IV KS 6/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 23 kwietnia 2025 r.
SSN Marek Motuk (przewodniczący)
SSN Adam Roch (sprawozdawca)
SSN Stanisław Stankiewicz
w sprawie J. L. i M. G.
oskarżonych o przestępstwa z art. 228 § 1 k.k. i inne
po rozpoznaniu w Izbie Karnej
na posiedzeniu w dniu 23 kwietnia 2025 r.,
skargi wniesionej przez obrońcę
od wyroku kasatoryjnego Sądu Okręgowego w Suwałkach
z dnia 28 listopada 2024 r., sygn. akt II Ka 304/24,
uchylającego wyrok Sądu Rejonowego w Augustowie
z dnia 23 sierpnia 2024 r., sygn. akt II K 214/23
na podstawie art. 539e § 1 i 2 k.p.k.
uchyla zaskarżony wyrok
Okręgowemu w Suwałkach
postępowaniu odwoławczym.
i sprawę przekazuje Sądowi
do ponownego rozpoznania w
Adam Roch
Marek Motuk
Stanisław Stankiewicz
UZASADNIENIE
IV KS 6/25
2
Wyrokiem z dnia 23 sierpnia 2024 r., sygn. akt II K 214/23, Sąd Rejonowy
w Augustowie uniewinnił J.L. od popełnienia zarzucanych jej czynów
z art. 228 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. oraz warunkowo umorzył wobec niej postępowanie
karne o czyn zakwalifikowany z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 271 k.k. w zw. z art. 11
§ 2 k.k. na okres próby wynoszący 2 lata. Nadto sąd uniewinnił M. G. od zarzucanych
mu czynów z art. 228 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k.
Apelacje od powyższego wyroku wnieśli prokurator w całości oraz obrońca J.L.
w części dotyczącej czynu z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 271 k.k.
w zw. z art. 11 § 2 k.k.
Wyrokiem z dnia 28 listopada 2024 roku, sygn. akt II Ka 304/24, Sąd
Okręgowy w Suwałkach uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę sądowi
meriti do ponownego rozpoznania. Przesłanką uzasadniającą wydanie wyroku
kasatoryjnego wskazaną w uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia stała się zarówno
konieczność przeprowadzenia przewodu sądowego na nowo w całości, jak i
stwierdzenie zaistnienia sytuacji, o której mowa w art. 454 § 1 k.p.k.
Skargę na orzeczenie sądu odwoławczego złożył obrońca obojga
oskarżonych, zarzucając naruszenie art. 437 § 2 k.p.k. polegające na niesłusznym
uchyleniu zaskarżonego wyroku Sądu Rejonowego w Augustowie z dnia 23 sierpnia
2024 r., sygn. akt II K 214/23 i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania ze
względu na regułę ne peius wyrażoną w art. 454 § 1 k.p.k. oraz ze względu na
konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości, w sytuacji gdy Sąd
Okręgowy w Suwałkach nie dokonał całościowej oceny dowodów, a jedynie dokonał
tej oceny w sposób wybiórczy i nie ustosunkował się do szeregu istotnych dowodów
i okoliczności, a jednocześnie wskazał, że uchyla wyrok ze względu na konieczność
przeprowadzenia na nowo przewodu w całości oraz na podstawie art. 454 § 1 k.p.k.,
podczas gdy w rzeczywistości, jak wynika z uzasadnienia skarżonego wyroku,
podstawą uchylenia tego wyroku było naruszenie przez sąd I instancji art. 7 k.p.k. i
w sytuacji gdy sąd uchylający wyrok na podstawie art. 454 § 1 k.p.k. winien zawsze
wykazać, że gdyby nie reguła ne peius mogłoby dojść do wyroku skazującego, co
jednoznacznie wskazuje na konieczność analizy przez ten sąd wszystkich istotnych
dowodów i okoliczności, a czego Sąd Okręgowy w Suwałkach nie uczynił. W
szczególności sąd II instancji nie przeanalizował oceny prawnokarnej materiału
IV KS 6/25
3
dowodowego dotyczącego czynów zarzuconych oskarżonym z art. 231 k.k. oraz art.
228 k.k., przyjął błędne założenie, że świadek M. K. rozpoznał oskarżoną na
okazanych mu zdjęciach, nie odniósł się do zarzutów apelacji obrońcy oskarżonych,
nie wykazał, że wyniki przeprowadzonej przez niego kontroli instancyjnej dają
podstawy do wydania wyroku skazującego oraz że całość dowodów została
nieprawidłowo przeprowadzona lub oceniona, a co uniemożliwia uchylenie
zaskarżonego wyroku i przekazanie go sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Podnosząc powyższe obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.
