III CO 408/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marcin Trzebiatowski
22 maja 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 22 maja 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa C. T.
przeciwko […]
o odszkodowanie,
na skutek wystąpienia przez Sąd Apelacyjny w Szczecinie
postanowieniem z 12 lutego 2025 r., I ACz 162/25,
o przekazanie do sądu równorzędnego,
odmawia wyznaczenia innego sądu równorzędnego do
rozpoznania sprawy.
(M.K.)
UZASADNIENIE
C. T. wniósł do Sądu Okręgowego w Szczecinie pozew o odszkodowanie.
Postanowieniem z 5 grudnia 2024 r., I C 3110/24, Sąd ten nie tyle odmówił racji
powodowi, który skarżył się, w szczególności, na stronniczość przy orzekaniu w
jego sprawie z racji tego, że pozwany jest […], ile uznał się za niewłaściwy
miejscowo i rzeczowo, przekazując sprawę Sądowi Rejonowemu Szczecin-
Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie jako właściwemu pod tym względem.
W wyniku zażalenia powoda z 27 stycznia 2025 r. od w/w postanowienia Sąd
Apelacyjny w Szczecinie postanowieniem z 12 lutego 2025 r., I ACz 162/25, orzekł
o podleganiu pozwanego wyłączeniu z mocy ustawy od rozpoznania tej sprawy,
III CO 408/25
2
a równocześnie zwrócił się do Sądu Najwyższego o wyznaczenie innego sądu
apelacyjnego do rozpoznania sprawy. Sąd uzasadnił taki wniosek tym, że wobec
powyższej pozycji (i funkcji) zawodowej pozwanego, […], aktualizuje się przesłanka
z art. 481 k.p.c. przemawiająca za zwróceniem się do Sądu Najwyższego o
wyznaczenie innego sądu do rozpoznania sprawy zażaleniowej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 48. § 1 k.p.c. sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy
w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku
prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki. Z kolei według
art. 481 k.p.c. w przypadku wyłączenia sędziego na podstawie art. 48 § 1 pkt 1-4
sąd występuje do sądu nad nim przełożonego o wyznaczenie innego sądu do
rozpoznania sprawy, a sąd przełożony wyznacza inny równorzędny sąd.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę – z powołaniem na
wykładnię opartą o uzasadnienie do nowelizacji wprowadzającej omawiany przepis
kodeksowy (tj. ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks
postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2019 r. poz. 1469 ze
zm.) – że art. 481 k.p.c. określa konsekwencję ustawowego wyłączenia sędziego
w postaci „wyłączenia sądu”. Wskazane wyłączenie, mające faktycznie postać curia
inhabilis (a nie iudex inhabilis), ma być wyrazem potrzeby zapewnienia obiektywnej
bezstronności sądu przez wyłączenie – w sprawach, w których jedna z przyczyn
wyłączenia wymieniona w art. 48 § 1 pkt 1-4 k.p.c. dotyczy jednego sędziego –
również pozostałych orzekających w danym sądzie sędziów, niezależnie od
istnienia bądź braku jakiegokolwiek ich związku ze stroną czy przedmiotem
procesu. Sam fakt orzekania w tym samym sądzie, w którym zaistniała przyczyna
wyłączenia sędziego wymieniona w art. 48 § 1 pkt 1-4 k.p.c., może bowiem
w odczuciu stron postępowania budzić wątpliwości co do bezstronności innych, tzn.
