V KK 586/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 10 kwietnia 2025 r.
SSN Marek Siwek (przewodniczący)
SSN Antoni Bojańczyk (sprawozdawca)
SSN Igor Zgoliński
w sprawie M. S. ,
w przedmiocie wyroku łącznego
po rozpoznaniu w dniu 10 kwietnia 2025 r. w Izbie Karnej,
na posiedzeniu bez udziału stron (art. 535 § 5 k.p.k.),
kasacji wniesionej na korzyść skazanego przez Prokuratora Generalnego
od wyroku łącznego Sądu Rejonowego w Chełmnie
z dnia 31 stycznia 2023 r., sygn. akt II K 422/22
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę
Rejonowemu w Chełmnie do ponownego rozpoznania.
Sądowi
Antoni Bojańczyk Marek Siwek Igor Zgoliński
UZASADNIENIE
M. S. został skazany prawomocnymi wyrokami:
1. Sądu Rejonowego w Chełmnie z dnia 8 czerwca 2020 r., sygn. akt II K 151/20,
za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. popełnione w dniu 25 marca 2020 r., na
karę 5 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania
nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 20 godzin w
V KK 586/24
2
stosunku miesięcznym, w której miejsce postanowieniem Sądu Rejonowego
w Chełmnie z dnia 19 października 2020 r., sygn. akt II Ko 1279/20
zarządzono wykonanie kary zastępczej 75 dni pozbawienia wolności, którą
skazany odbył w całości;
2. Sądu Rejonowego w Chełmnie z dnia 9 marca 2022 r., sygn. akt II K 527/21,
za przestępstwo z art. 62 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o
przeciwdziałaniu narkomanii popełnione w dniu 20 lipca 2021 r., na karę 6
miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej,
kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 20 godzin w stosunku
miesięcznym, z zaliczeniem okresu rzeczywistego pozbawienia wolności w
sprawie, tj. okresu zatrzymania w dniu 20 lipca 2021 r. godz. […], w której
miejsce postanowieniem Sądu Rejonowego w Chełmnie z dnia 8 sierpnia
2022 r., sygn. akt II Ko 859/22 zarządzono wykonanie kary zastępczej 89 dni
pozbawienia wolności;
3. Sądu Rejonowego w Chełmnie z dnia 19 października 2022 r., sygn. akt II K
277/22, za przestępstwo z art. 62 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o
przeciwdziałaniu narkomanii popełnione w dniu 26 lutego 2022 r., na karę 3
miesięcy pozbawienia wolności oraz za przestępstwo z art. 178a § 1 i 4 k.k.
popełnione w dniu 26 lutego 2022 r., na karę 8 miesięcy pozbawienia wolności
i w rezultacie na karę łączną 10 miesięcy pozbawienia wolności, z zaliczeniem
okresu rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie, tj. okresu zatrzymania
w dniu 26 lutego 2022 r. godz. […].
Wyrokiem łącznym z dnia 31 stycznia 2023 r., sygn. akt II K 422/22, Sąd
Rejonowy w Chełmnie w sprawie M. S. na podstawie art. 569 § 1 k.p.k., art. 85 k.k.,
art. 85a k.k., art. 86 § 1 k.k., art. 87 § 1 k.k. połączył jednostkowe kary pozbawienia
wolności i karę ograniczenia wolności, orzeczone wobec skazanego wyrokami:
- Sądu Rejonowego w Chełmnie z dnia 9 marca 2022 r. w sprawie o sygn. akt
II K 527/21 (pkt 2),
- Sądu Rejonowego w Chełmnie z dnia 19 października 2022 r. w sprawie o
sygn. akt II K 227/22 (pkt 3),
a w ich miejsce wymierzył M. S. karę łączną roku pozbawienia wolności (pkt I), na
podstawie art. 572 k.p.k. umorzył postępowanie odnośnie objęcia wyrokiem łącznym
V KK 586/24
3
wyroku Sądu Rejonowego w Chełmnie z dnia 8 czerwca 2020 r. w sprawie o sygn.
akt II K 151/20 (pkt II), na podstawie art. 63 § 1 i 5 k.k. na poczet kary łącznej
pozbawienia wolności zaliczył jeden dzień zatrzymania w dniu 20 lipca 2021 r. godz.