W odpowiedzi na skargę prokurator wniósł o jej oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
Wywiedziona przez obrońcę skarga okazała się zasadna, doprowadzając do
uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w Suwałkach i przekazania temu sądowi
sprawy do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.
Stosownie do dyspozycji art. 539a § 1 k.p.k., nadzwyczajny środek
zaskarżenia w postaci skargi na wyrok sądu odwoławczego można wnieść, gdy
wydanie na etapie postępowania odwoławczego orzeczenia o charakterze
kasatoryjnym naruszyło dyrektywy zamieszczone w treści art. 437 k.p.k. lub też, gdy
przy wydaniu tego orzeczenia doszło do uchybienia o charakterze bezwzględnej
przyczyny odwoławczej z katalogu określonego w art. 439 § 1 k.p.k. Kontrola
przeprowadzana w ramach rozpoznawania skargi na wyrok sądu odwoławczego
koncentruje się zatem na sprawdzeniu zaistnienia okoliczności wymienionych w tym
ostatnim przepisie, a także, w wypadku powołania przesłanki uchylenia wyroku w
postaci art. 454 k.p.k., na zbadaniu czy norma wynikająca z treści tego przepisu
rzeczywiście stała na przeszkodzie wydaniu orzeczenia korygującego
rozstrzygnięcie sądu I instancji w miejsce orzeczenia kasatoryjnego, ewentualnie,
czy istotnie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy niezbędne jest
przeprowadzenie przewodu sądowego w całości (art. 437 § 2 in fine k.p.k.).
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, iż podstawą orzeczenia
kasatoryjnego było podzielenie stawianych przez prokuratora zarzutów apelacyjnych.
Sąd okręgowy po ich rozważeniu stwierdził, iż wyrok sądu I instancji zapadł
IV KS 6/25
4
przedwcześnie, bez dostatecznego wyjaśnienia istotnych dla sprawy okoliczności.
Zdaniem sądu odwoławczego przeprowadzona przez sąd meriti ocena dowodów
raziła dowolnością i powierzchownością. Wyłuszczając wadliwość oceny dowodów
sąd ad quem doszedł do przekonania o konieczności ponowienia przewodu
sądowego w całości.
Na tle takiej argumentacji sądu II instancji za trafny należało uznać zawarty
w skardze zarzut obrońcy kwestionujący zasadność uchylenia wyroku sądu a quo i
przekazania sprawy do ponownego rozpoznania ze wskazanego przez sąd
odwoławczy powodu. W kontekście zaprezentowanej przez sąd okręgowy
argumentacji, obejmującej łącznie rozstrzygnięcia sądu rejonowego uniewinniające
oskarżonych oraz warunkowo umarzające postępowanie odnośnie do jednego z
czynów, należy mieć na względzie, że aktualnie obowiązujące przepisy procedury
karnej (art. 437 § 1 i 2 k.p.k.) ustanawiają regułę, zgodnie z którą sąd odwoławczy
po rozpoznaniu sprawy wydaje orzeczenie merytoryczne (utrzymujące w mocy
zaskarżone orzeczenie lub zmieniające zaskarżone orzeczenie), a nie kasatoryjne.
Możliwość wydania przez sąd odwoławczy wyroku uchylającego stanowi wyjątek,
uzasadniony bądź procesowymi ograniczeniami swobody orzekania sądu
odwoławczego, bądź zaistnieniem takich rażących uchybień w procedowaniu sądu
pierwszej instancji, które dyskwalifikują postępowanie przed sądem a quo jako
podstawę rozstrzygnięcia kwestii odpowiedzialności karnej oskarżonego (uchwała
składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2019 r., I KZP 3/19, OSNKW
2019, z. 6, poz. 31). Takie ukształtowanie pozycji i zadań sądu odwoławczego,
powiązane z przyznaniem mu szerokich uprawnień w sferze postępowania
dowodowego, uzasadnione było potrzebą ograniczenia liczby wyroków
kasatoryjnych do tych sytuacji, w których przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania sądowi meriti było niezbędne dla realizacji celów postępowania karnego
(por. również postanowienie SN z dnia 26 stycznia 2021 r., IV KS 1/21, LEX nr
3112925).
Na tle powyższego słusznie obrońca wskazał, iż nie ziściła się przyjęta przez
sąd okręgowy przesłanka uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego
rozpoznania z uwagi na konieczność ponowienia przewodu sądowego w całości.