pozostałych sędziów orzekających w tym samym sądzie. Bez znaczenia są przy
tym stosunki towarzyskie łączące pozostałych sędziów z sędzią wyłączonym, jako
że ideą wspomnianej nowelizacji była konieczność wykluczenia wpływu
„oczywistych zależności osobistych (koleżeńskich, towarzyskich) między
wyłączonym sędzią a pozostałymi sędziami danego sądu na rozstrzygnięcie danej
sprawy”. Wobec tego wartością nadrzędną jest tu postrzeganie sądu jako
III CO 408/25
3
bezstronnego – również w odniesieniu do sądów liczących kilkudziesięciu czy
kilkuset sędziów, w przypadku których kwestia (realności) w/w zależności traci na
znaczeniu (uchwała SN z 13 października 2022 r., III CZP 95/22, wraz z cyt. tam
orzecznictwem). Stosowanie art. 481 k.p.c. nie jest więc uzależnione ani od tego,
któremu z sędziów piastujących urząd w sądzie właściwym sprawa – w drodze
losowania – została przydzielona, ani od tego, czy in casu zapadło postanowienie
o odjęciu sędziemu urzędującemu w tym sądzie władzy jurysdykcyjnej,
stwierdzające jedną z przyczyn wyłączenia z mocy prawa. Odmienna wykładnia nie
ma oparcia w brzmieniu przepisu i nie uwzględnia dostatecznie charakteru
wyłączenia sędziego następującego ipso iure (postanowienie SN z 24 października
2024 r., III CO 1153/24, wraz z cyt. tam orzecznictwem).
Niemniej w orzecznictwie SN ukształtowało się równolegle stanowisko,
w myśl którego art. 481 k.p.c. nie może być traktowany jako podstawa koniecznej
zmiany właściwości miejscowej sądu rozumianego jako jednostka organizacyjna
wymiaru sprawiedliwości. W art. 481 k.p.c. nie posłużono się terminem „sąd
właściwy", co przemawia za tezą, iż chodzi nie o sąd rozumiany jako jednostka
organizacyjna wymiaru sprawiedliwości, lecz o sąd o określonym, na podstawie
właściwych przepisów ukształtowanym personalnie składzie, który ma rozpoznać
sprawę, a w którym bierze udział sędzia podlegający wyłączeniu jako iudex
inhabilis. Należy zauważyć, iż w przeciwieństwie do art. 481 k.p.c. poprzedzające je
i znajdujące się w przepisach o właściwości (a nie o składzie sądu) art. 44-442 k.p.c.
konsekwentnie posługują się terminem „sąd właściwy", a zatem w rozumieniu
właściwej jednostki wymiaru sprawiedliwości, tzn. w oderwaniu od składu.
Stanowisko to nie podziela zatem zapatrywania zgodnego z wcześniej
przedstawioną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, iż art. 481 k.p.c. obejmuje
każdą sytuację, w której wobec sędziego sądu meriti zachodzą okoliczności
wskazane w art. 48 § 1 pkt 1-4 k.p.c., a zatem także te, kiedy sędzia nie jest
wyznaczony do rozpoznania sprawy albo pozostali sędziowie tego sądu nie zostali
wyłączeni bądź – co podlega ocenie sądu występującego (przy uwzględnieniu reguł
z art. 52 § 1-2 w zw. z art. 51 k.p.c.) – nie podlegali wyłączeniu z mocy samej
ustawy, a w konsekwencji kiedy byłaby możliwość rozpoznania sprawy w świetle
przepisów na zasadach ogólnych. Wedle tego drugiego stanowiska art. 481 k.p.c.
III CO 408/25
4
nie może być postrzegany jako przepis szczególny wobec art. 44 oraz art. 441 k.p.c.
w tym znaczeniu, iż zaistnienie przesłanki wyłączenia sędziego na podstawie art.
48 k.p.c. w każdych okolicznościach, bez względu na obsadę sądu właściwego,
wyklucza możliwość wystąpienia o przekazanie sprawy innemu sądowi
równorzędnemu na podstawie art. 44 oraz art. 441 k.p.c. Odmienna wykładnia
prowadziłaby bowiem do wniosku, iż mechanizm objęty art. 481 k.p.c. stanowi
w istocie superfluum z art. 44 in princ. k.p.c. Należałoby bowiem uznać, że
przeszkodą rozpoznania sprawy w sądzie właściwym miejscowo jest fakt, iż
w sądzie tym orzeka sędzia wyłączony jako iudex inhabilis. Rozumienie art.
