IV KK 120/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 15 kwietnia 2025 r.
SSN Anna Dziergawka
w sprawie M. D.
podejrzanego o czyn z art. 190 § 1 k.k.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej w trybie art. 535 § 5 k.p.k.
w dniu 15 kwietnia 2025 r.,
na posiedzeniu bez udziału stron,
kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść
od postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach
z dnia 6 grudnia 2017 r., sygn. akt VII Kzw 429/17,
utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w Sosnowcu
z dnia 21 września 2017 r., sygn. akt III K 300/14
postanowił
uchylić zaskarżone postanowienia Sądu Okręgowego w
Katowicach z dnia 6 grudnia 2017 r., sygn. akt VII Kzw 429/17 oraz
utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w
Sosnowcu z dnia 21 września 2017 r., sygn. akt III K 300/14 i sprawę
przekazać Sądowi Rejonowemu w Sosnowcu do ponownego
rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w Sosnowcu postanowieniem z dnia 23 września 2015 r., w
sprawie o sygn. akt III K 300/14, na podstawie art. 324 § 2 k.p.k., nie uwzględnił
IV KK 120/25
2
wniosku Prokuratury Rejonowej Sosnowiec-Południe w Sosnowcu w przedmiocie
umorzenia postępowania karnego przeciwko M. D. , podejrzanemu o czyn z art. 190
§ 1 k.k. i zastosowania środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w
odpowiednim szpitalu psychiatrycznym i przekazał sprawę prokuratorowi do
dalszego prowadzenia.
Sąd Okręgowy w Katowicach, po rozpoznaniu zażalenia prokuratora,
postanowieniem z dnia 9 grudnia 2015 r., w spawie o sygn. akt VII Kz 298/15, na
podstawie art. 437 k.p.k., art. 354a § 2 k.p.k. i art. 93a pkt 2 k.k. w zw. z art. 93f
§ 1 k.k. zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że umorzył postępowanie
karne wobec M. D. o przestępstwo z art. 190 § 1 k.k., polegające na tym, że w dniu
21 maja 2015 r., będąc pacjentem Szpitala Miejskiego na Oddziale Psychiatrycznym
w S. przy ul. Z., groził słownie i mimiką twarzy uszkodzeniem ciała pielęgniarce M. Z.
, przy czym groźby te wzbudziły w poczuciu pokrzywdzonej uzasadnioną obawę, że
zostaną spełnione, mając wyłączoną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i
pokierowania swoim postępowaniem w rozumieniu art. 31 § 1 k.k. oraz zastosował
wobec M. D. środek zabezpieczający w postaci terapii i zobowiązał podejrzanego do
poddania się terapii polegającej na comiesięcznym stawiennictwie w Poradni
Zdrowia Psychicznego przy Szpitalu Miejskim S. (k. 340-344).
W toku postępowania wykonawczego, po uzyskaniu opinii o aktualnym stanie
zdrowia psychicznego M. D. z dnia 1 czerwca 2017 r., sporządzonej przez dwóch
biegłych psychiatrów, uzupełnionej opinią ustną w dniu 5 lipca 2017 r. (k. 422-426, k.
435-436) oraz ustnej opinii biegłego z zakresu psychologii z dnia 21 września 2017
r. (k. 455-456), Sąd Rejonowy w Sosnowcu postanowieniem z dnia 21 września 2017
roku, w sprawie o sygn. akt III K 300/14, zmienił stosowany wobec M. D. środek
zabezpieczający poprzez umieszczenie go w zakładzie psychiatrycznym, o
podstawowym stopniu zabezpieczenia (k. 457-458).
Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 6 grudnia 2017 r., w
sprawie o sygn. akt VII Kzw 429/17, po rozpoznaniu wniesionego zażalenia obrońcy
podejrzanego, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie (k. 492-494).
