I KS 28/26

I KS 28/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 20 sierpnia 2026 r. SSN Włodzimierz Wróbel po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 20 sierpnia 2026 r., na posiedzeniu w trybie art. 539a § 1 i 2 k.p.k. sprawy A.K. oskarżonego o przestępstwo z art. 263 § 1 k.k. i in., skargi obrońców oskarżonego uchylającego wyrok Sądu Rejonowego Poznań - Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu z dnia 31 stycznia 2025 r., sygn. akt VI K 738/24, p o s t a n a w i a: 1) oddalić skargę; 2) kosztami sądowymi postępowania Najwyższym obciążyć oskarżonego. przed Sądem UZASADNIENIE Sąd Rejonowy Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu wyrokiem z dnia 31 stycznia 2025 r., sygn. akt VI K 738/24, uniewinnił A.K. od popełnienia czterech zarzucanych mu czynów, tj. od zarzutu nielegalnego handlu amunicją (art. 263 § 1 k.k.) oraz od trzech zarzutów polecenia dokonania usiłowania spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a w jednym przypadku również uprowadzenia i pozbawienia wolności pokrzywdzonych (art. 18 § 1 k.k. w zw. z art. 13 § 1 k.k. i art. 156 § 1 pkt 1 i 2 k.k. w zw. z art. 11 § 1 k.k., w jednym z zarzutów dodatkowo w zw. z art. 189 § 1 k.k., art. 227 k.k. i art. 270 § 1 k.k.). Był to już drugi wyrok merytoryczny I KS 28/26 2 wydany w tej sprawie – wcześniej, wyrokiem z dnia 14 czerwca 2023 r. (sygn. akt VI K 979/17), Sąd Rejonowy uznał oskarżonego za winnego wszystkich zarzucanych czynów i wymierzył mu karę łączną 8 lat pozbawienia wolności, jednak na skutek apelacji wniesionej wyłącznie przez obrońcę Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 18 marca 2024 r. (sygn. akt XVII Ka 115/24) uchylił ten wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Przy powtórnym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy uznał, że zeznania świadka koronnego P.A. oraz świadka M.F. – jako wewnętrznie niespójne i wzajemnie sprzeczne – nie zasługują na wiarę, a wobec braku innych dowodów potwierdzających sprawstwo oskarżonego, kierując się zasadą wyrażoną w art. 5 § 2 k.p.k., uniewinnił A.K. od wszystkich zarzucanych mu czynów. Wyrok ten został zaskarżony w całości na niekorzyść oskarżonego apelacją prokuratora z dnia 3 marca 2025 r. Skarżący zarzucił obrazę przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.k. (dowolna, a nie swobodna ocena zeznań świadków obciążających i odciążających, z pominięciem oczywistego interesu procesowego świadków obrony w podważeniu wiarygodności P.A., M.F. i K.S.), art. 366 § 1 k.p.k. oraz art. 443 k.p.k., a nadto błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść wyroku (art. 438 pkt 2 i 3 k.p.k.), wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2026 r., sygn. akt XVII Ka 389/25, uwzględnił apelację prokuratora, uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu do ponownego rozpoznania. W pisemnych motywach Sąd odwoławczy wykazał, że dokonana przez Sąd I instancji ocena materiału dowodowego miała charakter wybiórczy i jednostronny – Sąd Rejonowy bezkrytycznie obdarzył wiarą wyjaśnienia oskarżonego i zeznania świadków pozostających z nim w oczywistej relacji interesu procesowego, jednocześnie dyskwalifikując zeznania P.A. i M.F. bez uwzględnienia realiów środowiska przestępczego, upływu czasu (blisko 11 lat od zdarzeń) oraz motywacji poszczególnych świadków, co naruszało art. 7 k.p.k. Po dokonaniu własnej, wszechstronnej analizy materiału dowodowego, w tym uzupełnionego w postępowaniu odwoławczym, Sąd Okręgowy stwierdził, że oskarżony zainicjował i uruchomił mechanizm zmierzający do spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu pokrzywdzonych oraz uczestniczył w obrocie amunicją, a rozbieżności w zeznaniach świadków dotyczą wyłącznie warstwy szczegółów organizacyjnych, nie I KS 28/26 3 zaś istoty zdarzeń. Sąd Okręgowy wprost wskazał – jako podstawę prawną uchylenia wyroku (rubryka 4.1 formularza uzasadnienia) – art. 454 § 1 