III CZ 37/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
26 czerwca 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 26 czerwca 2025 r. w Warszawie
zażalenia A.M.
na postanowienie Sądu Okręgowego Warszawa - Praga w Warszawie
z 20 marca 2024 r., IV Ca 2032/22,
w sprawie z wniosku A.M
z udziałem D.S.
o zniesienie współwłasności,
oddala zażalenie.
A.W.
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 28 maja 2021 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy − Pragi
Południe w Warszawie zniósł między A.M. a D.S. współwłasność bliżej określonych
nieruchomości (pkt 1), nakazał uczestnikowi wydanie wnioskodawczyni
nieruchomości opisanych w punkcie 1 postanowienia w terminie miesiąca od
uprawomocnienia się postanowienia (pkt 2), przyznał uczestnikowi od
wnioskodawczyni dopłatę tytułem wyrównania udziałów w kwocie bliżej określonej
w sposób oznaczony w sentencji (pkt 3), zasądził od uczestnika na rzecz
wnioskodawczyni kwotę bliżej określoną z odsetkami bliżej określonymi (pkt 4),
a także rozliczył między stronami koszty postępowania (pkt 5 i 6).
III CZ 37/25
2
Postanowieniem z 20 marca 2024 r. Sąd Okręgowy Warszawa − Praga
w Warszawie postanowił m.in. uchylić zaskarżone postanowienie w punkcie 4, 5 i 6,
i przekazać w tym zakresie sprawę Sądowi Rejonowemu dla Warszawy Pragi −
Południe w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania apelacyjnego (pkt 1).
Powyższe postanowienie w części, tj. w zakresie punktu 1 zaskarżyła
wnioskodawczyni, zarzucając Sądowi Okręgowemu naruszenie przepisów
postępowania:
- art. 386 § 4 k.p.c. poprzez jego błędne zastosowanie i uchylenie
postanowienia Sądu Rejonowego w części, podczas gdy nie sposób zarzucić
orzeczeniu sądu I instancji braku rozpoznania istoty sprawy, bowiem z materiału
dowodowego, jak i uzasadnienia Sądu pierwszej instancji wynika, że Sąd ten
rozpoznał roszczenie, przeprowadził postępowanie dowodowe oraz wyciągnął
z niego zasadne konkluzje procesowe, z kolei wydanie orzeczenia przez Sąd
Okręgowy nie wymagało przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości,
- art. 618 § 2 k.p.c. w związku z art. 618 § 1 k.p.c. poprzez błędne ich
zastosowanie i doprowadzenie do odseparowania żądań wskazanych w tych
przepisach i odrębnego rozstrzygnięcia sporu o roszczenia współwłaściciela,
podczas gdy nadmienione przepisy statuują obowiązek kompleksowego
rozstrzygnięcia roszczeń współwłaścicieli razem z rozstrzygnięciem o żądaniu
zniesienia współwłasności.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego
przysługuje w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej
instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Postępowanie
wywołane wniesieniem takiego zażalenia aktualizuje po stronie Sądu Najwyższego
uprawnienie do zbadania zasadności doboru przez sąd odwoławczy rodzaju
zapadłego rozstrzygnięcia – bądź o charakterze reformatoryjnym, bądź
o charakterze kasatoryjnym. W postępowaniu zażaleniowym nie podlega zatem
ocenie prawidłowość merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd drugiej
instancji, lecz zachodzi weryfikacja błędów sądu odwoławczego, które w określonej
III CZ 37/25
3
sytuacji procesowej przyczyniły się uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji
i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania zamiast wydania orzeczenia
reformatoryjnego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2023 r.,
III CZ 165/23; z 20 lutego 2023 r., III CZ 486/22; z 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15;
z 12 lutego 2014 r., IV CZ 120/13).
W polskiej procedurze cywilnej postępowanie odwoławcze opiera się na
modelu apelacji pełnej, który nie ogranicza apelującego jedynie do wskazania
podstaw określonych w kodeksie, lecz na podstawie art. 382 k.p.c. przyznaje mu
także możliwość wprowadzenia nowego materiału dowodowego i faktycznego.