481 k.p.c. jako przepisu wykluczającego rozpoznanie sprawy we właściwym
miejscowo sądzie wobec zaistnienia jednej z przesłanek wyłączenia (wobec
sędziego, jako strony, niewyznaczonego do rozpoznania sprawy) na podstawie art.
48 k.p.c. prowadziłoby do skutków w istocie równoważnych wyłączeniu od
rozpoznania sprawy wszystkich sędziów tego sądu. Aby uznać, że taki równoważny
skutek wiąże się z zaistnieniem jednej z przesłanek z art. 48 § 1 pkt 1-4 k.p.c.
wobec któregokolwiek z sędziów orzekających w danym sądzie (jako jednostce
organizacyjnej) należałoby wskazać tę okoliczność, tj. orzekania przez sędziego
w sądzie, w którym sprawa jest rozpoznawana, jako odrębną w ramach tych, które
wymieniono w art. 48 k.p.c. Takiego rozwiązania ustawodawca jednak nie przyjął.
Ponadto, co do zasady, art. 48 k.p.c. dotyczy wyłączenia sędziego rozpoznającego
daną sprawę, podczas gdy art. 481 k.p.c. stanowi o „przypadku wyłączenia
sędziego". Skoro zatem o wyłączeniu na podstawie art. 48 k.p.c. można mówić
z reguły w sytuacji wyznaczenia do rozpoznania sprawy, to tym bardziej takiej
okoliczności dotyczy – dodajmy: również – art. 481 k.p.c. (postanowienie SN
z 29 maja 2024 r., III CO 544/24 wraz z cyt. tam orzecznictwem oraz dodatkowymi,
obszernymi motywami ogólnosystemowymi, a także już wcześniej postanowienia
SN: z 23 grudnia 2021 r., I CO 148/21 i z 2 maja 2022 r., III CO 334/22).
Zdaniem Sadu Najwyższego w tym składzie bardziej przekonujące jest
drugie z przedstawionych stanowisk. Ma ono m.in. na uwadze potrzebę uchronienia
pozostałych sędziów danego sądu od jawnego automatyzmu stronniczości, który
miałby być wywoływany przez sam fakt orzekania w tym samym wydziale (a może
nawet i w innym jeszcze wydziale) sądu właściwego, co sędzia wyłączony na mocy
III CO 408/25
5
art. 48 § 1 pkt 1 k.p.c. Poza argumentami podnoszonymi już w cytowanym wyżej
postanowieniu SN w spr. III CO 544/24 wypada zwrócić uwagę, że przeciwne
stanowisko budzi dodatkowe kontrowersje w sferze ogólnosystemowej, a to choćby
w porównaniu z zasadami, jakie w tej samej materii obowiązują w procedurze
karnej (art. 43 w zw. z art. 42 § 2 i art. 40 k.p.k.). Tymczasem w orzecznictwie Sądu
Najwyższego stwierdzono, że rozwiązania przyjęte w obydwu kodyfikacjach
w referowanej tu kwestii mają wspólne cele. Wobec tego takie przeszkody, jakie
w wykonywaniu jurysdykcji dotyczą danego sądu jako organu wymiaru
sprawiedliwości, ma na względzie przepis, którym w k.p.c. jest art. 441 (będący
odpowiednikiem art. 37 k.p.k), a nie art. 48 (będący odpowiednikiem art. 40 k.p.k.),
dotyczący przeszkody odnoszącej się do poszczególnego sędziego, gdyż w tym
przypadku do rozwiązania zaistniałych wątpliwości co do bezstronności służy
instytucja wyłączenia sędziego od orzekania w danej sprawie (tak postanowienie
SN z 26 czerwca 2020 r., IV CO 108/20).