[…] w sprawie o sygn. akt II K 527/21 oraz jeden dzień zatrzymania w dniu 26 lutego
2022 r. godz. […] w sprawie o sygn. akt II K 227/22 przyjmując, że jeden dzień
rzeczywistego pozbawienia wolności równa się jednemu dniowi kary pozbawienia
wolności (pkt III), stwierdził, że w pozostałym zakresie wyżej wymienione wyroki
podlegają odrębnemu wykonaniu (pkt IV), a także obciążył Skarb Państwa
wydatkami poniesionymi w sprawie (pkt V).
Wyrok łączny uprawomocnił się w dniu 8 lutego 2023 r. wobec niezaskarżenia
go przez strony postępowania (k. 30-31 akt sprawy II K 422/22).
Od powyższego orzeczenia Sądu Rejonowego w Chełmnie z dnia 31 stycznia
2023 r. kasację na korzyść skazanego wniósł Prokurator Generalny. Zaskarżył go w
całości i zarzucił rażące i mogące mieć istotny wpływ na treść wyroku naruszenie
przepisów prawa procesowego, tj. art. 117 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 374 § 1 k.p.k. i
art. 6 k.p.k., polegające na wadliwym uznaniu, że dwukrotnie awizowane i niepodjęte
w terminie zawiadomienie skazanego M. S. o terminie rozprawy w przedmiocie
wydania wyroku łącznego, wysłane na ostatnio znany adres w kraju, zostało mu
prawidłowo doręczone i wystąpiły tym samym warunki do rozpoznania sprawy pod
jego nieobecność, mimo że z informacji uzyskanych w toku wywiadu
środowiskowego przeprowadzonego w związku z postępowaniem o wydanie wyroku
łącznego wynikało, że skazany przebywa za granicą, co skutkowało rażącym
naruszeniem jego prawa do obrony poprzez uniemożliwienie mu wzięcia udziału w
rozprawie oraz poddania wydanego wyroku łącznego kontroli odwoławczej.
W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Chełmnie.
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
Wniesiona na korzyść skazanego M. S. kasacja Prokuratora Generalnego jest
oczywiście zasadna, w związku z czym mogła być w całości uwzględniona na
posiedzeniu w oparciu o przepis art. 535 § 5 k.p.k.
W pełni podzielić należy stanowisko Prokuratora Generalnego, że w niniejszej
sprawie doszło do rażącego naruszenia przepisów wskazanych w zarzucie kasacji,
V KK 586/24
4
co z uwagi na charakter tych uchybień i ich następstwa - miało istotny wpływ na treść
wyroku.
Niewątpliwie w dniu wyrokowania przez Sąd Rejonowy w Chełmnie, tj. 31
stycznia 2023 r. ⎯ na co słusznie zwraca uwagę autor kasacji ⎯ skazany nie stawił
się na termin rozprawy (k. 29), a Sąd ten postanowił na podstawie art. 374 § 1 k.p.k.
prowadzić rozprawę pod nieobecność skazanego przyjmując, że o jej terminie został
on prawidłowo zawiadomiony (k. 27). Skazany nie usprawiedliwił też swojej
nieobecności (k. 29). Zawiadomienie o terminie rozprawy wysłane zostało do
skazanego na adres: […] zadeklarowany przez niego w związku ze zwolnieniem z
Zakładu Karnego B. w dniu 17 kwietnia 2021 r. po odbyciu zastępczej kary 75 dni
pozbawienia wolności, orzeczonej w sprawie Sądu Rejonowego w Chełmnie o sygn.
akt II K 151/20. Po dwukrotnym awizowaniu zawiadomienie uznane zostało za
doręczone w trybie art. 133 § 2 k.p.k. (k. 8, 12, 13, 27-29).