k.p.k., zaznaczając, że wobec treści tego przepisu nie mógł wydać wyroku skazującego w stosunku do oskarżonego uprzednio uniewinnionego, zaś konieczność dokonania na nowo kompleksowej oceny dowodów i poczynienia prawidłowych ustaleń faktycznych wymagała ponownego rozpoznania sprawy przez Sąd Rejonowy. Od powyższego wyroku Sądu odwoławczego skargi na podstawie art. 539a k.p.k. wnieśli trzej obrońcy oskarżonego A. K.: adwokat P.G., adwokat P.K. oraz adwokat M.M. (substytuujący adwokata J.D.). Obrońca adw. P.G., powołując się na art. 539a § 3 k.p.k., zarzucił naruszenie art. 437 § 2 in fine k.p.k. przez uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, mimo że – jego zdaniem – nie zaistniała konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że co do czynu I Sąd Okręgowy błędnie przyjął możliwość skazania A.K., skoro za tę samą transakcję amunicją prawomocnie skazano P.K., a opis czynu zarzuconego oskarżonemu nie zakłada współdziałania z inną osobą, co w świetle art. 443 k.p.k. wyklucza dalsze prowadzenie postępowania w tym kierunku. Co do czynów II–IV skarżący zarzucił, że Sąd Okręgowy w istocie przejął rolę sądu I instancji, samodzielnie oceniając materiał dowodowy (w tym dopuszczając – jego zdaniem z naruszeniem art. 452 § 2 pkt 2 k.p.k. – nowe dowody złożone przez prokuratora dopiero na etapie apelacji) i nie pozostawiając Sądowi Rejonowemu żadnej swobody orzeczniczej, o czym świadczyć ma pozostawienie pustej rubryki 5.3.2 formularza (brak wskazań co do dalszego postępowania). Skarżący zakwestionował również przyjętą przez Sąd Okręgowy konstrukcję prawną czynów II–IV, wywodząc, że skoro bezpośredni wykonawcy nie weszli nawet w fazę usiłowania, sprawstwo polecające jest wykluczone, a rozważanie odpowiedzialności oskarżonego w formie podżegania naruszałoby zakaz reformationis in peius, gdyż pierwszy wyrok skazujący zaskarżono wyłącznie na korzyść oskarżonego. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Obrońca adw. P.K. zarzucił obrazę art. 437 § 2 k.p.k. – podnosząc, że Sąd Okręgowy jako instancja merytoryczna, w razie wątpliwości co do trafności uniewinnienia, powinien był sam przeprowadzić postępowanie dowodowe I KS 28/26 4 uzupełniające, a nie uchylać wyrok – oraz obrazę art. 443 k.p.k., wywodząc, że wytyczne Sądu odwoławczego ukierunkowane są na skazanie oskarżonego, co stanowi pogorszenie jego sytuacji procesowej niedopuszczalne w sytuacji, gdy pierwszy wyrok skazujący z 2023 r. zaskarżony został wyłącznie przez obrońcę. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Obrońca adw. M.M. sformułował trzy zarzuty: naruszenia art. 443 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. w zakresie czynu I (przez dopuszczenie możliwości skazania oskarżonego za udział w obrocie amunicją w bliżej niesprecyzowanej formie zjawiskowej, mimo prawomocnego skazania za ten sam czyn P.K. i braku takiego zarzutu w akcie oskarżenia), naruszenia art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 18 § 1 k.k. i art. 13 § 1 k.k. w zakresie czynów II–IV (przez uznanie za celowe dalszego postępowania dowodowego dotyczącego motywacji świadków, w sytuacji gdy – zdaniem skarżącego – z samych zeznań domniemanych bezpośrednich wykonawców wynika bezspornie, że nie przystąpili oni nawet do usiłowania popełnienia przestępstw), a przede wszystkim naruszenia art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k. w zw. z art. 454 § 1 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. – podnosząc, że Sąd Okręgowy nie wskazał w sposób przesądzający, iż zachodzą podstawy do skazania oskarżonego, lecz ograniczył się do polemiki z ustaleniami Sądu I instancji, pomijając całość materiału dowodowego świadczącego – w ocenie obrony – o dalszej niewiarygodności zeznań P.A. i M.F. Skarżący obszernie przywołał utrzymujące się, jego zdaniem, sprzeczności w zeznaniach tych świadków (co do tożsamości pokrzywdzonych, miejsca i okoliczności przekazania „zlecenia”, przyczyn jego