Aktualizuje się ona tylko wtedy, gdy w postępowaniu pierwszoinstancyjnym doszło
IV KS 6/25
5
do takiego naruszenia norm prawa procesowego, które w realiach konkretnej sprawy
podważa rzetelność całego tego postępowania, co przemawia w konsekwencji za
powtórzeniem (przeprowadzeniem na nowo) wszystkich uprzednio dokonanych
czynności procesowych, składających się na przewód sądowy w tym sądzie (zob.
przywołana wyżej uchwała SN sygn. I KZP 3/19; wyrok SN z dnia 9 lutego 2021 r.,
sygn. V KS 2/21, LEX nr 3156170). Należy przy tym podkreślić, że przesłanka
„konieczności przeprowadzenia na nowo przewodu w całości” stanowi wyjątek od
zasady „czystego” modelu apelacyjnego, w związku z czym należy ją wykładać
wąsko. W konsekwencji obejmuje ona takie przypadki, gdy np. sąd I instancji w ogóle
nie ujawni żadnych dowodów, na których opiera wyrok albo wszystkie te dowody
przeprowadza nieprawidłowo (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada
2020 r., sygn. IV KS 32/20, LEX nr 3277658). Uzasadnienie sądu odwoławczego
wskazuje zaś, iż sąd ten widział głównie potrzebę ponowienia oceny zgromadzonego
już materiału dowodowego. Takie działanie z pewnością nie aktualizowało
konieczności ponowienia całego przewodu sądowego. Usunięcie wskazanych przez
sąd odwoławczy uchybień dotyczących oceny materiału dowodowego winno zostać
zrealizowane przez ten sąd we własnym zakresie, poprzez samodzielną, swobodną,
właściwą ocenę dowodów. Niedopuszczalne było scedowanie tej powinności na sąd
I instancji. Takie stanowisko zyskuje wsparcie w ugruntowanym orzecznictwie Sądu
Najwyższego, gdzie wprost wskazuje się, że samej potrzeby dokonania na nowo
oceny zgromadzonych w sprawie dowodów nie można postrzegać w kategoriach
okoliczności samoistnie determinujących konieczność przeprowadzenia przez sąd
meriti przewodu sądowego w całości (a tym samym uznać ją za wystarczającą do
wydania kasatoryjnego wyroku przez sąd odwoławczy), skoro nie ma żadnych
przeszkód prawnych (poza przypadkami skatalogowanymi w przepisie art. 437 § 2
zdanie drugie k.p.k.), ku temu, by to sąd odwoławczy – w związku z rozpoznawanym
środkiem odwoławczym – samodzielnie tejże czynności dokonał (por. wyroki Sądu
Najwyższego: z dnia 9 grudnia 2016 r., sygn. akt IV KS 5/16, Lex nr 2165596, z dnia
27 czerwca 2017 r., sygn. akt V KS 4/17, Lex nr 2312044, z dnia 12 lipca 2017 r.,
sygn. akt III KS 4/17, Lex nr 2341782, z dnia 5 września 2017 r., sygn. akt II KS 2/17,
Lex nr 2382409, z dnia 12 września 2017 r., sygn. akt III KS 7/17, Lex nr 2390685, z
dnia 20 września 2017 r., sygn. akt V KS 5/17, Lex nr 2389622, z dnia 14 grudnia
IV KS 6/25
6
2017 r., sygn. akt V KS 11/17, Lex nr 2408346, z dnia 15 lutego 2018 r., sygn. akt II
KS 3/18, Prokuratura i Prawo 2018, nr 6, poz. 22, z dnia 11 lipca 2018 r., sygn. akt
III KS 9/18, Lex nr 2580172, z dnia 26 września 2018 r., sygn. akt IV KS 13/18, Lex
nr 2583796, z dnia 26 września 2018 r., sygn. akt IV KS 14/18, Lex nr 2580175).
Sąd Najwyższy dostrzegł przy tym nieuzasadnioną próbę skorelowania przez
sąd odwoławczy stwierdzenia konieczności przeprowadzenia przewodu sądowego
na nowo w całości z wyrażoną w art. 454 § 1 k.p.k. regułą ne peius. Sąd okręgowy
zdaje się wywodzić, iż uchylenie wyroku sądu I instancji stało się konieczne z uwagi
na błędną ocenę dowodów, a jednocześnie brak możliwości skazania oskarżonych.