Ustalenie Sądu Rejonowego w Chełmnie o prawidłowym zawiadomieniu
skazanego o ww. terminie rozprawy nie koresponduje jednak z treścią wywiadu
środowiskowego przeprowadzonego w dniu 21 grudnia 2022 r. przez zawodowego
kuratora sądowego, zleconego przez ten Sąd na potrzeby postępowania o wydanie
wyroku łącznego wszczętego z urzędu (k. 20-22). Kurator nie zastał skazanego pod
wskazanym przezeń adresem, zaś z informacji uzyskanych od ojca skazanego
wynika, że skazany wyjechał do Holandii, gdzie obecnie przebywa, a on sam od roku
nie ma z synem kontaktu. Również kuzynka skazanego, E. S. podała, że „w jej ocenie
skazany mieszka pod tym adresem, ale od dłuższego czasu przebywa w Holandii”.
Jednocześnie kurator nie ustalił nowego adresu skazanego.
Okoliczności te, Sąd Rejonowy w Chełmnie całkowicie pominął. Nie podjął
żadnych działań mających na celu ustalenie aktualnego miejsca pobytu skazanego
bądź adresu dla doręczeń, nie dysponując przy tym żadnymi informacjami
świadczącymi o tym, że M. S. wiedział o terminie rozprawy.
W tej sytuacji, zawiadomienie o terminie rozprawy głównej wysłane na ostatnio
znany adres skazanego, nie mogło zostać uznane za skutecznie doręczone,
albowiem nie spełniało wymogu należytego powiadomienia skazanego o terminie
czynności procesowej, w której miał on prawo uczestniczyć. Skazany ma prawo
wziąć udział w rozprawie w przedmiocie wydania wyroku łącznego. Wprawdzie
V KK 586/24
5
stawiennictwo osobiste skazanego na rozprawie w postępowaniu o wydanie wyroku
łącznego nie jest obowiązkowe, ale należy go o jej terminie zawiadomić i - o ile jest
pozbawiony wolności - pouczyć o możliwości określonej w art. 451 k.p.k. (art. 573 §
2 zd. 2 k.p.k.) (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2010 r., III KK 391/10,
OSNwSK 2010/1/2507, LEX nr 843410). W postępowaniu o wydanie wyroku
łącznego znajduje zatem zastosowanie art. 117 § 1 k.p.k. statuujący obowiązek
zawiadomienia o miejscu i czasie rozprawy, a także § 2 tego przepisu, zgodnie z
którym czynności nie przeprowadza się m. in. wtedy, gdy osoba uprawniona nie
stawiła się, a brak jest dowodu, że została o niej prawidłowo powiadomiona. Takiego
dowodu ⎯ wbrew ustaleniu Sądu ⎯ nie ma w przedmiotowej sprawie.
Przedstawiony stan faktyczny ⎯ jak dodatkowo wskazuje autor kasacji ⎯ stanowił
podstawę wydania przez Sąd Okręgowy w Toruniu w dniu 2 sierpnia 2023 r.
postanowienia w sprawie o sygn. akt II Kop 32/23 o odmowie wydania wobec M. S.
europejskiego nakazu aresztowania, w celu wykonania kary łącznej roku
pozbawienia wolności, orzeczonej wyrokiem łącznym zaskarżonym niniejszą kasacją
(k. 74).
Aprobując ⎯ przytoczone w kasacji Prokuratora Generalnego ⎯ stanowisko
Sądu Najwyższego zgodnie z którym do doręczenia zawiadomienia o terminie
rozprawy w przedmiocie wyroku łącznego nie stosuje się obostrzonych rygorów z art.
132 § 4 k.p.k. (zob. postanowienie SN z dnia 18 października 2017 r., II KK 309/17,
LEX nr 3375814), należało się jednak zastanowić nad tym, czy do wysłania
zawiadomienia o terminie rozprawy w przedmiocie wydania przez Sąd Rejonowy w
Chełmnie wyroku łącznego wobec M. S. nie ma zastosowania domniemanie
doręczeniowe unormowane w przepisie art. 139 § 1 zd. pierwsze k.p.k.