niewykonania, kręgu osób zaangażowanych) i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. Na każdą z trzech skarg odpowiedź złożył prokurator, wnosząc w każdym przypadku o oddalenie skargi jako oczywiście bezzasadnej. Prokurator podniósł, że zakres kontroli w postępowaniu skargowym z art. 539a k.p.k. jest ściśle ograniczony do zbadania, czy uchylając wyrok Sąd odwoławczy kierował się podstawami wskazanymi w art. 539a § 3 k.p.k., i nie obejmuje oceny prawidłowości ustaleń faktycznych ani trafności oceny dowodów, powołując się w tym zakresie na I KS 28/26 5 postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 2021 r., III KS 1/21, z dnia 4 lutego 2021 r., III KS 2/21, oraz z dnia 5 lipca 2018 r., V KS 13/18. Skoro Sąd Rejonowy uniewinnił oskarżonego, a Sąd Okręgowy uznał wyrok ten za wadliwy, to – w ocenie prokuratora – art. 454 § 1 k.p.k. wykluczał wydanie przez Sąd odwoławczy jakiegokolwiek innego rozstrzygnięcia niż kasatoryjne. Odnosząc się do zarzutu obrazy art. 443 k.p.k., prokurator wskazał, że przepis ten adresowany jest do sądu wydającego orzeczenie rozstrzygające o winie, nie zaś do sądu uchylającego wyrok, oraz że pierwszy wyrok skazujący został w części zaskarżony także przez prokuratora na niekorzyść oskarżonego. Co do zarzutu obrazy art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. prokurator wskazał na jego oczywistą bezzasadność, skoro przepis ten dotyczy wymogów wyroku skazującego, którego Sąd Okręgowy nie wydał. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Żadna z trzech wniesionych skarg nie okazała się zasadna. Na wstępie przypomnieć należy, że instytucja skargi na wyrok sądu odwoławczego uchylający wyrok sądu pierwszej instancji i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania (rozdział 55a k.p.k.) ma szczególny, wąski zakres kontroli. Nie jest to kolejny środek odwoławczy służący merytorycznej kontroli trafności ustaleń faktycznych czy oceny dowodów – takie ukształtowanie postępowania skargowego uczyniłoby z Sądu Najwyższego trzecią instancję odwoławczą, co pozostawałoby w oczywistej sprzeczności z jego ustrojową pozycją sądu powołanego do rozpoznawania nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Zgodnie z art. 539a § 3 k.p.k. skarga może być wniesiona wyłącznie z powodu naruszenia art. 437 k.p.k. albo uchybień określonych w art. 439 § 1 k.p.k., a rola Sądu Najwyższego sprowadza się do zbadania, czy uchylając wyrok sądu pierwszej instancji i przekazując sprawę do ponownego rozpoznania sąd odwoławczy rzeczywiście kierował się jedną z ustawowych podstaw wydania wyroku kasatoryjnego oraz czy takie rozstrzygnięcie było w danej sprawie konieczne. Zgodnie natomiast z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2018 r., I KZP 10/18, którą Sąd Najwyższy w niniejszym składzie w pełni podziela, uchylenie wyroku uniewinniającego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, związane z regułą ne peius z art. 454 § 1 k.p.k. (art. 437 § 2 zdanie drugie k.p.k.), jest dopuszczalne wówczas, gdy sąd odwoławczy – po wyeliminowaniu uchybień z art. 438 pkt 1–3 k.p.k., w tym po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów – stwierdza, że I KS 28/26 6 zachodzą podstawy do wydania wyroku skazującego, czemu na przeszkodzie stoi wyłącznie zakaz z art. 454 § 1 k.p.k. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, nie budzi wątpliwości, że oba formalne warunki zastosowania reguły ne peius zostały spełnione. Po pierwsze, oskarżony A.K. został uniewinniony przez Sąd pierwszej instancji od wszystkich zarzucanych mu czynów, a zatem sytuacja procesowa objęta jest zakresem gwarancyjnym art. 454 § 1 k.p.k. Po drugie, Sąd Okręgowy w pisemnych motywach zaskarżonego wyroku nie poprzestał na ogólnikowym stwierdzeniu wadliwości oceny dowodów dokonanej przez Sąd Rejonowy, lecz w sposób szczegółowy i jednoznaczny – odnosząc się kolejno do każdego z czterech zarzucanych czynów – wykazał, dlaczego