[…] Tym samym Sąd ten nie przedstawił okoliczności dotyczących całego
sądu jako organu wymiaru sprawiedliwości, a dokładniej – nie zbadał, a na pewno
nie wyjaśnił relacji między pozwanym a pozostałymi jeszcze sędziami we
właściwym wydziale, które stanowiłyby w przedmiotowej sprawie przeszkodę do jej
rozpoznania przez ten sąd. Dotyczy to, w szczególności, tego sędziego, który z
dwojga wytypowanych do przydziału sprawy nie został wylosowany do orzekania w
sprawie samego wyłączenia sędziego (tj. pozwanego). Co więcej, w
okolicznościach sprawy, nawet ściśle rzecz biorąc, nie zaszła przesłanka z art. 481
k.p.c., albowiem sędzia sprawozdawca wylosowany do rozpoznania sprawy w
Sądzie występującym o wyznaczenie nie został przecież wyłączony, co – w zgodnie
też z dalszymi judykatami Sądu Najwyższego (por. postanowienia SN: 19 grudnia
2024 r., III CO 1446/24 i z 14 stycznia 2025 r., III CO 1549/24) dezaktywuje
zastosowanie tego przepisu, niepodlegającego kwalifikacji jako lex specialis wobec
art. 44 i 441 k.p.c. (odmiennie jednak postanowienia SN: z 1 lutego 2024 r., III CO
46/24 i z 15 maja 2024 r., III CO 420/24). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się,
że rozpoznanie danej sprawy przez niezależny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 45
ust. 1 Konstytucji), w którego składzie nie zasiada sędzia wzbudzający wątpliwości
co do bezstronności, stwarza, przynajmniej co do zasady, wystarczające gwarancje
III CO 408/25
6
z punktu widzenia zabezpieczenia praw strony i społecznego postrzegania sądu
jako organu bezstronnego. Postawa przyjęta więc przez Sąd występujący o
wyznaczenie w tej sprawie, […] ujawnia odmienne podejście do rzeczonej kwestii,
które jest formalnie i zarazem merytorycznie błędne. Wobec tego Sąd Najwyższy
postanowił nie o zwróceniu akt sprawy, lecz o odmowie wyznaczenia innego sądu
równorzędnego (podobnie postanowienie SN z 30 stycznia 2025 r., III CO 1434/24).
Za takim rozstrzygnięciem przemawia też wzgląd na spotykaną praktykę Sądu
Najwyższego, według której wyznaczenie innego sądu równorzędnego (w tym
innego sądu apelacyjnego) w warunkach zachodzenia przesłanki do wyłączenia
sędziego na podstawie art. 48 § 1 pkt 1 k.p.c. następuje równocześnie w celu
samego rozpoznania sprawy wyłączenia (por. postanowienie SN z 28 lipca 2023 r.,
III CO 482/23). Niemniej nawet niezależnie od tego, że w tej sprawie Sąd
występujący zachował się formalnie odmiennie (bo sam zdecydował o wyłączeniu),
to najważniejsze jest, że zachował się odmiennie pod względem merytorycznym.
Mając bowiem świadomość co do możliwości stworzenia składu w tym Sądzie dla
rozpoznania sprawy zażaleniowej przy zachowaniu bezstronności, Sąd ten przyjął
jednak swoistą „drogę na skróty”, uznając zwolnienie – albo dosłownie całkowite
wyłączenie – go od jej rozpoznania poprzez wyłączenie pozwanego i stworzenie
sobie w ten sposób sposobności do powołania się na art. 481 k.p.c. Dlatego też jest
to sytuacja o tyle wyjątkowa, że uzasadnia pójście w niej przez Sąd Najwyższy w
tym składzie w ślad za drugim z prezentowanych stanowisk Sądu Najwyższego,
przy jednoczesnej odmowie wyznaczenia innego sądu równorzędnego (zamiast
zwrotu akt sprawy).
Mając na uwadze przedstawione argumenty Sąd Najwyższy orzekł, jak
w sentencji postanowienia.
(M.K.)
[r.g.]
III CO 408/25
7