Takie rozumowanie pozostaje całkowicie błędne, albowiem przesłanka ponowienia
przewodu sądowego w całości oraz zaistnienie okoliczności o której mowa w art. 454
§ 1 k.p.k. pozostają względem siebie w sprzeczności. Przypomnieć wszak trzeba, że
możliwość uchylenia wyroku uniewinniającego, umarzającego albo warunkowo
umarzającego postępowanie karne i przekazania sprawy do ponownego
rozpoznania, związana z regułą ne peius określoną w art. 454 § 1 k.p.k. (art. 437 § 2
zd. drugie k.p.k.), zachodzi dopiero wtedy, gdy sąd odwoławczy, w wyniku usunięcia
stwierdzonych uchybień, stanowiących jedną z podstaw odwoławczych określonych
w art. 438 pkt 1-3 k.p.k. (czyli np. po uzupełnieniu postępowania dowodowego,
dokonaniu prawidłowej oceny dowodów, poczynieniu prawidłowych ustaleń
faktycznych) – stwierdza, że zachodzą podstawy do wydania wyroku skazującego,
czemu stoi na przeszkodzie zakaz określony w art. 454 § 1 k.p.k. Sama tylko
możliwość wydania takiego wyroku w ponownym postępowaniu przed sądem
pierwszej instancji jest niewystarczająca dla przyjęcia wystąpienia reguły ne peius
określonej w art. 454 § 1 k.p.k. (uchwała SN z dnia 20 września 2018 r., sygn. I KZP
10/18, OSNKW 2018/11/73; wyrok SN z dnia 25 września 2018 r., V KS 18/18, LEX
nr 2565821; wyrok SN z dnia 13 sierpnia 2019 r., IV KS 28/19, LEX nr 3364018;
postanowienie SN z dnia 19 marca 2024 r., III KS 65/23, LEX nr 3694941).
Na tle powyższego nie może być zatem wątpliwości co do tego, że niemożliwe
jest jednoczesne stwierdzenie potrzeby ponowienia przewodu sądowego w całości
oraz uznanie zaistnienia okoliczności z art. 454 § 1 k.p.k.
Reasumując uznać trzeba, że stwierdzenie potrzeby ponownej oceny
dowodów, a tym samym brak możliwości kategorycznego uznania sądu ad quem, że
IV KS 6/25
7
w odniesieniu do oskarżonych istnieją okoliczności mogące uzasadniać wydanie
wyroku skazującego, były dalece niewystarczające do wydania wyroku
kasatoryjnego w oparciu o przesłanki z art. 437 § 2 k.p.k. Teza o potrzebie skazania
oskarżonych może być bowiem racjonalnie wyprowadzona jedynie wówczas, gdy
mający znaczenie dla rozpoznania sprawy materiał dowodowy będzie kompletny i
właściwie oceniony w sposób uzasadniający przyjęcie takiego wniosku, a tego sąd
odwoławczy nie wykazał, co słusznie wyartykułował skarżący. Zaakceptowanie
zarzutu apelacji prokuratora odnośnie do obrazy art. 7 k.p.k., bez dokonania przez
sąd ad quem samodzielnej oceny kwestionowanych dowodów z poszanowaniem
tego przepisu, uniemożliwia uznanie, iż tylko treść przepisu art. 454 § 1 k.p.k. stoi na
przeszkodzie skazaniu oskarżonych.
Powyższe argumenty nakazały wywiedzioną przez obrońcę skargę uznać za
zasadną. Konieczne stało się zatem uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie
sprawy Sądowi Okręgowemu w Suwałkach celem ponownego rozpoznania w
ramach postępowania odwoławczego, w którym w razie stwierdzenia błędów w
ocenie dowodów, sąd ten przeprowadzi proces ich oceny samodzielnie, a następnie
wyda stosowny wyrok, w razie potrzeby właściwie uzasadniony. Sąd ten winien
pamiętać, iż dopiero w przypadku powzięcia kategorycznego przekonania odnośnie
do zaistnienia warunków do skazania oskarżonych będzie uprawniony do wydania
wyroku kasatoryjnego. Jednocześnie nie może zapomnieć, iż co do jednego czynu
zapadł wyrok warunkowo umarzający postępowanie, co wyklucza zaistnienie
względem niego przesłanki z art. 454 § 1 k.p.k.
Uwzględnienie skargi obrońcy nakazało po myśli art. 539f k.p.k. w zw. z art.
527 § 4 k.p.k. zwrot kwot po 450 złotych uiszczonych tytułem opłaty od skargi
wniesionej na rzecz obojga oskarżonych.
[J.J.]
[a.ł]
IV KS 6/25
8