prawidłowa, wszechstronna analiza całości materiału dowodowego prowadzi do wniosku o potencjalnym sprawstwie oskarżonego, po czym wprost wskazał, że wobec treści art. 454 § 1 k.p.k. nie mógł wydać wyroku skazującego w stosunku do oskarżonego uprzednio uniewinnionego. Sąd odwoławczy dopełnił zatem wymogu sformułowanego w uchwale I KZP 10/18 – jego rozstrzygnięcie kasatoryjne nie było wyrazem samej tylko hipotetycznej możliwości wydania wyroku skazującego w ponownym postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, lecz konsekwencją stanowczo wyrażonego przekonania o istnieniu podstaw do skazania, zablokowanego jedynie zakazem instancyjnym. W tym stanie rzeczy zarzuty podniesione we wszystkich trzech skargach, aczkolwiek sformułowane pod różnymi etykietami przepisów, sprowadzają się w istocie do kwestionowania trafności i kompletności oceny dowodów dokonanej przez Sąd Okręgowy oraz poprawności poczynionych przez ten Sąd ustaleń faktycznych – a więc materii, która pozostaje poza zakresem kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu wszczętym skargą z art. 539a k.p.k. Odnosząc się do skargi obrońcy adw. P.G. – zarzut naruszenia art. 437 § 2 in fine k.p.k. motywowany jest twierdzeniem, że materiał dowodowy zebrany dotychczas był wystarczający, a Sąd Okręgowy błędnie ocenił dowody i wyprowadził z nich nieuprawnione wnioski co do sprawstwa oskarżonego w zakresie czynu I (obrót amunicją, wobec wcześniejszego skazania P.K.) oraz czynów II–IV (ocena zeznań P.A. i M.F.). Jest to zarzut merytoryczny, dotyczący trafności ustaleń faktycznych i oceny prawnej możliwości przypisania oskarżonemu sprawstwa – kwestii, których weryfikacja nie mieści się w podstawach skargi z art. 539a § 3 k.p.k. I KS 28/26 7 Skoro Sąd Okręgowy stanowczo stwierdził istnienie podstaw do skazania, a barierą pozostawał wyłącznie art. 454 § 1 k.p.k., to spór o to, czy ocena ta była trafna, rozstrzygnie się w toku dalszego, prawidłowo już umocowanego postępowania przed sądami powszechnymi, nie zaś w postępowaniu skargowym przed Sądem Najwyższym. Analogicznie ocenić należy zarzut dotyczący rzekomego naruszenia art. 452 § 2 pkt 2 k.p.k. przez dopuszczenie nowych dowodów w postępowaniu odwoławczym oraz zarzut „przejęcia roli sądu pierwszej instancji” (nawiązujący do niewypełnienia rubryki 5.3.2 formularza) – żadne z tych uchybień nie stanowi ani naruszenia art. 437 k.p.k. w rozumieniu wymaganym dla skuteczności skargi kasatoryjnej z rozdziału 55a k.p.k., ani bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 k.p.k., a zatem w ogóle nie mogło być przedmiotem badania w niniejszym postępowaniu. Niezależnie od tego zauważyć trzeba, że sposób sformułowania pisemnych motywów zaskarżonego wyroku, w tym szczegółowość poczynionych przez Sąd Okręgowy ocen, jest naturalną konsekwencją nałożonego na sąd odwoławczy obowiązku wykazania – zgodnie ze standardem z uchwały I KZP 10/18 – że rzeczywiście istnieją podstawy do skazania oskarżonego; obowiązku tego nie można utożsamiać z niedopuszczalnym „wyręczeniem” sądu pierwszej instancji w orzekaniu. Odnosząc się do skargi obrońcy adw. P.K. – zarzut naruszenia art. 437 § 2 k.p.k., oparty na twierdzeniu, że Sąd Okręgowy jako instancja merytoryczna powinien był sam uzupełnić postępowanie dowodowe zamiast uchylać wyrok, pomija istotę reguły ne peius z art. 454 § 1 k.p.k. To właśnie dlatego, że Sąd odwoławczy – rozpoznając apelację prokuratora – doszedł do przekonania o zasadności zarzutów co do wadliwej oceny dowodów i o istnieniu podstaw do skazania oskarżonego uprzednio uniewinnionego, ustawodawca wyłącza możliwość samodzielnego zakończenia sprawy przez sąd odwoławczy wyrokiem skazującym, niezależnie od tego, czy sąd ten dysponował instrumentami do uzupełnienia postępowania dowodowego we własnym zakresie. Możliwość przeprowadzenia dowodów przez sąd odwoławczy nie znosi zakazu wynikającego z art. 454 § 1 k.p.k. – przeciwnie, to właśnie w takiej sytuacji (gdy sąd odwoławczy