależnie od powyższego godzi się zauważyć, że nawet zwolennicy
poglądu, iż oświadczenie pokrzywdzonego, o którym mowa w art. 54 § 1 k.p.k. musi
być złożone wobec sądu stoją na stanowisku, że zasada ta nie ma charakteru
bezwzględnego (K. Eichstaedt [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz.
Tom I. Art. 1–424, red. D. Świecki, Warszawa 2024, s. 326). Jeśli bowiem
pouczenie pokrzywdzonego o prawie do udziału w postępowaniu sądowym w
charakterze strony (oskarżyciela posiłkowego) nastąpiło w postępowaniu
przygotowawczym, ale bez doprecyzowania, że takie oświadczenie pokrzywdzony
może złożyć dopiero po wniesieniu aktu oskarżenia, za skuteczne uznają
oświadczenie złożone już w postępowaniu przygotowawczym. Jak słusznie
zauważył Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 16 października 2024 r., I KZP
4/24 w takiej sytuacji należy wziąć pod uwagę aspekt ochronny pokrzywdzonego
wynikający z art. 2 § 1 pkt 3 k.p.k. (OSNK 2024/11–12, poz. 55). Brak pouczenia
lub mylne pouczenie o przysługujących uprawnieniach przez organ procesowy nie
może przecież wywoływać ujemnych skutków procesowych dla uczestnika
postępowania (art. 16 § 1 k.p.k.). Tymczasem w przedmiotowej sprawie
pokrzywdzeni nie zostali wprost pouczeni, że oświadczenie o zamiarze działania w
charakterze oskarżycieli posiłkowych należy złożyć dopiero po wniesieniu aktu
oskarżenia. Ze standardowych pouczeń doręczonych im w toku śledztwa wynika,
że „W postępowaniu sądowym może być stroną (oskarżycielem posiłkowym), jeżeli
tego zażąda do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego (art. 53 i art. 54 § 1)” (k.
28, 86, 103, 197, 265, 362). Wobec braku wskazania dolnej granicy czasowej,
mogło to utwierdzić pokrzywdzonych w przekonaniu, że dopuszczalne jest złożenie
oświadczenia wcześniej. Brak takiej informacji skutkował tym, że pokrzywdzeni
mieli uzasadnione przeświadczenie, iż dopełnili wszystkich formalności, by
występować przed sądem jako oskarżyciele posiłkowi. Tym bardziej, że po
wpłynięciu aktu oskarżenia w taki właśnie sposób byli oni traktowani przez sąd.
Zostali bowiem w ten sposób oznaczeni w zawiadomieniu o pierwszym terminie
rozprawy (k. 560, 561, 568, 569, 570, 571). Ponadto Sąd Rejonowy w Krotoszynie
dopuścił ich do udziału w postępowaniu w takim charakterze, uznając skuteczność
zalegających w aktach sprawy oświadczeń z postępowania przygotowawczego.
Świadczy o tym jednoznacznie zapis przebiegu pierwszej rozprawy głównej w
V KZ 18/25
7
sądzie meriti z dnia 28 maja 2018 r., na której po sprawdzeniu obecności, a więc
przed otwarciem przewodu sądowego, przewodniczący oświadczył, że mogą oni
pozostać na sali „działając jako oskarżyciele posiłkowi” (k. 606 – czas nagrania:
3.04). Pokrzywdzeni mieli więc pełne prawo do tego, aby ponowienie swego
oświadczenia uznać za zbyteczne. W tej sytuacji stwierdzenie na etapie
postępowania odwoławczego nieskuteczności oświadczeń pokrzywdzonych uznać
należy za przejaw nielojalności ze strony sądu.
Reasumując, Sąd Okręgowy w Kaliszu dopuścił się obrazy art. 54 § 1 i 2
k.p.k. o istotnym wpływie na treść zaskarżonego zarządzenia, co skutkowało
niezasadną odmową przyjęcia na podstawie art. 422 § 3 k.p.k. w zw. z art. 458
k.p.k. wniosku pełnomocnika E.K., A.K., M.K., Ł.K., I.K. i T.F. o sporządzenie na
piśmie i doręczenie uzasadnienia wyroku sądu odwoławczego jako pochodzącego
od osoby nieuprawnionej. Z tych też względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone
zarządzenie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu
w Kaliszu. W ponownym postępowaniu niezbędne będzie dokonanie kontroli
formalnej ww. wniosku z uwzględnieniem zaprezentowanej w niniejszym
postanowieniu argumentacji i podjęcie dalszych czynności związanych z jego
wniesieniem.
Odnosząc się do wniosku o zasądzenie kosztów postępowania
zażaleniowego należy zauważyć, że nie zasługiwał on na uwzględnienie z uwagi na
jego przedwczesność. Niniejsze orzeczenie nie kończy bowiem postępowania, a
jedynie rozstrzyga o kwestii incydentalnej. Zatem nie ma w takiej sytuacji
zastosowania art. 626 § 1 k.p.k.
Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji.
[WB]
[a.ł]
V KZ 18/25
8
