III USKP 24/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 15 kwietnia 2025 r.
SSN Ewa Stryczyńska (przewodniczący)
SSN Robert Stefanicki (sprawozdawca)
SSN Agnieszka Żywicka
w sprawie z odwołania A. D.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Rzeszowie
o rentę z tytułu niezdolności do pracy,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 15 kwietnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie
z dnia 30 sierpnia 2023 r., sygn. akt III AUa 342/22,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania i
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Robert Stefanicki Ewa Stryczyńska Agnieszka Żywicka
(J.K.)
UZASADNIENIE
III USKP 24/25
2
Sąd Okręgowy w Przemyślu wyrokiem z dnia 25 lutego 2022 r. zmienił
zaskarżoną decyzję organu rentowego w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy A.D.
prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w ustawowej wysokości,
począwszy od dnia 1 lipca 2021 r. do 10 stycznia 2023 r., to jest do osiągnięcia wieku
emerytalnego. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca A. D., urodzony dnia […]
stycznia 1958 r., posiada wykształcenie licencjackie w zakresie rachunkowości i
finansów. Ostatnio zgłoszony był do ubezpieczeń społecznych jako osoba
współpracująca z osobą prowadzącą działalność gospodarczą, wcześniej zaś był
zatrudniony na stanowisku pracownika biurowego, a także jako brygadzista w
przedsiębiorstwie E.. W okresie od 9 listopada 2018 r. do 8 marca 2019 r. był
uprawniony do świadczenia rehabilitacyjnego, zaś od 3 października 2019 r. do 22
marca 2020 r. przebywał na zasiłku chorobowym.
W dniu 1 kwietnia 2020 r. wnioskodawca złożył w organie rentowym wniosek
o rentę z tytułu niezdolności do pracy. W orzeczeniu z dnia 8 lipca 2020 r. lekarz
orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpoznał u A.D. koksartrozę
obustronną, wczesne zmiany zwyrodnieniowe prawego stawu kolanowego, zmiany
zwyrodnieniowe kręgosłupa, nadciśnienie tętnicze, a także otyłość i uznał, że jest on
częściowo niezdolny do pracy od 31 lipca 2021 r. Decyzją z dnia 7 sierpnia 2020 r.
organ rentowy odmówił wnioskodawcy prawa do renty z powodu nieudowodnienia
wymaganego stażu pracy.
W dniu 14 lipca 2021 r. wnioskodawca ponownie zwrócił się do organu
rentowego z wnioskiem o ustalenie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, do
którego dołączył dokumentację lekarską. W orzeczeniu z dnia 18 sierpnia 2021 r.
lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpoznał u wnioskodawcy
chorobę zwyrodnieniową stawów biodrowych i stawów kolanowych, chorobę
zwyrodnieniową kręgosłupa szyjnego i lędźwiowego z zespołem bólowym,
dyskopatię C6-C7, L3, L4, L5-S1, nadciśnienie tętnicze, a także otyłość i uznał, że
jest on częściowo niezdolny do pracy do 31 stycznia 2023 r. Decyzją z dnia 21
września 2021 r. organ rentowy ponownie odmówił wnioskodawcy prawa do renty z
powodu nieudowodnienia przez niego wymaganej ilości okresów składkowych i
nieskładkowych. Wnioskodawca odwołał się od obu decyzji odmawiających prawa
III USKP 24/25
3
do renty z dnia 21 września 2021 r. i z dnia 7 sierpnia 2020 r. Sprawy zostały
połączone do wspólnego rozpoznania.
Sąd pierwszej instancji, w celu ustalenia stanu zdrowia wnioskodawcy
dopuścił dowód z opinii biegłych specjalistów z zakresu reumatologii, ortopedii i
kardiologii.
W opinii z dnia 2 listopada 2020 r. biegły ortopeda po przeprowadzeniu analizy
dokumentacji medycznej ustalił, że wnioskodawca cierpi z powodu choroby
zwyrodnieniowej prawego i lewego stawu biodrowego, choroby zwyrodnieniowej
prawego stawu kolanowego, choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa szyjnego i
lędźwiowego z wielopoziomową dyskopatią, nadciśnienia tętniczego, otyłości - BMI
36 i uznał, że w przebiegu powyższych schorzeń jest on częściowo niezdolny do
pracy od 11 maja 2018 r. do 31 lipca 2021 r. Biegły wyjaśnił także, że w dniu 11 maja
2018 r. rozpoczął długotrwałe leczenie i po tej dacie był badany przez lekarzy
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych m.in. w listopadzie 2018 r., w lutym 2019 r. i
wynik tych badań potwierdzał niezdolność do pracy. Wnioskodawca najpierw
przebywał na zwolnieniu lekarskim - niezakwestionowanym przez Zakład
Ubezpieczeń Społecznych, potem na świadczeniach rehabilitacyjnych przyznanych
przez orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z nadzieją poprawy stanu
zdrowia. Dokumentacja medyczna wykazuje nieprzerwaną niezdolność do pracy
wnioskodawcy od 11 maja 2018 r., a dotychczasowe ustalenia gremiów
orzeczniczych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczące daty powstania
niezdolności do pracy są błędne.
W opinii z dnia 1 marca 2021 r. biegła kardiolog na podstawie badania
podmiotowego, przedmiotowego oraz analizy dostarczonej dokumentacji lekarskiej
rozpoznała u wnioskodawcy: nadciśnienie tętnicze II ESC, a także otyłość BMI (35) i
uznała, że odwołujący z powodu schorzeń kardiologicznych nie jest całkowicie
niezdolny do pracy, tzn. nie utracił zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy na
stałe. Stopień zaawansowania istniejącego nadciśnienia tętniczego i jego przebieg
nie powodują niezdolności do pracy. Biegła wskazała, że wnioskodawca posiada
inne współistniejące schorzenia, jednakże ostatecznie podzieliła orzeczenie lekarza
orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 lipca 2020 r. Podsumowując,
wskazała, że wnioskodawca jest częściowo niezdolny do pracy ze względu na
III USKP 24/25
4
istniejące schorzenia narządu ruchu, nie zaś z powodów kardiologicznych, a data
powstania tej niezdolności to 11 maja 2018 r. i do 30 lipca 2021 r., a więc jak uznał
biegły ortopeda.