Kasację od powyższego postanowienia wniósł na korzyść Prokurator
Generalny, zaskarżonemu postanowieniu zarzucając rażące i mające istotny wpływ
na treść orzeczenia naruszenie przepisów prawa karnego procesowego i
IV KK 120/25
3
materialnego, a mianowicie art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k. w zw. z art. 459
§ 2 k.p.k. oraz art. 92 k.p.k. i art. 93g § 1 k.k., 93b § 1 zd. drugie k.k. oraz art. 93b §
3 zd. drugie k.k. w zw. z art. 93b § 5 k.k., polegające na zaniechaniu rozpoznania
sprawy niezależnie od zarzutu podniesionego w środku odwoławczym wniesionym
przez obrońcę z urzędu podejrzanego M. D. na jego korzyść, kwestionującego de
facto ustalenia faktyczne w zakresie istnienia podstaw do orzeczenia w stosunku do
tego podejrzanego środka zabezpieczającego o charakterze izolacyjnym w
kontekście braku wysokiego prawdopodobieństwa popełnienia ponownie przez
podejrzanego - w związku ze stwierdzoną chorobą psychiczną w postaci schizofrenii
paranoidalnej - czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości i utrzymanie
w mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Sosnowcu z dnia 21 września 2017 r. o
zmianie stosowanego wobec M. D. , mocą postanowienia Sądu Okręgowego w
Katowicach z dnia 9 grudnia 2015 r., sygn. akt VII Kz 298/15, środka
zabezpieczającego w postaci terapii w warunkach ambulatoryjnych, polegającej na
comiesięcznym stawiennictwie w wyznaczonym podmiocie leczniczym (poradni
Zdrowia Psychicznego przy Szpitalu Miejskim w S.), o którym mowa w art. 93f § 1
k.k. i orzeczeniu w to miejsce środka zabezpieczającego określonego w art. 93g § 1
k.k. w postaci umieszczenia podejrzanego w szpitalu psychiatrycznym w sytuacji,
gdy prawidłowo przeprowadzona kontrola odwoławcza winna była doprowadzić sąd
ad quem do ustalenia, że w toku postępowania wykonawczego nie jest możliwe
orzeczenie po raz pierwszy środka zabezpieczającego o charakterze izolacyjnym w
postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, albowiem orzeczenie takiego środka
może nastąpić jedynie w postępowaniu jurysdykcyjnym, co powinno znaleźć swoje
odzwierciedlenie w rozstrzygnięciu merytorycznie kończącym postępowanie, tj.
wyroku skazującym sprawcę przestępstw popełnionych w warunkach określonych w
art. 93g § 2 i § 3 k.k. lub w orzeczeniu umarzającym postępowanie wobec
niepoczytalności sprawcy, natomiast zmiana orzeczonego wobec sprawcy środka
zabezpieczającego o charakterze wolnościowym, możliwa jest jedynie w granicach
środków określonych w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k., co w konsekwencji doprowadziło do
stosowania wobec M. D. - bez podstawy prawnej - środka zabezpieczającego o
charakterze izolacyjnym w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym.
IV KK 120/25
4
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia sądu
odwoławczego, jak i utrzymanego nim w mocy postanowienia sądu I instancji i
przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Sosnowcu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja Prokuratora Generalnego jest oczywiście zasadna, co uprawniało do
jej rozpoznania na posiedzeniu jednoosobowym w trybie art. 535 § 5 k.p.k. w zw. z
art. 534 § 1 k.p.k.
Trafnie zauważa skarżący, że środek zabezpieczający przewidziany w art.
93a § 1 pkt 4 k.p.k. w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, może być
orzeczony wyłącznie, gdy ustawa tak stanowi, co wynika z treści art. 93b § 5 k.k.
Może być on orzeczony wobec sprawcy, co do którego umorzono postępowanie o
czyn zabroniony popełniony w stanie niepoczytalności określonej w art. 31 § 1 k.k.
(art. 93c pkt 1 k.k.) oraz w razie skazania sprawcy w sytuacjach określonych w pkt 2-
5 art. 93c k.k. Natomiast zgodnie z treścią art. 93b § 1 k.k. środek taki można orzec
jedynie, aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego
o znacznej społecznej szkodliwości. W stosunku do sprawcy niepoczytalnego
ustawodawca rozwinął tę przesłankę w art. 93g k.k., dodając, że musi istnieć wysokie
prawdopodobieństwo ponownego popełnienia czynu zabronionego o znacznej
społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną lub upośledzeniem
umysłowym. W myśl art. 93d § 1 k.k. czasu stosowania środka zabezpieczającego
nie określa się z góry, a zgodnie z § 6 tego przepisu, jeżeli zachowanie sprawcy po
uchyleniu środka zabezpieczającego wskazuje, że zachodzi konieczność stosowania
środków zabezpieczających, sąd, nie później niż w ciągu 3 lat od uchylenia środka,
może ponownie orzec ten sam środek zabezpieczający lub inny środek, o którym
mowa w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k. Z treści powyższych przepisów wynika
jednoznacznie, że możliwym jest na etapie postępowania wykonawczego orzekanie
ponownie oraz po raz pierwszy środków w postaci elektronicznej kontroli miejsca
pobytu, terapii oraz terapii uzależnień, natomiast nie jest możliwe orzeczenie na tym
etapie pobytu w zakładzie psychiatrycznym, jeżeli środek w tej postaci nie został
orzeczony w wyroku umarzającym postępowanie wobec niepoczytalności sprawcy
określonego w art. 31 § 1 k.k., bądź w wyroku skazującym wydanym wobec sprawcy
IV KK 120/25
5
określonego w art. 93c pkt 2-5 k.k. (zob. postanowienie SN z dnia 4 kwietnia 2024 r.,
V KK 516/22).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w piśmiennictwie prawniczym,
ugruntowany został pogląd, iż zmiana środka zabezpieczającego w toku
postępowania wykonawczego może dotyczyć wyłącznie środków zabezpieczających
określonych w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k. Natomiast w postępowaniu tym nie jest
możliwe orzeczenie środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie
psychiatrycznym (art. 93a § 1 pkt 4 k.k.), jeżeli nie był on uprzednio orzeczony w
postępowaniu jurysdykcyjnym (argument z art. 199a § 1 k.k.w. w zw. z art. 93d §
6 k.k. w zw. z art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k.).