Autor kasacji przepis ten w swych rozważaniach pomija. Tymczasem, gdyby
przyjąć, że ma on zastosowanie do układu faktycznego niniejszej sprawy, to o
naruszeniu przepisów wskazanych w zarzucie nadzwyczajnego środka zaskarżenia
nie można by mówić, skoro skazany przyjął postawę pasywną i nie podał do
postępowania sygn. akt II K 151/20 nowego adresu do doręczeń (pobyt w Holandii).
Przy takim założeniu nie można by wymagać od sądu właściwego do orzekania w
przedmiocie wyroku łącznego podejmowania cyt.: "działań mających na celu
V KK 586/24
6
ustalenie aktualnego miejsca pobytu skazanego bądź adresu dla doręczeń" (s. 3
uzasadnienia kasacji Prokuratora Generalnego).
Skoro bowiem pismo wysłane na ostatni aktualny adres wskazany przez
stronę uważa się za doręczone w sytuacji, w której "nie podając nowego adresu,
zmienia [ona] miejsce zamieszkania lub nie przebywa pod wskazanym przez siebie
adresem" (art. 139 § 1 zd. pierwsze k.p.k.), zaś do układu orzekania w przedmiocie
wydania wyroku łącznego nie ma zastosowania odstępstwo przewidziane w § 3 art.
139 k.p.k., to pismo wysłane na ostatni adres M. S. (wskazany do akt sprawy Sądu
Rejonowego w Chełmnie, sygn. akt II K 151/20) należałoby uznać za skutecznie
doręczone. Założenie takie opiera się na uznaniu, że w braku wyraźnej regulacji
kodeksowej, ostatni adres wskazany przez stronę (oskarżonego, skazanego) w
określonym postępowaniu, w którym została orzeczona kara podlegająca
ewentualnemu połączeniu wyrokiem łącznym uważa się za jej aktualny ("ważny")
adres do doręczeń ⎯ także w postępowaniu w przedmiocie wydania wyroku
łącznego.
Przeciwko przyjęciu takiego stanowiska przemawiają jednak istotne
argumenty związane nie tylko z charakterem prawnym i specyfiką procesową
postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego prowadzonego na podstawie
przepisów Rozdziału 60-tego (Orzekanie kary łącznej) Kodeksu postępowania
karnego, ale także wzgląd na zapewnienie należytych gwarancji dla jednej ze stron
tego postępowania. Godzi się bowiem zwrócić uwagę na to, że postępowanie w
przedmiocie wydania wyroku łącznego jest nie tylko postępowaniem odrębnym
wobec postępowań „zasadniczych” w przedmiocie odpowiedzialności karnej
(postępowań w których orzeczono kary podlegające połączeniu; w tym również
postępowań zakończonych wydaniem innych wyroków łącznych), ale przede
wszystkim postępowaniem jakościowo n o w y m, o którym skazany ⎯ jeśli
postępowanie inicjowane jest z urzędu ⎯ z reguły nie wie. Oczekiwanie zatem, że
adres albo adresy podane do poszczególnych postępowań, w których zapadły
rozstrzygnięcia skazujące i orzeczono kary czy środki karne podlegające połączeniu
są procesowo relewantnymi adresami dla doręczeń w n o w y m jakościowo
postępowaniu w przedmiocie wydania wyroku łącznego nie znajduje dostatecznego
uzasadnienia. Nie sposób także nie dostrzec rysujących się negatywnych implikacji
V KK 586/24
7
i potencjalnych powikłań z punktu widzenia stworzenia skazanemu możliwości
udziału w rozprawie w przedmiocie wydania wyroku łącznego (art. 574 zd. pierwsze
k.p.k. w zw. z art. 374 § 1 zd. pierwsze k.p.k.), jeśliby zaakceptować zarysowane
powyżej stanowisko. Przykładowo tylko można wskazać na niezawinioną, faktyczną