W opinii z dnia 26 kwietnia 2021 r. biegła reumatolog rozpoznała u
wnioskodawcy: chorobę zwyrodnieniową stawów biodrowych z przewagą prawego
stawu biodrowego, chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa odcinka szyjnego i
lędźwiowego z wielopoziomową dyskopatią, nadciśnienie tętnicze, a także otyłość
BMI (35) i uznała go za częściowo niezdolnego do pracy do 30 lipca 2021 r. Data
niezdolności do pracy to 11 maja 2018 r., ponieważ wnioskodawca rozpoczął
długotrwałe leczenie. W 2019 r. wnioskodawca starał się o świadczenie
rehabilitacyjne, ale nie otrzymał go, gdyż nie rokował powrotu do pracy. Biegła
wskazała, że chorobę zwyrodnieniową stawu biodrowego leczy się operacyjnie,
żadne leki przeciwbólowe nie pomagają, tylko częściowo uśmierzają ból. U
odwołującego dodatkowo występuje otyłość, przy masie ciała 102 kg i wzroście 172
cm, co jest czynnikiem sprzyjającym chorobie zwyrodnieniowej stawów i rokowniczo
niekorzystnym. Biegła ostatecznie podzieliła opinię lekarza biegłego ortopedy
uznając wnioskodawcę częściowo niezdolnym do pracy do 30 lipca 2021 r.
Ustosunkowując się do podnoszonych przez ubezpieczonego zarzutów co do
opinii biegłego, Sąd wystąpił o opinię uzupełniającą. Biegły ortopeda w takiej opinii
z dnia 9 czerwca 2021 r. wskazał, że odwołujący się ma schorzenia bioder, kolan i
kręgosłupa, które zaczęły się co najmniej kilka lat temu. Schorzenia te rozwijały się
stopniowo. Niemniej, jak zaznaczył, przed datą 11 maja 2018 r. odwołujący się był
zdolny do pracy, a w okresie zaostrzeń wymagał kilkudniowych zwolnień lekarskich.
Nie ma żadnych podstaw do uznania wcześniejszej daty jako powstania niezdolności
do pracy przed 11 maja 2018 r., bowiem w ocenie biegłego, odwołujący się mógł
wykonywać zatrudnienie osoby współprowadzącej działalność gospodarczą. Biegły
zaznaczył, że datę 11 maja 2018 r. jako datę niezdolności do pracy, podtrzymał
również biegły z zakresu reumatologii. Biegły podkreślił, że wnioskodawca ma
wskazania do alloplastyki stawów biodrowych, nie może wykonywać ciężkiej i
średniociężkiej pracy fizycznej, ale mając wykształcenie ekonomisty, może
wykonywać pracę umysłową, co oznacza, że nie utracił całkowicie zdolności do pracy
i nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy. Biegły wskazał, że czas oczekiwania
III USKP 24/25
5
na alloplastykę stawu biodrowego w dwóch szpitalach najbliżej miejsca
zamieszkania wnioskodawcy wynosi około dwa lata. Badanie sądowo-lekarskie, po
którym zalecono wnioskodawcy poddanie się takiemu zabiegowi, odbyło się 18
października 2019 r. i odwołujący się aktualnie czeka w kolejce na tę operację.
Ponadto biegły zaznaczył, że otyłość jest również istotnym czynnikiem, bowiem
nasila bóle bioder przy chorobie zwyrodnieniowej tych stawów.
Wnioskodawca wniósł o dopuszczenie dowodu z łącznej opinii biegłych w
zakresie reumatologii, neurologii, ortopedii i traumatologii. W związku z powyższym
w dalszym toku postępowania dowodowego Sąd Okręgowy dopuścił dowód z opinii
biegłego z zakresu medycyny pracy oraz neurologii. W opinii z dnia 10 listopada
2021 r. biegła neurolog rozpoznała u wnioskodawcy: chorobę zwyrodnieniową
stawów biodrowych z przewagą prawego, chorobę zwyrodnieniową stawów
kolanowych, zmiany zwyrodnieniowe prawego stawu barkowego, chorobę
zwyrodnieniową kręgosłupa z wielopoziomową dyskopatią w odcinku szyjnym i
lędźwiowym z okresowym zespołem bólowym i uznała, że stopień naruszenia
sprawności organizmu w przebiegu powyższych schorzeń - z powodu utrzymującej
się dysfunkcji bólowo - ruchowej narządu ruchu czyni go nadal częściowo niezdolnym
do pracy na okres do 31 grudnia 2022 r. Biegła zaznaczyła, że przeciwwskazaniem
jest ciężka praca fizyczna związana z dźwiganiem ciężarów, wymagająca dłuższego
chodzenia.
W opinii z dnia 20 grudnia 2021 r. biegły z zakresu medycyny pracy w oparciu
o analizę dokumentacji medycznej zawartej w aktach sprawy oraz badanie lekarskie
stwierdził u wnioskodawcy: chorobę zwyrodnieniową stawów biodrowych bardziej
prawego, chorobę zwyrodnieniowo-dyskopatyczną kręgosłupa lędźwiowo -
krzyżowego z objawami korzeniowymi w postaci rwy kulszowej prawostronnej,
chorobę zwyrodnieniową stawów kolanowych, chorobę zwyrodnieniową prawego
stawu barkowego, a także otyłość I stopnia BMI 33,7 i uznał, że w przebiegu
powyższych schorzeń wnioskodawca jest całkowicie niezdolny do pracy, która to
niezdolność powstała od zakończenia zasiłku chorobowego, to jest od 1 maja 2020 r.
i jest trwała do osiągnięcia wieku emerytalnego. Biegły, uzasadniając swoje
stanowisko, wskazał, że podstawowe znaczenie dla oceny niezdolności do pracy
wnioskodawcy ma stan układu ruchu. Biegły podkreślił, że skoro częściowa
III USKP 24/25
6
niezdolność do pracy oznacza długotrwałą niezdolność do pracy zgodnej z
poziomem posiadanych kwalifikacji, a gremia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i
wszyscy biegli uznają wnioskodawcę za częściowo niezdolnego do pracy, to również
oznacza to, że jest on niezdolny do pracy w zakresie rachunkowości i finansów
przedsiębiorstw (zawód wyuczony) oraz jako osoba współpracująca z osobą
prowadzącą działalność gospodarczą (zawód ostatnio wykonywany). Nie można
orzec częściowej niezdolności do pracy, argumentując to niezdolnością tylko do
pracy fizycznej, takie orzeczenie w przypadku wnioskodawcy oznacza również
niezdolność do pracy umysłowej. Niezależnie od tego, w opinii biegłego, badany jest
całkowicie niezdolny do pracy, ponieważ w związku z upośledzoną lokomocją, dużym
nasileniem dolegliwości bólowych, niezdolnością do dłuższego przebywania w
pozycji wymuszonej (pozycja siedząca to też wymuszona) jest niezdolny do
jakiejkolwiek pracy.