Treść art. 386 § 1 k.p.c. przewiduje, że w razie uwzględnienia apelacji sąd drugiej
instancji zmienia zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty sprawy, natomiast
rozstrzygnięcie o innej treści możliwe jest wyłącznie w przypadku zaistnienia
przesłanek procesowych nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.)
czy odrzucenia pozwu albo podstawy do umorzenia postępowania (art. 386
§ 3 k.p.c.). Wyjątkiem od opisanej zasady jest unormowanie art. 386 § 4 k.p.c.,
zgodnie z którym sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać
sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd
pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Z tych względów przyjąć
należy, że zasadą polskiego systemu prawnego jest orzekanie przez sąd drugiej
instancji reformatoryjne, nie zaś kasatoryjne.
W postępowaniu zażaleniowym Sąd Najwyższy nie jest wszak związany
zarzutami zgłoszonymi przez skarżącego. W sprawie nie doszło do nieważności
postępowania ani nie zaktualizowały się podstawy do odrzucenia pozwu lub
umorzenia postępowania, dlatego zasadnicze znaczenie w rozumieniu art. 3941
§ 1 k.p.c. miało ustalenie czy Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy lub czy nie
przeprowadził w ogóle postępowania dowodowego.
Jednocześnie, w orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się,
że zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. ma na celu jedynie skontrolowanie
przez Sąd Najwyższy czy orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji,
przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji,
III CZ 37/25
4
zostało prawidłowo oparte na jednej z przesłanek przewidzianych w art. 386 § 2 lub
4 k.p.c., a więc czy powołana przez sąd drugiej instancji przyczyna uchylenia
odpowiada wskazanej w uzasadnieniu podstawie ustawowej i czy rzeczywiście
wystąpiła w sprawie. Dokonywana ocena powinna mieć zatem charakter formalny
i skupiać się wyłącznie na ustanowionych w powyższych przepisach przesłankach
uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji i nie może wkraczać nie tylko
w ocenę merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji w kwestii
materialnoprawnych podstaw rozstrzygnięcia, lecz także w ocenę prawidłowości
zastosowania przez ten sąd innych przepisów prawa procesowego, nie związanych
bezpośrednio ze wskazaną przyczyną uchylenia wyroku sądu pierwszej
instancji. Zakres tej kontroli nie obejmuje ocen wyrażonych w zaskarżonym
orzeczeniu i niemających związku z przesłankami uchylenia orzeczenia poglądów
co do wykładni prawa, merytorycznego stanowiska w sprawie oraz popełnionych
w postępowaniu apelacyjnym uchybień procesowych (tak: postanowienie Sądu
Najwyższego z 24 kwietnia 2025 r., III CZ 29/25 i powołane tam orzecznictwo; por.
również: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2025 r.,
III CZ 14/25).
Przepisy, które stały się podstawą rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego,
a następnie legły u podstaw rozważań Sądu Okręgowego w kontekście zasadności
zastosowania art. 386 § 4 k.p.c. dotykają – jak wskazał Sąd drugiej instancji –
problematyki zastosowania m.in. art. 224 k.c. i art. 225 k.c. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego, m.in. w uchwale z 13 marca 2008 r., III CZP 3/08, zaznacza się, że
„roszczenie współwłaściciela przeciwko innemu współwłaścicielowi
o wynagrodzenie za korzystanie przez niego z rzeczy wspólnej może uzasadniać
tylko ziszczenie się określonych w art. 224 § 2 lub w art. 224 § 2 w związku z art.
225 k.c. przesłanek w razie naruszenia przez tego innego współwłaściciela art.
206 k.c. Roszczenie o wynagrodzenie przewidziane w art. 224 § 2 i art. 225 k.c.