dezaktualizację adresów do doręczeń wskazanych w poszczególnych
postępowaniach "cząstkowych" w stosunku do postępowania w przedmiocie wydania
wyroku łącznego. Przy sporym upływie czasu od zakończenia postępowań, w których
orzeczono kary podlegające ewentualnemu połączeniu, adresy z tych postępowań
nie muszą być już aktualne w dacie wszczęcia z urzędu i prowadzenia postępowania
w przedmiocie wydania wyroku łącznego, zaś trudno nałożyć na skazanego
bezterminowy obowiązek aktualizacji adresów do doręczeń w postępowaniach, które
nie tylko się dawno zakończyły, ale także kary orzeczone w tych postępowaniach
zostały wykonane. W takiej sytuacji skazany ma prawo uznać, że do określonego
postępowania obowiązek "aktualizacyjny", o którym mowa w art. 75 § 1 zd. pierwsze
k.p.k. nie ma zastosowania. Ponadto należy wskazać, że przyjęcie założenia, że
adresami dla doręczeń do postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego
są adresy z poszczególnych postępowań objętych postępowaniem w przedmiocie
wydania wyroku łącznego jedynie multiplikowałby ryzyko nieefektywnego
zrealizowania obowiązku informacyjnego (zawiadomienia o terminie rozprawy w
przedmiocie wydania wyroku łącznego) w sytuacji ⎯ w praktyce przecież nierzadkiej
⎯ sytuacji figurowania różnych adresów doręczeniowych w różnych postępowaniach
w których orzeczono kary podlegające połączeniu wyrokiem łącznym.
Dlatego też uprawnione jest wyrażenie ogólniejszego stanowisko, że we
wszczętym z urzędu postępowaniu w przedmiocie wydania wyroku łącznego na
sądzie spoczywa powinność s a m o i s t n e g o ustalenia nowego, aktualnego adresu
skazanego do doręczeń do tego właśnie postępowania, przy czym adresy do
doręczeń figurujące w aktach postępowań, w których uprzednio orzeczono kary
będące przedmiotem analizy w postępowaniu prowadzonym w przedmiocie wydania
wyroku łącznego mogą mieć li tylko pomocnicze, informacyjne znaczenie.
Nie miało to miejsca w niniejszej sprawie. Nie ujawniono również okoliczności,
w świetle który można byłoby uznać, że M. S. uzyskał informację o wydaniu wyroku
łącznego, co ewentualnie dawałoby mu możliwość podjęcia działań właściwych dla
V KK 586/24
8
tego stadium postępowania, a mających na celu poddanie orzeczenia kontroli
odwoławczej.
W tym stanie sprawy wyrokowanie przez Sąd Rejonowy w Chełmnie w dniu
31 stycznia 2023 r. naruszyło prawo M. S. do obrony (art. 6 k.p.k.) w sposób mogący
mieć istotny wpływ na treść wydanego wobec niego orzeczenia. I choć w
postępowaniu o wydanie wyroku łącznego zasadnicze znaczenie mają kwestie
prawne dotyczące rozstrzygnięcia w przedmiocie istnienia warunków do połączenia
określonych kar, to jednak nie można wykluczyć, że udział w nim skazanego oraz
jego ewentualna aktywność mogłyby mieć znaczenie dla decyzji Sądu o wymiarze
kary łącznej. Uchybienie obowiązkowi zawiadomienia skazanego o terminie
rozprawy pozbawiło go też możliwości skorzystania z prawa do poddania wyroku
łącznego kontroli odwoławczej. Dlatego kierując się przedstawionymi motywami Sąd
Najwyższy, na podstawie art. 537 § 2 k.p.k. i art. 535 § 5 k.p.k., orzekł jak w wyroku.
[SOP]
Antoni Bojańczyk Marek Siwek Igor Zgoliński