Biegły zwrócił uwagę na rolę bólu. Wskazał, że w chorobie zwyrodnieniowej
bioder czy kolan o dużym nasileniu występują stałe dolegliwości bólowe o dużym
natężeniu. Niesteroidowe leki przeciwzapalne czy słabe leki narkotyczne nie
przynoszą ulgi. Obie sytuacje: przewlekły ból o dużym nasileniu, czy stosowanie
narkotycznych leków przeciwbólowych, mają wpływ na funkcje poznawcze. Nie
można więc oczekiwać, że osoba w takim stanie klinicznym będzie mogła
wykonywać efektywnie pracę. W chorobie zwyrodnieniowej bioder dłuższe
przebywanie w pozycji siedzącej znacznie nasila dolegliwości, co zmusza do zmiany
pozycji na stojącą. Ma to istotny wpływ na niezdolność do pracy w takiej pozycji. W
ocenie biegłego niezdolność do pracy w pozycji siedzącej, stojącej, niezdolność do
długotrwałego chodzenia, wchodzenia po schodach, przenoszenia ciężarów
powoduje niezdolność do jakiejkolwiek pracy. Istnieje ponadto zwiększone ryzyko
wypadku przy pracy, a szczególnie podczas podróży do i z pracy (zmienne warunki
atmosferyczne, ślisko, konieczność korzystania z transportu publicznego itd.). Biegły
podkreślił, że dodatkowym czynnikiem nasilającym proces chorobowy i dolegliwości
jest otyłość jako choroba. W opiniowanym przypadku współistnienie otyłości ma
istotne znaczenie na pogorszenia funkcjonowania i niezdolność do pracy.
Reasumując: w ocenie biegłego z punktu widzenia medycyny pracy wnioskodawca
jest niezdolny do jakiejkolwiek pracy, a zatem jest całkowicie niezdolny do pracy.
III USKP 24/25
7
Niezdolność ta jest trwała ze względu na wiek badanego i rodzaj schorzeń. Jako datę
powstania tej niezdolności, w ocenie biegłego, należy przyjąć 1 maja 2020 r., to jest
dzień następny po zakończeniu zasiłku chorobowego.
W piśmie z dnia 29 grudnia 2021 r. organ rentowy podniósł zastrzeżenia do
opinii biegłego z zakresu medycyny pracy. W opinii uzupełniającej z dnia 17 stycznia
2022 r. biegły z zakresu medycyny pracy odnosząc się do zarzutów organu
rentowego, przypomniał na wstępie, że częściowa niezdolność do pracy oznacza
długotrwałą niezdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji,
ostatnio wykonywanej oraz nie istnieje możliwość przekwalifikowania. Zatem
niemożliwe jest orzeczenie częściowej niezdolności do pracy, argumentując to
niezdolnością do pracy fizycznej u wnioskodawcy, który ma wykształcenie wyższe i
pracował ostatnio jako pracownik umysłowy. Jest to niekonsekwencja w interpretacji
definicji niezdolności do pracy. Biegły ponownie podkreślił, z jakich powodów
wnioskodawca nie może wykonywać pracy o charakterze umysłowym i dlaczego
oznacza to całkowitą niezdolność do pracy. W ocenie biegłego ograniczenia narządu
ruchu również mogą być powodem niezdolności do pracy umysłowej, bo ona także
wymaga sprawności narządu ruchu, wymuszonej wielogodzinnej pozycji (pozycja
siedząca to też wymuszona), konieczności odbywania bezpiecznie podróży do i z
pracy. To wszystko stanowi podstawę do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy
wnioskodawcy.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawca na dzień 14 lipca 2021 r.
(dzień złożenia drugiego wniosku o rentę) wykazał 30 lat, 7 miesięcy i 22 dni okresów
składkowych oraz 2 lata, 3 miesiące i 6 dni okresów nieskładkowych; na 1 kwietnia
2020 r. (dzień złożenia pierwszego wniosku o rentę) wykazał 29 lat, 4 miesiące i 23
dni okresów składkowych oraz 2 lata, 3 miesiące i 6 dni okresów nieskładkowych; na
dzień 1 maja 2020 r. (data wskazana przez biegłego z zakresu medycyny pracy)
wykazał 29 lat, 5 miesięcy i 23 dni okresów składkowych oraz 2 lata, 3 miesiące i 6
dni okresów nieskładkowych.
Sąd, ustalając stan faktyczny w niniejszej sprawie, w zakresie schorzeń, na
które cierpi wnioskodawca, przyjął wszystkie dostępne opinie biegłych. W sprawie
wypowiadali się biegli: ortopeda, kardiolog, reumatolog, neurolog oraz biegły z
zakresu medycyny pracy. Biegły ortopeda w opinii zaocznej, a także biegły kardiolog,
III USKP 24/25
8
reumatolog i neurolog po przeprowadzeniu bezpośredniego badania uznali, że
wnioskodawca jest częściowo niezdolny do pracy od 11 maja 2018 r. Należy
podkreślić, że biegli ortopeda, reumatolog i neurolog wskazali na znaczne
ograniczenia organizmu wnioskodawcy z uwagi na chorobę zwyrodnieniową stawu
biodrowego i kręgosłupa oraz współistniejącą otyłość dodatkowo sprzyjającą
zwyrodnieniom, a także konieczność leczenia operacyjnego.
Biegły z zakresu medycyny pracy natomiast uznał, że wiodące u
wnioskodawcy schorzenia narządu ruchu, przy współistniejącej otyłości i dużym
nasileniu dolegliwości bólowych, istotnie wpływają na możliwość wykonywania przez
niego nie tylko pracy fizycznej, ale i pracy umysłowej, w tym także ostatnio
wykonywanej (tj. zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami), a zatem uniemożliwiają
wnioskodawcy wykonywanie jakiejkolwiek pracy, co prowadzi do wniosku, że należy
uznać go całkowicie niezdolnym do pracy. W kwestii orzekania o niezdolności do
pracy istotny jest też okres, jaki pozostał wnioskodawcy do osiągnięcia
powszechnego wieku emerytalnego.
W świetle przedstawionych okoliczności, w ocenie Sądu pierwszej instancji,
podstawę ustaleń faktycznych dotyczących stopnia niezdolności do pracy, daty
powstania i jej czasookresu, stanowiła ostatecznie opinia biegłego z zakresu
medycyny pracy, który ocenił stan zdrowia wnioskodawcy w zestawieniu z
zagrożeniami związanymi z podejmowaniem zatrudnienia na stanowiskach pracy
stosownie do możliwości zawodowych wnioskodawcy oraz jego wieku. W ocenie
Sądu to właśnie biegły z zakresu medycyny pracy posiada doświadczenie i
największą wiedzę dotyczącą oceny zdolności do wykonywania pracy biorąc pod
uwagę ewentualne zdrowotne ograniczenia ubezpieczonych. Sąd Okręgowy wyjaśnił,
że oparł się na opinii biegłego z zakresu medycyny pracy, gdyż opinia ta jest
kompleksowa, należycie umotywowana i przekonująca, przy czym pozostałe opinie
budzą wątpliwości do wniosków końcowych, skoro stwierdzają częściową
niezdolność do pracy, nie odnosząc się do kwalifikacji zawodowych, albo przyjmując,
że wynika ona z braku zdolności do wykonywania pracy fizycznej ciężkiej i
średniociężkiej (choć wnioskodawca posiada wykształcenie wyższe, wykonywał
pracę umysłową, jedynie w części związaną z wysiłkiem fizycznym), a jak wynika z
III USKP 24/25
9
zasad orzekania - częściową niezdolnością do pracy jest utrata w znacznym stopniu
zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji.
Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie wnioskodawcy A. D. należało uznać za
uzasadnione w oparciu o opinię biegłego z zakresu medycyny pracy, w związku z
występującymi u wnioskodawcy schorzeniami, w tym: upośledzoną lokomocją,
współistniejącą otyłością, dużym nasileniem bólu, niezdolnością do dłuższego
przebywania w pozycji wymuszonej (którą jest także pozycja siedząca),
zwiększonym narażeniem na wypadek przy pracy, a także w drodze do i z pracy, a
także biorąc pod uwagę wiek wnioskodawcy, poziom wykształcenia, rodzaj i
charakter dotychczas wykonywanej pracy oraz stwierdził, że jest on całkowicie
niezdolny do pracy, przy czym niezdolność ta będzie trwać co najmniej do
osiągnięcia przez niego uprawnień do emerytury. Jako datę powstania całkowitej
niezdolności do pracy przyjęto na podstawie opinii biegłego z zakresu medycyny
pracy dzień 1 maja 2020 r. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z dokumentacji
znajdującej się w aktach organu rentowego wynika, że wnioskodawca na dzień 14
lipca 2021 r., tj. na dzień złożenia drugiego wniosku o rentę, wykazał 30 lat, 7
miesięcy i 22 dni okresów składkowych oraz 2 lata, 3 miesiące i 6 dni okresów
nieskładkowych. Sąd Okręgowy stwierdził, że wnioskodawca spełnił wszystkie
przesłanki, aby otrzymać prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, gdyż został
uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, a ponadto udowodnił ostatecznie 30 lat,
7 miesięcy i 22 dni okresów składkowych, tym samym spełnił wszystkie przesłanki
warunkujące na gruncie art. 57 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 w związku z art. 58 ust. 4 ustawy
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznanie prawa do
tego świadczenia. W związku z powyższym Sąd Okręgowy przyznał wnioskodawcy
prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od 1 lipca 2021 r. (od daty
złożenia drugiego wniosku o rentę i spełnienia wszystkich przesłanek tego
świadczenia - stosownie do art. 129 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach) do dnia
10 stycznia 2023 r., tj. do daty nabycia prawa do emerytury.
Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2023 r. na skutek
apelacji wnioskodawcy A. D. oraz pozwanego organu rentowego w punkcie
pierwszym zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił
odwołanie, a w punkcie drugim oddalił apelację wnioskodawcy. Sąd drugiej instancji
III USKP 24/25
10
przeprowadził uzupełniające postępowanie dowodowe i dopuścił dowód z opinii
biegłego lekarza specjalisty medycyny pracy celem ustalenia, czy wnioskodawca jest
częściowo lub całkowicie niezdolny do pracy, jeżeli tak to, od kiedy i na jaki okres.
Pismem z dnia 8 listopada 2022 r. biegły lekarz specjalista z zakresu medycyny pracy
wskazał, że do wydania opinii w sprawie konieczne jest uzupełnienie materiału
dowodowego o opinię biegłego lekarza ortopedy-traumatologa. Uzasadniając swoje
stanowisko, biegły podał, że opinia ta jest potrzebna do oceny stopnia upośledzenia
sprawności funkcjonowania narządu ruchu - stawów biodrowych i kręgosłupa, przy
uwzględnieniu faktu, iż badany od 1 sierpnia 1977 r. do 30 września 1990 r. pracował
w Urzędzie Gminy w R. jako stażysta, referent ds. wewnętrznych i wojskowych,
kierownik Urzędu Stanu Cywilnego i Sekretarz Urzędu, od 3 stycznia 1991 r. do 6
lutego 2006 r. w Miejskim Przedsiębiorstwie E. w P. jako brygadzista, a od 10
kwietnia 2017 r. jako osoba współpracująca prowadził działalność gospodarczą i
nadal pozostaje w ubezpieczeniu w ramach tej działalności. Ponadto biegły wskazał,
że przed oceną biegłego ortopedy-traumatologa konieczne jest również uzupełnienie
materiału dowodowego przez dokumentację z leczenia w Poradni Ortopedycznej,
gdzie jak wnioskodawca podał biegłej z medycyny pracy, został zakwalifikowany do
protezoplastyki biodra prawego w trybie planowym w 2035 r.
Sąd Apelacyjny dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu
ortopedii- traumatologii, który w opinii sądowo-lekarskiej z dnia 1 kwietnia 2023 r.
rozpoznał u wnioskodawcy chorobę stawu biodrowego prawego zaawansowaną,
chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa piersiowego i lędźwiowego z objawami
korzeniowymi. Biegły wskazał, że wnioskodawca obecnie prezentuje dolegliwości
istotnie uniemożliwiające mu wykonywanie pracy zgodnie z kwalifikacjami na
otwartym rynku pracy z przyczyn schorzeń ortopedycznych. W zakresie stawu
biodrowego - pomimo leczenia zachowawczego wieloetapowego - doszło do
progresji dalszych zmian o konieczności leczenia operacyjnego. Zmiany w zakresie
kręgosłupa o charakterze nawrotowym wymagają odciążenia oraz powodują
niewydolność lokomocyjną i ograniczają możliwości utrzymywania pozycji pionowej.
Wskazane jest poszerzenie diagnostyki obrazowej, intensyfikacja leczenia i
ewentualne leczenie operacyjne. Powyższe wraz z rehabilitacją pooperacyjną biegły
ocenia na minimum do końca 2024 r.
