Co dokładnie stanowi przepis
Art. 40 KPK określa sytuacje, w których sędzia jest wyłączony od udziału w sprawie z mocy prawa. Oznacza to, że wskazane w przepisie okoliczności ustawowe nie pozwalają temu sędziemu orzekać w danej sprawie. Przepis obejmuje między innymi sytuację, gdy sprawa dotyczy bezpośrednio sędziego albo gdy łączą go określone więzi ze stroną, pokrzywdzonym lub osobami ich reprezentującymi. Wyłączenie następuje także wtedy, gdy sędzia był świadkiem czynu, występował jako biegły, prowadził mediację albo wcześniej brał udział w tej samej sprawie w innej roli procesowej. Art. 40 KPK zakazuje również orzekania w sprawie dotyczącej kontroli orzeczenia, w którego wydaniu sędzia już uczestniczył, w tym przy wznowieniu postępowania, kasacji i skardze nadzwyczajnej.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Art. 40 KPK ma zastosowanie, gdy występuje jedna z konkretnych podstaw wymienionych w jego treści. Dotyczy to relacji rodzinnych i osobistych sędziego z osobami wskazanymi w przepisie, takich jak małżonek, osoba pozostająca we wspólnym pożyciu, krewny, powinowaty, osoba przysposobiona, objęta opieką lub kuratelą. Przepis obejmuje także wcześniejszy udział sędziego w tej samej sprawie jako prokuratora, obrońcy, pełnomocnika, przedstawiciela ustawowego strony albo prowadzącego postępowanie przygotowawcze. Podstawą wyłączenia może być również udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, wydanie zaskarżonego zarządzenia, udział w wydaniu orzeczenia uchylonego albo orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw. Zgodnie z § 2 powody wyłączenia wynikające z małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli pozostają aktualne także po ustaniu takiej więzi.
Przykład zastosowania
Sędzia prowadził wcześniej postępowanie przygotowawcze w sprawie dotyczącej określonego czynu. Następnie ta sama sprawa trafia do sądu, w którym sędzia miałby brać udział w wydaniu orzeczenia. Art. 40 § 1 pkt 5 KPK wskazuje, że sędzia, który prowadził postępowanie przygotowawcze, jest z mocy prawa wyłączony od udziału w tej sprawie. Nie ma znaczenia, czy wcześniejsza rola sędziego zakończyła się przed rozpoczęciem postępowania sądowego, ponieważ przepis wiąże wyłączenie z samym wcześniejszym udziałem w tej samej sprawie.
Częste nieporozumienia lub błędy
Wyłączenie z mocy prawa na podstawie Art. 40 KPK nie zależy od osobistego przekonania sędziego o jego bezstronności. Istotne jest wystąpienie jednej z podstaw wskazanych w przepisie, a nie ocena, czy sędzia faktycznie zamierza zachować obiektywizm. Błędem byłoby także uznanie, że rozwód, zakończenie wspólnego pożycia albo ustanie opieki automatycznie usuwa przyczynę wyłączenia, ponieważ § 2 wyraźnie utrzymuje te powody. Uchylenie pkt 8 nie oznacza, że należy zastępować go własną, niewymienioną w ustawie przesłanką wyłączenia. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, aby ocenić znaczenie konkretnych okoliczności procesowych.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.