Analiza przepisów art. 93g k.k. i art. 93d k.k. pozwala na stwierdzenie, że
orzeczenie środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie
psychiatrycznym następuje wyłącznie przy wydawaniu orzeczenia przez sąd meriti,
a zatem na etapie wyrokowania, natomiast o pozostałych środkach
zabezpieczających wymienionych w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k. sąd może orzec również
na etapie postępowania wykonawczego. Dotyczy to również sytuacji, gdy zachodzi
potrzeba zmiany orzeczonego wobec sprawcy środka zabezpieczającego lub
sposobu jego wykonywania, jeżeli poprzednio orzeczony środek stał się
nieodpowiedni lub jego wykonywanie nie jest możliwe, przy czym, jak zastrzega
ustawodawca w art. 93d § 6 k.k., po uchyleniu środka zabezpieczającego, gdy
zachodzi konieczność ponownego stosowania środków zabezpieczających, sąd
może ponownie orzec ten sam środek zabezpieczający lub inny środek, o którym
mowa w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k. (zob. postanowienia SN z dnia 11 czerwca 2021
r., IV KK 227/21, postanowienia SN z dnia 7 września 2021 r., IV KK 398/21;
postanowienia SN z dnia 14 maja 2021 r., III KK 104/21; postanowienie SN z dnia 17
lipca 2024 r., I KK 180/24; postanowienie SN z dnia 7 listopada 2024 r., V KK 196/24;
postanowienie SN z dnia 8 stycznia 2025 r., V KK 536/24).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy, uznać
należy, że Sąd Okręgowy w Katowicach, utrzymując w mocy postanowienie Sądu
Rejonowego w Sosnowcu o zmianie środka zabezpieczającego wobec M. D. i
zastosowaniu, w miejsce środka zabezpieczającego w postaci terapii, środka
zabezpieczającego w postaci umieszczenia w odpowiednim szpitalu
IV KK 120/25
6
psychiatrycznym, dopuścił się rażącej obrazy art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k.
w zw. z art. 459 § 2 k.p.k. oraz art. 92 k.p.k. i art. 93g § 1 k.k., 93b § 1 zd. drugie k.k.
oraz art. 93b § 3 zd. drugie k.k. w zw. z art. 93b § 5 k.k. W wyniku bowiem tej zmiany
orzeczono o zastosowaniu izolacyjnego środka zabezpieczającego po raz pierwszy
na etapie postępowania wykonawczego, a zatem bez podstawy prawnej, w świetle
obowiązujących przepisów. Uchybienie sądu było zatem rażące i miało istotny wpływ
na treść wydanego postanowienia.
Sąd Okręgowy w Katowicach, rozpoznając zażalenie obrońcy, nie dostrzegł
braku podstaw normatywnych do zastosowania izolacyjnego środka
zabezpieczającego, a tym samym rażąco naruszył obowiązki wynikające z art. 433
§ 1 k.p.k. i art. 440 k.p.k., co w konsekwencji doprowadziło do utrzymania w mocy
rażąco niesprawiedliwego, w rozumieniu art. 440 k.p.k. orzeczenia, którego realnym
skutkiem jest niezasadne stosowanie wobec podejrzanego M. D. środka
zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym.
Konieczne stało się zatem uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w
Katowicach jak i utrzymanego nim w mocy postanowienia Sądu Rejonowego w
Sosnowcu i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, który
mając na uwadze powyższe zapatrywania prawne winien ponownie rozstrzygnąć
kwestię stosowania wobec M. D. środka zabezpieczającego.
Z tych względów orzeczono jak w postanowieniu.
[J.J.]
[a.ł]