III USKP 24/25
11
W opinii sądowo-lekarskiej z dnia 11 maja 2023 r. biegły sądowy z zakresu
medycyny pracy rozpoznał: zmiany zwyrodnieniowe stawów biodrowych,
kwalifikowane do protezoplastyki w trybie planowym; zmiany zwyrodnieniowo-
dyskopatyczne kręgosłupa z ograniczeniem ruchomości, przewlekłym zespołem
bólowym i okresowo ostrymi objawami korzeniowymi; nadciśnienie tętnicze;
zaburzenia rytmu serca - arytmia komorowa do dalszej diagnostyki; otyłość (BMI
33,7); zaburzenia nerwicowe - do dalszego leczenia w Poradni Zdrowia
Psychicznego; kamica pęcherzyka żółciowego leczona zachowawczo; stan po
leczeniu operacyjnym przepukliny w kresie białej i około pępkowej (listopad 2022 r.);
nikotynizm przewlekły w wywiadzie; wada refrakcji — nadwzroczność i
starczowzroczność. Biegły stwierdził, że wnioskodawca jest częściowo niezdolny do
pracy od 11 maja 2018 r. okresowo do uzyskania świadczenia emerytalnego. Biegły
wskazał, że od dnia 11 maja 2018 r. wnioskodawca korzystał z zasiłków
chorobowych, miał także orzekane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zarówno
świadczenie rehabilitacyjne, jak i rentowe z tytułu częściowej niezdolności do pracy i
do aktywności zawodowej w powyżej wymienionej dacie nie powrócił. Od 11 maja
2018 r. wnioskodawca wymagał intensyfikacji leczenia, w tym w warunkach
szpitalnych, rehabilitacji oraz poszerzenia diagnostyki obrazowej narządu ruchu w
związku ze zgłaszanymi dolegliwościami w tym zakresie. Okoliczności leczenia
przedłożono już w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w Rzeszowie, a
załączona do akt dokumentacja medyczna bezsprzecznie potwierdza, iż za datę
powstania niezdolności do pracy w stopniu częściowym należy przyjąć dzień 11 maja
2018 r., jak właściwie wskazali biegli ortopeda i reumatolog w postępowaniu przed
Sądem Okręgowym w Przemyślu i niezdolność ta trwała nieprzerwanie przez kolejne
lata, do uzyskania świadczeń emerytalnych, do których od 2023 r. badany jest
uprawniony. Stwierdzony u wnioskodawcy stopień upośledzenia sprawności
funkcjonalnej organizmu skutkuje ustaleniem przeciwwskazań do średnio-ciężkiej i
ciężkiej pracy fizycznej, związanej z koniecznością przyjmowania długotrwale pozycji
stojącej, potrzebą przemieszczania się na długie dystanse, ale także ręcznych prac
transportowych. Według biegłego schorzenia te uprawniają do ustalenia u
wnioskodawcy niezdolności do pracy w stopniu częściowym. Wskazywana przez
biegłego medycyny pracy całkowita niezdolność do pracy nie znajduje uzasadnienia
III USKP 24/25
12
w opiniowanym przypadku - badany ma wykształcenie wyższe i do pracy w
charakterze pracownika biurowego po dniu 11 maja 2018 r. był zdolny.
W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny, dokonując analizy zarzutów
przedstawionych w apelacji organu rentowego oraz wnioskodawcy, doszedł do
przekonania, że na uwzględnienie zasługuje apelacja organu rentowego, co
doprowadziło do zmiany zaskarżonego wyroku. Natomiast apelacja wnioskodawcy
okazała się bezzasadna i podlegała oddaleniu. Według Sądu Apelacyjnego organ
rentowy słusznie zarzucił, że opinia powołanego biegłego z zakresu medycyny pracy
przez Sąd Okręgowy nie jest wystarczająca do ustalenia stanu zdrowia
wnioskodawcy i budzi ona uzasadnione wątpliwości. Sąd Apelacyjny dopuścił w
postępowaniu apelacyjnym dowód z opinii biegłego medycyny pracy, a także
biegłego ortopedy-traumatologa. Z przedstawionej przez biegłego ortopedę-
traumatologa opinii wynika, że dolegliwości, na jakie cierpi wnioskodawca, istotnie
uniemożliwiają mu wykonywanie pracy zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami z
przyczyn schorzeń ortopedycznych. Biegły wskazał, że zmiany w zakresie stawu
biodrowego, pomimo zastosowanego leczenia, wymagają leczenia operacyjnego.
Zmiany w zakresie kręgosłupa o charakterze nawrotowym wymagają odciążenia,
powodują niewydolność lokomocyjną i ograniczenia możliwości utrzymania pozycji
pionowej. Natomiast biegły sądowy z zakresu medycyny pracy wskazał, że za datę
powstania niezdolności do pracy należy przyjąć dzień 11 maja 2018 r. i niezdolność
ta trwała do uzyskania świadczeń emerytalnych. Biegły lekarz medycyny pracy uznał,
że stopień upośledzenia sprawności funkcjonalnej organizmu skutkuje
przeciwwskazaniem do średnio ciężkiej i ciężkiej pracy fizycznej, związanej z
koniecznością przyjmowania długotrwale pozycji stojącej, potrzebą przemieszczania
się na długie dystanse, ale także ręcznych prac transportowych. Powyższe uprawnia
wnioskodawcę do ustalenia niezdolności do pracy w stopniu częściowym. Biegły
lekarz medycyny pracy zakwestionował orzeczoną przez swojego poprzednika
powołanego przed Sądem Okręgowym całkowitą niezdolność do pracy. Zdaniem
biegłego nie znajduje ona uzasadnienia w przypadku wnioskodawcy z tego względu,
że posiada on wykształcenie wyższe i do pracy w charakterze pracownika biurowego
po dniu 11 maja 2018 r. był zdolny.
III USKP 24/25
13
Sąd Apelacyjny podzielił wnioski płynące z opinii powołanego w postępowaniu
apelacyjnym biegłego z zakresu medycyny pracy. Biegły ten wydawał opinię jako
ostatni w sprawie, dysponował całością materiału dowodowego, dokonał
kompleksowej oceny stanu zdrowia wnioskodawcy, wyczerpująco ją uzasadniając i
motywując. Sąd wskazał, że z przedłożonych dokumentów, w tym pisma organu
rentowego z dnia 31 lipca 2023 r., wynika, że A. D. przy częściowej niezdolności do
pracy nie spełnia warunków do renty z tytułu niezdolności do pracy, o jakich stanowi
art. 57 ust. 2 i 3 w związku z art. 58 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych. Wnioskodawca nie udowodnił łącznie co najmniej 5 lat
okresów składkowych i nieskładkowych w ostatnim 10-leciu przed dniem powstania
niezdolności, tj. 1 kwietnia 2010 r. do 31 marca 2020 r. (2 lata, 2 miesiące i 15 dni).
Ponadto wnioskodawca nie udowodnił również łącznie co najmniej 5 lat okresów
składkowych i nieskładkowych w ostatnim 10-leciu przed zgłoszeniem wniosku o
rentę, tj. 14 lipca 2011 r. do 13 lipca 2021 r. (3 lata, 10 miesięcy i 14 dni).
