III CZ 92/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marcin Łochowski
16 czerwca 2026 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 16 czerwca 2026 r. w Warszawie
zażalenia M.M.
na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Łodzi
z 11 lutego 2026 r., I AGa 14/24,
w sprawie z powództwa M.M.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
1. oddala zażalenie;
2. nie obciąża powoda kosztami postępowania zażaleniowego;
3. oddala wniosek adwokata O.M. o przyznanie kosztów
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w
postępowaniu zażaleniowym.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z 11 lutego 2026 r. odrzucił skargę
kasacyjną powoda M.M. od wyroku tego Sądu z 26 września 2025 r. Sąd drugiej
instancji wskazał, że ustanowiony dla powoda pełnomocnik z urzędu nie mógł
skutecznie powołać się na umocowanie do wniesienia skargi kasacyjnej na
podstawie postanowienia Sądu Okręgowego w Łodzi z 24 września 2019 r.
Jednocześnie w wyznaczonym terminie nie zostało przedłożone pełnomocnictwo
udzielone przez powoda, które uprawniałoby pełnomocnika do występowania przed
Sądem Najwyższym.
III CZ 92/26
2
Zażalenie na to postanowienie wniósł powód, zaskarżając
je w całości, wnosząc o jego uchylenie i przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Skarżący zarzucił naruszenie:
1) art. 91 w zw. z art. 871 k.p.c. przez jego niezasadne niezastosowanie
i przyjęcie, że adwokat O.M. nie ma umocowania do reprezentowania powoda w
postępowaniu kasacyjnym;
2) art. 20 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks
postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (dalej: „ustawa z 9 marca
2023 r.”) przez jego błędne zastosowanie i uznanie, że w niniejszej sprawie
powinny mieć zastosowanie przepisy art. 91 § 1 w zw. z art. 118 § 2 k.p.c.
w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej na mocy ww. ustawy, uniemożliwiające
reprezentowanie powoda na etapie postępowania kasacyjnego przez pełnomocnika
ustanowionego z urzędu, z uwagi na fakt, że postanowienie w tym zakresie zostało
wydane 24 września 2019 r., tj. przed wejściem w życie nowelizacji powołanych
artykułów.
W odpowiedzi na zażalenie pozwany wniósł o jego oddalenie i zasądzenie
kosztów postępowania zażaleniowego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 118 § 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 1 lipca 2023 r.
adwokat lub radca prawny ustanowiony przez sąd był obowiązany zastępować
stronę do prawomocnego zakończenia postępowania, chyba że z postanowienia
sądu wynikało, iż obowiązek zastępowania strony ustaje wcześniej. Zasadą było
zatem, że umocowanie pełnomocnika z urzędu wygasało z chwilą prawomocnego
zakończenia postępowania. Nie wykluczało to możliwości dokonywania przez
pełnomocnika po prawomocnym zakończeniu postępowania niektórych czynności
dotyczących faz poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie
w sprawie (zob. np. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 5 czerwca 2008 r.,
III CZP 142/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 122, i postanowienie SN z 21 maja 2014 r.,
II CZ 18/14).
W wyniku nowelizacji art. 91 pkt 1 k.p.c., dokonanej ustawą z 9 marca
2023 r., pełnomocnictwo procesowe uprawnia obecnie z mocy samego prawa
III CZ 92/26
3
do wniesienia skargi kasacyjnej i udziału w postępowaniu wywołanym
jej wniesieniem. Nowelizacji uległ również art. 118 § 2 k.p.c., określający zakres
obowiązku zastępowania strony przez pełnomocnika z urzędu. W obecnym stanie
prawnym art. 118 § 2 k.p.c. przewiduje, że adwokat lub radca prawny ustanowiony
przez sąd jest obowiązany do zastępstwa w zakresie wynikającym z art. 91 k.p.c.,
chyba że z postanowienia sądu wynika, iż obowiązek zastępowania strony ustaje
wcześniej. Nie ulega zatem wątpliwości, że po 1 lipca 2023 r. zakres umocowania
pełnomocnika z urzędu obejmuje również co do zasady postępowanie kasacyjne.
W okolicznościach sprawy postanowienie Sądu Okręgowego w Łodzi
z 24 września 2019 r. nie zawiera żadnych wskazówek co do zakresu umocowania
pełnomocnika powoda. Wymagało zatem rozważenia, czy pełnomocnik z urzędu
ustanowiony przed 1 lipca 2023 r. jest umocowany do wniesienia skargi kasacyjnej.
Zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r. do spraw wszczętych
i niezakończonych przed dniem wejścia w życie tej ustawy stosuje się przepisy
w brzmieniu nadanym tą ustawą. Oczywiste jest zatem, że w przypadku, gdy
przepisy szczególne nie stanowią inaczej (zob. zwłaszcza art. 19 ust. 2-7 ustawy
z 9 marca 2023 r.) w każdym toczącym się postępowaniu od 1 lipca 2023 r.
powinny być stosowane przepisy nowe. Nie oznacza to jednak nakazu stosowania
nowych przepisów do czynności dokonanych w toku postępowania wcześniej,
a więc przed 1 lipca 2023 r. Oznaczałoby to przecież w istocie przydanie tym
przepisom mocy wstecznej.
W tym kontekście należy zwrócić uwagę na art. 20 ustawy z 9 marca 2023 r.,
zgodnie z którym w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia
w życie tej ustawy zachowują moc czynności dokonane zgodnie z przepisami
w brzmieniu dotychczasowym. Przepis ten w nieco zawiły sposób wprowadza
zasadę, że ocena skutków czynności procesowych podjętych przed wejściem
w życie ustawy z 9 marca 2023 r. jest dokonywana na podstawie przepisów
obowiązujących w chwili podejmowania danej czynności. Nie sposób przecież
dokonywać oceny „mocy” danej czynności w oderwaniu od jej skutków. Oczywiste
jest przy tym, że strony i sąd dokonując konkretnej czynności nie mogą
antycypować, iż czynność ta będzie podlegać ocenie na podstawie innych
III CZ 92/26
4
przepisów niż obowiązujące w chwili jej dokonywania. Jeżeli zatem przepisy, które
weszły w życie po 1 lipca 2023 r. przewidują dla danej czynności inne wymagania
formalne, inne przesłanki dopuszczalności i skuteczności, wiążą z nią inne skutki
niż dotychczas itp., to czynność ta powinna podlegać ocenie na podstawie
przepisów obowiązujących wcześniej, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej
(zob. np. art. 21 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r.).
Konstrukcja art. 20 ustawy z 9 marca 2023 r. nakazuje więc przyjęcie,
że zmiana zakresu nałożonych na pełnomocnika z urzędu obowiązków,
wynikających z nowego brzmienia art. 118 § 2 k.p.c., a obejmujących stosownie
do art. 91 pkt 1 k.p.c. również umocowanie do wniesienia skargi kasacyjnej,
dotyczy tylko pełnomocników ustanowionych z urzędu po dniu wejścia w życie
ustawy zmieniającej, czyli po 1 lipca 2023 r.
Takie stanowisko zdecydowanie przeważa w aktualnym orzecznictwie Sądu
Najwyższego (zob. postanowienie z 28 maja 2025 r., I CSK 4059/25, OSNC 2025,
nr 11, poz. 105, i powołane w nim orzecznictwo, a także postanowienia: z 17 lipca
2025 r., III CZ 111/25; z 25 września 2025 r., I CSK 2820/24; z 21 października
2025 r., I CSK 2039/25; z 21 października 2025 r., I CSK 1588/25; por. jednak
postanowienie z 9 października 2025 r., III CZ 126/25, OSNC 2026, nr 4, poz. 41).
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 30 grudnia 2024 r.,
III CZ 178/24, zakres umocowania pełnomocnika z urzędu, o ile jego obowiązek
zastępowania strony nie został przez sąd ograniczony, wyznacza stan prawny
obowiązujący w dacie jego ustanowienia. Automatyczne rozszerzenie zakresu
umocowania pełnomocnika z urzędu kolidowałoby zatem ze źródłem tego
umocowania uzależnionym od oceny sądu potrzeby jego ustanowienia, możliwości
finansowych strony sfinansowania pomocy prawnej z urzędu na wszystkich etapach
postępowania, a także ingerowałoby w kompetencje sądu do ograniczenia zakresu
pełnomocnictwa.
Uzyskanie nieodpłatnej pomocy prawnej jest każdorazowo poprzedzone
orzeczeniem sądu, kierującego się sytuacją materialną i życiową strony, potrzebą
ustanowienia pełnomocnika oraz stanem prawnym obowiązującym w dacie
wydawania orzeczenia w tym przedmiocie. Uznanie, że na skutek ustawowych
III CZ 92/26
5
zmian zakresu umocowania pełnomocników z urzędu dochodzi do automatycznego
rozszerzenia zakresu uzyskanej przez stronę postanowieniem sądu pomocy
prawnej z urzędu, a zatem zwiększenia zakresu obowiązków pełnomocnika
z urzędu, mogłoby prowadzić do korzystania z tego uprawnienia mimo braku
weryfikacji przez sąd takiej potrzeby.