łączy w sobie pierwiastki roszczenia odszkodowawczego (może zmierzać do
zwrócenia kosztów, jakie właściciel poniósł w związku z tym, że był zmuszony do
korzystania z cudzej rzeczy lub do kompensaty utraconych korzyści, jakie by
uzyskał, gdyby rzecz wynajął) oraz roszczenia o zwrot bezpodstawnego
III CZ 37/25
5
wzbogacenia (może zmierzać do wydania korzyści uzyskanych przez posiadacza
w wyniku bezprawnego korzystania).
Z motywów pisemnych przedstawionych przez Sąd Okręgowy wyczytać
można, że Sąd Rejonowy jedynie pobieżnie zasygnalizował w swych ustaleniach,
że wnioskodawczyni wyprowadziła się z lokalu ze względu na konflikt i przemoc
ze strony uczestnika. Nie poczynił jednak ani istotnych, ani wyczerpujących ustaleń,
w ramach których Sąd drugiej instancji mógłby zweryfikować czy istniały podstawy
do przyjęcia, że wnioskodawczyni została pozbawiona współposiadania
i korzystania z lokalu wbrew swej woli. Jednocześnie brakowało w uzasadnieniu
wyjaśnień, dlaczego wnioskodawczyni nie podjęła właściwie żadnych kroków, aby
realizować ewentualnie prawo do współposiadania, co również zasygnalizował Sąd
odwoławczy, uzasadniając podstawę uchylenia postanowienia Sądu pierwszej
instancji (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2023 r.,
II CSKP 490/22).
Istota postępowania apelacyjnego sprowadza się do ponownej
i wszechstronnej analizy sprawy zarówno w aspekcie faktycznym, jak i prawnym,
z tym jednak zastrzeżeniem, że zasadniczo zgromadzenie materiału dowodowego
należy do sądu pierwszej instancji, a uzupełniająco do sądu drugiej instancji,
z jednoczesnym uprawnieniem do pominięcia nowych faktów i dowodów. A zatem,
w zaistniałej sytuacji trudno przypisać Sądowi Okręgowemu obowiązek
uzupełniania tak daleko idących braków postępowania dowodowego. Tym samym,
wbrew twierdzeniom wnioskodawczyni, rozpoznanie wniosków dowodowych
przedstawionych w odpowiedzi na apelację uczestnika mogłoby ewentualnie
nie tylko prowadzić do ponadnormatywnej korekty stanu faktycznego, lecz do
całkowitej modyfikacji podstaw merytorycznych wydanego rozstrzygnięcia.
Przeprowadzenie rozważań przez Sąd drugiej instancji, dotyczących ustaleń
wytkniętych w motywach pisemnych jako brakujące, stanowiłoby in concreto
wyręczenie i zastąpienie Sądu Rejonowego w obowiązku rozważenia poczynienia
okoliczności faktycznych. Takie działanie Sądu odwoławczego rzutowałoby również
na istotę sprawy w sposób prowadzący do zachwiania zasad modelu apelacji
pełnej, uniemożliwiając kontrolę postanowienia po raz pierwszy orzekającego
III CZ 37/25
6
o omawianym zakresie dopiero w postanowieniu wydanym na skutek apelacji.
Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego jest wobec tego w ujęciu art. 386 § 4 k.p.c.
w pełni usprawiedliwione.
Ze względu na istotę zażalenia, o którym mowa w art. 3941 § 11 k.p.c.,
argumenty mające przyczynić się do weryfikacji prawidłowości oceny prawnej
wyrażonej przez Sąd Okręgowy w odniesieniu do art. 618 k.p.c. jako
niedopuszczalne nie podlegały w niniejszym postępowaniu rozpoznaniu przez Sąd
Najwyższy.
Z przedstawionych względów zażalenie
na zasadzie art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.
podlegało
oddaleniu
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego należało
pozostawić w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie na podstawie art.
108 § 2 k.p.c., stosowanego na zasadzie analogii w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 3941
§ 3 k.p.c.
A.W.
[a.ł]
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