Sąd Apelacyjny wskazuje, że podleganie - w przedmiocie podnoszonego
przez wnioskodawcę ubezpieczeniu - społecznemu rolników nie wpływa na staż
uwzględniany przy rencie z tytułu niezdolności do pracy, ponieważ nie zostały
opłacone składki z tego tytułu. Warunkiem uzyskania przez ubezpieczonego renty z
tytułu niezdolności do pracy jest posiadanie przez niego wymaganego okresu
składkowego i nieskładkowego. Art. 58 ust. 1 pkt 5 powołanej ustawy precyzuje
pojęcie wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego przez przyjęcie, że
warunek ten uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony osiągnął okres składkowy i
nieskładkowy, wynoszący łącznie co najmniej 5 lat, jeżeli niezdolność do pracy
powstała w wieku powyżej 30 lat. Ponadto w treści art. 58 ust. 2 ustawy o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyjęto, że okres, o
którym mowa, powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed
zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Sąd
Apelacyjny stwierdził, że zarzuty apelacji wnioskodawcy nie mogły wywołać
żądanego skutku, gdyż przeprowadzone postępowanie dowodowe na etapie
postępowania odwoławczego wykazało, że prawo wnioskodawcy do renty z tytułu
niezdolności do pracy nie przysługuje. Wnioskodawca nie spełnił ustawowych
przesłanek określonych do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy, wobec
III USKP 24/25
14
tego jego apelacja jest bezzasadna, co skutkowało zmianą wyroku Sądu pierwszej
instancji i oddaleniem odwołania.
W wywiedzionej od powyższego wyroku skardze kasacyjnej odwołujący
zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, w zakresie punktu pierwszego
oddalającego odwołanie, a także punktu drugiego oddalającego apelację
wnioskodawcy.
W podstawach skargi zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:
1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe
zastosowanie polegające na naruszeniu art. 57 w zw. z art. 58 ustawy o emeryturach
i rentach przez ich błędne zastosowanie i uznanie, że wnioskodawcy nie przysługuje
prawo do renty, pomimo - jak wynika z dokumentacji przedłożonej do sprawy -
wnioskodawca spełnił wszystkie warunki z tytułu niezdolności do pracy, posiadał
wymagane okresy składkowe i nieskładkowe, a niezdolność powstała w okresach
wskazanych w ustawie, a także nie miał ustalonego prawa do emerytury z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych,
2) rażące naruszenie przepisów postępowania, które to naruszenie miało
istotny wpływ na treść orzeczenia, polegające na obrazie przepisu:
- art. 278 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 233 k.p.c. i art. 256 k.p.c.
przez pominięcie i niedopuszczenie przez Sąd drugiej instancji trzeciej opinii biegłego
z zakresu medycyny pracy, pomimo istnienia dwóch całkowicie odmiennych opinii
biegłych w tym zakresie, a więc rażącej sprzeczności opinii biegłego z zakresu
medycyny pracy sporządzonej przed Sądem pierwszej instancji z opinią biegłego
sporządzoną przed Sądem drugiej instancji. Ponadto Sąd drugiej instancji przez
niedopuszczenie opinii biegłych z zakresu kardiologii, psychiatrii, neurologii, dokonał
zawężenia zakresu wiadomości specjalnych (pomimo iż z dokumentacji medycznej
wynika, że wnioskodawca posiada schorzenia w tym zakresie, a opinia biegłego
sądowego z zakresu medycyny pracy w pierwszej instancji była oparta na opiniach
innych specjalności: kardiolog, traumatolog, neurolog, natomiast opinia biegłego
powołanego przez Sąd drugiej instancji spełniała jedynie oczekiwania Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych), a także niedopuszczenie przez Sąd Apelacyjny łącznej
opinii tych biegłych oraz biegłych ortopedy, traumatologa, chorób wewnętrznych,
kardiologa, neurologa, reumatologa, co powoduje, iż Sąd ten nie mógł na tej
III USKP 24/25
15
podstawie czynić wniosków z zakresu wiadomości specjalnych, nie posiadając
pełnych, jednoznacznych, całościowych opinii w tym zakresie. Sąd drugiej instancji
dokonał wybiórczej (jednostronnej) oceny dowodów;
- art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 385 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. art. 378 § 1 k.p.c.
i art. 382 k.p.c., art. 5 k.p.c., art. 2352 k.p.c. polegającego na przyjęciu przez Sąd
drugiej instancji jednostronnych ustaleń w oparciu o stanowisko Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych i poczynienia na ich podstawie ustaleń faktycznych bez
jakichkolwiek merytorycznych rozważań w tej kwestii - czy przede wszystkim
bezsprzecznego ustalenia w oparciu o dokumentację oraz wiadomości specjalne
takiego stanowiska. Sprzeczność ustaleń Sądu drugiej instancji z ustaleniami Sądu
pierwszej instancji, opierającym się na zgromadzonym materiale dowodowym,
skutkowało nierozważeniem tez stawianych przez wnioskodawcę, pominięciem
wniosków dowodowych przez niego składanych, a popartych dokumentacją
(niekwestionowaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych), co skutkowało brakiem
rzetelnej analizy zarzutów sformułowanych w treści apelacji oraz brakiem wskazania,
czym kierował się Sąd drugiej instancji, stwierdzając, że zarzuty apelacji
wnioskodawcy są niezasadne, a ogólnikowe odwoływanie się do materiału
dowodowego i przyjęcie jednostronnego stanowiska Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych, nie wypełnia w żadnej mierze wymogu analizy instancji odwoławczej.
W oparciu o przedstawione zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego
orzeczenia Sądu Apelacyjnego w całości, jak również poprzedzającego go wyroku
Sądu Okręgowego w części tj. w zakresie ustalenia daty, od jakiej powinna zostać
ustalona renta tj. 2 kwietnia 2020 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
temu Sądowi w innym składzie.
Sąd Najwyższy zaważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Została oparta na obu
podstawach zaskarżenia (art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.), a zatem w pierwszej kolejności
należy odnieść się do sformułowanych w tej skardze zarzutów naruszenia przepisów
postępowania, ponieważ ich ocena pozwoli na stwierdzenie, czy ustalony w sprawie
III USKP 24/25
16
stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy jest związany, pozwala na kontrolę zarzutów
odnoszących się do naruszenia prawa materialnego.
Zasadą postępowania kasacyjnego jest związanie Sądu Najwyższego stanem
faktycznym sprawy ustalonym w zaskarżonym orzeczeniu. Oznacza to, że nie może
on zarówno prowadzić dowodów, jak i dokonywać korekt w stanie faktycznym.
