Art. 13 Kodeksu karnego definiuje instytucję usiłowania, która stanowi jedną z form odpowiedzialności karnej. Przepis w § 1 wskazuje, że za usiłowanie odpowiada osoba, która z zamiarem dokonania przestępstwa swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do jego realizacji, jednakże czyn niedozwolony nie zostaje dokonany. Oznacza to, że samo podjęcie czynności zmierzających do popełnienia przestępstwa, jeżeli faktycznie ma miejsce bez skutku, jest podstawą do pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności karnej. W § 2 uregulowano sytuacje szczególne, w których niemożliwe jest dokonanie przestępstwa z przyczyn obiektywnych, na przykład gdy brak jest przedmiotu nadającego się do popełnienia czynu lub użyto środka, który nie pozwala na realizację czynu zabronionego, jednak mimo to sprawca działał z odpowiednim zamiarem i usiłował przestępstwo popełnić. W tych przypadkach również zachodzi usiłowanie i można mówić o odpowiedzialności karnej.
Przepis znajduje zastosowanie zawsze wtedy, gdy dochodzi do podjęcia przez osobę czynności bezpośrednio zmierzających do popełnienia przestępstwa, lecz z różnych powodów (np. przeszkód technicznych, braku koniecznych warunków) czyn nie zostaje wykonany. Jest to niezmiernie ważne, gdyż chroni porządek prawny przed próbami naruszenia norm karalnych i zabezpiecza przed bezkarnością sprawców, którzy z premedytacją dążą do działania zabronionego. Szczególnie istotne jest więc rozróżnienie między przygotowaniem a usiłowaniem, gdyż art. 13 KK dotyczy właśnie tych działań, które zmierzają bezpośrednio do realizacji czynu.
W praktyce, na przykład osoba planująca kradzież mienia i podejmująca działania takie jak włamanie się do pomieszczenia, ale nie dokonująca samej kradzieży z powodu zatrzymania przez policję, odpowiada za usiłowanie. Nawet jeśli sprawca nie zdawał sobie sprawy z braku przedmiotu (np. pomieszczenie było puste) czy użył narzędzia niezdolnego do popełnienia kradzieży, podlega odpowiedzialności karnej na podstawie art. 13 § 2 KK. Dzięki temu prawo penalizuje realne zagrożenie społeczne wynikające z zamiaru popełnienia przestępstwa i podejmowanych działań w tym celu.
Częstym błędem jest traktowanie usiłowania jak przygotowania do przestępstwa, które co do zasady nie jest karalne. Warto też pamiętać, że w myśl art. 13 KK nie wymaga się, by usiłowanie doprowadziło do skutku – liczy się wyłącznie zamiar i bezpośrednie dążenie do popełnienia czynu. Nienależyte rozróżnienie tych stanów może prowadzić do niewłaściwego oceniania odpowiedzialności karnej. Ponadto, sprawcy czasem błędnie zakładają, że brak możliwości dokonania przestępstwa wyklucza ich odpowiedzialność, podczas gdy w § 2 tego artykułu ustawodawca jasno to wyklucza. W sprawach indywidualnych zalecane jest więc skonsultowanie się z prawnikiem, by prawidłowo ocenić stan faktyczny i konsekwencje prawne działania.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