Ponadto, ustanowienie adwokata lub radcy prawnego jest jednoznaczne
z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego (art. 118 § 1 k.p.c.), co oznacza,
że zakres tego pełnomocnictwa był taki, jaki wynikał z art. 118 § 1 k.p.c. w dacie
wydania postanowienia sądu, chyba że sąd ograniczył zakres pełnomocnictwa
wskazując, iż obowiązek zastępowania strony ustaje wcześniej. Strona, której
wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu uwzględniono bez wskazania,
że obowiązek jej zastępowania ustanie wcześniej mogła zatem zakładać,
iż pełnomocnik będzie ją reprezentował do prawomocnego zakończenia
postępowania, nie mając uprawnienia do wniesienia skargi kasacyjnej czy skargi
o wznowienie postępowania. Na nic innego się w istocie – składając wniosek
o ustanowienie pełnomocnika z urzędu – nie godziła, skoro czyniła to w poprzednim
stanie prawnym, a sąd nie mógł rozszerzyć zakresu działania pełnomocnika
z urzędu bez wniosku strony.
Przyjęcie na tej podstawie, że pełnomocnik ustanowiony przed 1 lipca 2023
r. uzyskuje uprawnienie do wniesienia skargi kasacyjnej należy odrzucić jako
mogące pozostawać w sprzeczności zarówno z intencją strony, która składała
wniosek o przyznanie pomocy prawnej z rzędu, jak i sądu, który ustanowił
pełnomocnika z urzędu. Wprawdzie źródłem pełnomocnictwa z urzędu jest
czynność sądu, a nie oświadczenie mocodawcy, jednak skutek tej czynności jest
równoznaczny z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego, którego zakres został
oznaczony w postanowieniu sądu lub przepisach ustawy obowiązujących w dacie
wydania postanowienia. Taki też jest zakres obowiązków pełnomocnika, które
muszą korespondować z zakresem jego umocowania i które wyznacza ustawa
obowiązująca w dacie wydania przez sąd postanowienia o ustanowieniu
pełnomocnika z urzędu (postanowienie SN z 30 grudnia 2024 r., III CZ 178/24).
Oznacza to, że umocowanie ustanowionego dla powoda pełnomocnika
III CZ 92/26
6
z urzędu wygasło z dniem wydania (uprawomocnienia się) wyroku Sądu
Apelacyjnego. Sąd drugiej instancji prawidłowo wezwał pełnomocnika powoda
do usunięcia braków formalnych skargi kasacyjnej przez m.in. złożenie
pełnomocnictwa procesowego, upoważniającego do występowania przed Sądem
Najwyższym w postępowaniu kasacyjnym w imieniu powoda w terminie
tygodniowym pod rygorem odrzucenia skargi kasacyjnej. W odpowiedzi
na wezwanie pełnomocnik powoda podniósł, że jest umocowany na podstawie art.
91 pkt. 1 k.p.c. do wniesienia skargi kasacyjnej, co w kontekście powyższych
rozważań było nieuzasadnione i nie mogło stanowić usunięcia braków formalnych.
Sąd drugiej instancji prawidłowo wobec tego uznał, że skarga kasacyjna podlega
odrzuceniu (art. 3986 § 2 k.p.c.).
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941
§ 3 k.p.c. oddalił zażalenie, a stosownie do art. 102 k.p.c., mając na uwadze
sytuację majątkową skarżącego, odstąpił od obciążania go kosztami postępowania
zażaleniowego.
Wniosek adwokata O.M. o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej
udzielonej skarżącemu z urzędu w postępowaniu kasacyjnym, wobec braku
umocowania do reprezentowania powoda, podlegał oddaleniu. W orzecznictwie
Sądu Najwyższego od wielu lat utrwalone jest już bowiem stanowisko, że czynności
pełnomocnika z urzędu, które są sprzeczne z zasadami profesjonalizmu, nie
uzasadniają przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (zob. postanowienie
z 5 kwietnia 2023 r., II CNPP 29/22, i tam powołane orzecznictwo).
Marcin Łochowski
(D.Z.)
[a.ł]