Ingerencja Sądu Najwyższego w sferę faktów jest dopuszczalna w ramach
ustawowej podstawy skargi kasacyjnej w postaci kontroli zgodności z przepisami
postępowania czynności procesowych w postępowaniu poprzedzającym wydanie
zaskarżonego orzeczenia w zakresie wskazanych w skardze kasacyjnej uchybień,
które mogły mieć istotny wpływ na treść ustaleń faktycznych, a przez to na wynik
sprawy (wyrok Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2024 r., I USKP 36/24, LEX nr
3727739). Stosownie zatem do art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., skargę można oprzeć na
naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ
na wynik sprawy.
Skarżący powinien wykazać, że następstwa wytkniętej w skardze wadliwości
postępowania i orzekania były tego rodzaju (bądź skali), że kształtowały lub
współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia. Sąd Apelacyjny
dopuścił się uchybienia wskazanym przez skarżącego przepisom postępowania, nie
przeprowadzając we własnym zakresie postępowania dowodowego w przedmiocie
przedstawionych poniżej okoliczności, przy uwzględnieniu, że podłożem wyroku
Sądu odwoławczego są ustalenia faktyczne dokonane przez ten Sąd na podstawie
materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu
apelacyjnym (art. 382 k.p.c.). Podkreślenia wymaga, że mimo iż podstawowym
dowodem był ten z opinii biegłego, to jednak decydujące w sporze jest dokonanie
kompleksowych ustaleń faktycznych. Opinie biegłych przeprowadzone przez sądy
obu instancji zawierają rozbieżne wnioski, których Sąd drugiej instancji nie wyjaśnił.
W sytuacji, gdy Sąd Apelacyjny orzekł odmiennie niż Sąd Okręgowy, to jego
obowiązkiem było albo poczynienie odmiennych ustaleń faktycznych w oparciu o
wyniki analizy całego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i danie temu
wyrazu w pisemnym uzasadnieniu wyroku, albo jednoznaczne przyjęcie, że podziela
ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, ale przyjmuje ich odmienną ocenę prawną i
uzasadnienie powinno spełniać kryteria, które zostały określone w art. 3271 § 1 k.p.c.
III USKP 24/25
17
Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy, co dotyczy zwłaszcza zarzutów
naruszenia art. 382 i art. 391 § 1 w związku z art. 232 zdanie drugie, art. 278 § 1,
art. 285 § 2 oraz art. 286 k.p.c. przez niedopuszczenie przez Sąd drugiej instancji z
urzędu dowodu z łącznej opinii biegłych lekarzy sądowych co do ogólnego stanu
zdrowia skarżącego, w tym opinii biegłego z zakresu medycyny pracy, z uwagi na
istnienie odmiennych opinii biegłych w tym zakresie sporządzonych przed Sądem
pierwszej instancji i przed Sądem drugiej instancji zgodnie z powyższym ustalonym
stanem faktycznym, a opinia biegłego sądowego w pierwszej i drugiej instancji była
oparta na opiniach innych specjalności.
W tym kontekście zauważyć należy, że zgodnie z ugruntowanym
orzecznictwem, które przywołane jest także w uzasadnieniu podstaw skargi
kasacyjnej, uzasadnione wątpliwości skutkujące koniecznością zasięgnięcia
dodatkowych bądź nowych opinii biegłych albo opinii łącznej, powstają nie tylko
wówczas, gdy zastrzeżenia budzi treść i wnioski poszczególnych opinii, ale także
wtedy, gdy każda opinia stwierdza u ubezpieczonego określone schorzenia, a nie
zostanie wydana opinia łączna bądź konieczność powołania biegłego z zakresu
medycyny pracy, który dokona całościowej oceny wpływu wszystkich
zidentyfikowanych schorzeń oraz stopnia ich nasilenia i wpływu na niezdolność do
wykonywania pracy (wyroki Sądu Najwyższego: z 3 października 1997 r., II UKN
288/97, OSNAPiUS 1998, nr 15, poz. 459; 10 lutego 2000 r., II UKN 399/99,
OSNAPiUS 2001, nr 15, poz. 497; 20 stycznia 2005 r., I UK 149/04, LEX nr 602672;
21 maja 2009 r., I UK 3/09, LEX nr 509029; 26 lipca 2011 r., I UK 29/11, LEX nr
1026622; 20 listopada 2014 r., I UK 134/14, LEX nr 1642865; 27 listopada 2014 r.,
III UK 37/14, LEX nr 1628946; 25 kwietnia 2017 r., II UK 192/16, LEX nr 2312023; 21
listopada 2017 r., I UK 465/16, LEX nr 2428813; 19 marca 2019 r., III UK 93/18, LEX
nr 2652427; 29 września 2021 r., II USKP 68/21, OSNP 2022, nr 8, poz. 80; 23
listopada 2022 r., III USKP 21/22, LEX nr 3549632).
Reasumując umotywowane wątpliwości skutkujące koniecznością
zasięgnięcia dodatkowych bądź nowych opinii biegłych albo opinii łącznej, powstają
zarówno wówczas, gdy zastrzeżenia budzi treść i wnioski poszczególnych opinii, jak
również wtedy, gdy każda opinia stwierdza u ubezpieczonego określone schorzenia,
a nie zostanie wydana opinia łączna. Sąd Najwyższy podkreśla przy tym, że
III USKP 24/25
18
integralność ludzkiego organizmu wyklucza badanie jego dolegliwości w taki sposób,
aby wypowiadali się o nich odrębnie specjaliści z różnych dziedzin wiedzy medycznej
i każdy z nich w swoim tylko zakresie oceniał stopień uszczerbku na zdrowiu i jego
wpływ na pracowniczą zdolność do zarobkowania, a nie ma uzasadnienia przy tym,
aby o tych wariantach wypowiadali się inni specjaliści niż ci, których specjalizacja
obejmuje wzmiankowane schorzenia (wyroki Sądu Najwyższego: z 3 października
1997 r., II UKN 288/97, OSNAPiUS 1998, nr 15, poz. 459; 13 grudnia 2023 r.,
III USKP 92/23, LEX nr 3643805).