sam dochodzi do przekonania o potrzebie skazania) zakaz ten aktualizuje się w pełni, co wprost wynika z przywołanej uchwały I KZP 10/18. Zarzut ten jest zatem oczywiście bezzasadny. Bezzasadny jest również zarzut naruszenia art. 443 k.p.k. Przepis ten – ustanawiający pośredni zakaz reformationis in peius – odnosi się do orzeczeń rozstrzygających o winie I KS 28/26 8 oskarżonego, wydawanych po przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania na skutek środka odwoławczego wniesionego wyłącznie na jego korzyść; nie znajduje on zastosowania do wyroku kasatoryjnego, który – jak w niniejszej sprawie – nie zawiera żadnego rozstrzygnięcia co do winy, lecz jedynie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania, pozostawiając sądowi pierwszej instancji pełną samodzielność jurysdykcyjną w granicach zapatrywań prawnych i wskazań co do dalszego postępowania. Niezależnie od tego trafnie zauważa prokurator w odpowiedzi na skargę, że przesłanka „zaskarżenia wyłącznie na korzyść oskarżonego”, na której opiera się cała konstrukcja tego zarzutu, nie jest w niniejszej sprawie spełniona w sposób bezwarunkowy, skoro wyrok skazujący z 2023 r. był w części zaskarżony również przez prokuratora na niekorzyść oskarżonego. Odnosząc się do skargi obrońcy adw. M.M. – zarzut naruszenia art. 443 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. w zakresie czynu I, dotyczy w istocie oceny, czy materiał dowodowy oraz opis czynu zarzuconego oskarżonemu pozwalają na przypisanie mu udziału w obrocie amunicją obok prawomocnie skazanego za ten sam czyn P.K. – jest to zatem spór o prawidłowość ustaleń faktycznych i oceny prawnej dokonanej przez Sąd Okręgowy, nieobjęty kognicją skargi z art. 539a k.p.k. z przyczyn wyżej wyłożonych. Zarzut naruszenia art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 18 § 1 k.k. i art. 13 § 1 k.k. jest natomiast oczywiście bezzasadny z przyczyn wskazanych już w odpowiedzi prokuratora – przepis art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. określa wymogi konstrukcyjne wyroku skazującego, którego Sąd Okręgowy w niniejszej sprawie nie wydał, wobec czego nie mógł się dopuścić jego obrazy. Za chybiony należy wreszcie uznać zarzut najdalej idący, tj. naruszenia art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k. w zw. z art. 454 § 1 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k., oparty na twierdzeniu, że Sąd Okręgowy nie wskazał w sposób przesądzający istnienia podstaw do skazania oskarżonego. Twierdzenie to pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią zaskarżonego wyroku – Sąd Okręgowy w obszernych motywach odniósł się kolejno do każdego z czterech zarzucanych czynów, wskazując konkretne dowody i wywodząc z nich wniosek o prawdopodobnym sprawstwie oskarżonego, a następnie w rubryce 4.1 formularza uzasadnienia wprost i jednoznacznie powołał art. 454 § 1 k.p.k. jako podstawę uchylenia wyroku, wyjaśniając, że wobec tego przepisu nie mógł wydać wyroku skazującego w stosunku do oskarżonego uprzednio uniewinnionego. Wymóg sformułowany w uchwale I KZP 10/18 został zatem w pełni zrealizowany. I KS 28/26 9 Wobec powyższego żadna z trzech wniesionych skarg nie zasługiwała na uwzględnienie. Skoro Sąd Rejonowy uniewinnił oskarżonego A.K. od wszystkich zarzucanych mu czynów, a Sąd Okręgowy w Poznaniu, rozpoznając apelację prokuratora, doszedł do stanowczego i szczegółowo umotywowanego przekonania o istnieniu podstaw do jego skazania, czemu na przeszkodzie stanął wyłącznie ustawowy zakaz orzekania surowszego wyroku przez sąd odwoławczy wobec oskarżonego uprzednio uniewinnionego, wynikający z art. 454 § 1 k.p.k., to uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania było jedynym prawnie dopuszczalnym rozstrzygnięciem. Wniesione skargi, kwestionujące merytoryczną trafność tej oceny, nie mogły zatem prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku, wobec czego orzeczono jak w sentencji. [WB] [r.g.]