Zasada ta nie ma bezwzględnego charakteru, gdyż jej zastosowanie
uzależnione jest od okoliczności faktycznych konkretnej sprawy. Przepisy Kodeksu
postępowania cywilnego nie wymagają bowiem, by biegli zawsze składali jedną
wspólną opinię (wyroki Sądu Najwyższego: z 8 września 2015 r., I UK 430/14, LEX
nr 1809930; 10 września 2020 r., III UK 112/19, OSNP 2021, nr 8, poz. 94). Dlatego,
aby zarzut niepowołania dodatkowego biegłego z zakresu medycyny pracy lub
nieprzeprowadzenia dowodu z łącznej opinii biegłych wszystkich specjalności był
zasadny, konieczne jest stwierdzenie występowania w stanie faktycznym sprawy
okoliczności przemawiających za uznaniem, że niewykorzystanie takiego środka
dowodowego miało istotny wpływ na jej wynik. W okolicznościach niniejszej sprawy
można zaś taki wpływ stwierdzić, jeśli chodzi o nieprzeprowadzenie przez Sąd
drugiej instancji uzupełniającego postępowania dowodowego w postaci dowodu z
łącznej opinii wszystkich biegłych sądowych wydających dotychczas opinie w
postępowaniu pierwszoinstancyjnym. W skardze kasacyjnej skarżący kwestionuje -
w zakresie dopuszczalnym w postępowaniu kasacyjnym prawidłowość ustaleń
poczynionych w opiniach poszczególnych biegłych (wyników tych ustaleń). Z kolei
opisane w tych opiniach przez biegłych lekarzy sądowych schorzenia naruszające
sprawność organizmu skarżącego stanowią podstawę dla powzięcia wątpliwości,
których rozwikłanie wymagałoby przedstawienia łącznej opinii wszystkich
powołanych przez sąd w postępowaniu pierwszoinstancyjnym biegłych. Oznacza to,
że zasadne są zarzuty skargi obejmujące swoją podstawą naruszenie przepisów
postępowania polegające na nieprzeprowadzeniu przez Sąd drugiej instancji
uzupełniającego postępowania dowodowego w postaci dowodu z łącznej opinii
wszystkich biegłych sądowych.
III USKP 24/25
19
Nie może umknąć z pola widzenia, że sąd nie może samodzielnie dokonać
ustalenia dotyczącego stanu zdrowia i stopnia naruszenia sprawności organizmu pod
kątem zachowania lub braku zdolności do pracy. W judykaturze akcentuje się
konieczność zasięgania w sprawach o rentę z tytułu niezdolności do pracy do opinii
biegłych lekarzy specjalności właściwych do oceny stanu zdrowia ubezpieczonych z
punktu widzenia możliwości wykonywania zatrudnienia oraz posiadających
odpowiednią wiedzę medyczną adekwatną do rodzaju schorzeń ubezpieczonego
(wyroki Sądu Najwyższego: z 7 lipca 2005 r., II UK 277/04, OSNP 2006, nr 5-6,
poz. 97; 14 marca 2007 r., III UK 130/06, OSNP 2008, nr 7-8, poz. 113; 11 kwietnia
2007 r., I UK 304/06, LEX nr 898844; 5 czerwca 2008 r., III UK 9/08, LEX nr 494139;
15 września 2009 r., II UK 1/09, LEX nr 574538; 12 stycznia 2010 r., I UK 204/09,
LEX nr 577813; 20 maja 2014 r., I UK 427/13, LEX nr 1511380; 19 marca 2019 r.,
III UK 93/18, LEX nr 2652427; 8 lutego 2023 r., I USKP 30/22, LEX nr 3526752; 19
czerwca 2024 r., I USKP 36/24, LEX nr 3727739).
Ograniczenie samodzielności sądu w zakresie dokonywania ustaleń
wymagających wiadomości specjalnych, wynikające z art. 278 § 1 k.p.c. obejmuje w
szczególności ocenę wzajemnego powiązania ustalonych schorzeń i skutków tych
relacji oraz stosowanych procedur leczniczych dla ustalenia przesłanki niezdolności
do pracy (wyroki Sądu Najwyższego: z 3 listopada 2009 r., I UK 138/09, LEX nr
570122; 26 lipca 2011 r., I UK 29/11, LEX nr 1026622; 25 października 2022 r.,
I USKP 120/21, LEX nr 3458112). Pojęcie niezdolności do pracy zawiera w sobie
element biologiczny (dotyczący stanu zdrowia) oraz element ekonomiczny (utrata
zdolności do pracy zarobkowej), co oznacza obiektywne pozbawienie danej osoby
możliwości zarobkowania. W przypadku pracownika (osoby zatrudnionej dotychczas
na podstawie umowy o pracę) utrata zdolności do pracy sprowadza się do utraty (lub
znacznego ograniczenia) możliwości wykonywania zatrudnienia w ramach stosunku
pracy. Ocena niezdolności do pracy powinna być odniesiona do możliwości
wykonywania przez ubezpieczonego dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy
z uwzględnieniem rodzaju i charakteru dotychczas wykonywanej pracy, poziomu
wykształcenia, wieku i predyspozycji psychofizycznych.
Sąd Apelacyjny powinien w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku dokonać
ogólnej oceny, a w szczególności treści i zakresu zgromadzonych w sprawie opinii,
III USKP 24/25
20
"historii" ubezpieczeniowej oraz posiadanych kwalifikacji, czy wnioskodawca jest
zdolny do pracy zgodnej z nimi oraz oceny stopnia naruszenia sprawności organizmu
wnioskodawcy, a także możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze
leczenia i rehabilitacji, jak i oceny możliwości wykonywania przez niego
dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy. W rozpoznawanej sprawie
ubezpieczony wywodzi bowiem swoje roszczenia rentowe z art. 57 ust. 1 ustawy o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym
przepisem, renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który
spełnił łącznie następujące warunki: 1) jest niezdolny do pracy; 2) ma wymagany
okres składkowy i nieskładkowy; 3) niezdolność do pracy powstała w okresach, o
których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2, pkt 3 lit. b, pkt 4, 6, 7 i 9, ust. 2 pkt 1, 3-8 i 9 lit.
a, pkt 10 lit. a, pkt 11-12, 13 lit. a, pkt 14 lit. a i pkt 15-17 oraz art. 7 pkt 1-3, 5 lit. a,
pkt 6 i 12, albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów; 4) nie
ma ustalonego prawa do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub nie
spełnia warunków do jej uzyskania.
Do kwalifikacji wnioskodawcy ustalonych w toku postępowania należy odnieść
ocenę jego zdolności (lub niezdolności) do pracy w kontekście przesłanek
wynikających z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych. Należy przy tym mieć na uwadze, że ocena zdolności do pracy nie
odnosi się do jednego (ostatniego) konkretnego stanowiska pracy, lecz do pracy
zgodnej z kwalifikacjami ubezpieczonego. W wyroku z 4 lipca 2023 r. (III USKP 13/22,
LEX nr 3576213) podnosi się, że pojęcie "poziomu posiadanych kwalifikacji" nie
zostało zdefiniowane w przepisach ustawy. W doktrynie i judykaturze termin ten jest
ujmowany szeroko, ponieważ nie utożsamia się go jedynie z poziomem
wykształcenia oraz jego kierunkiem. Zakresem tego pojęcia obejmuje się zarówno
kwalifikacje formalne (m.in. udokumentowany dyplomami i świadectwami), jak i
kwalifikacje wynikające z doświadczenia i praktyki zawodowej. W ocenie zatem
należy uwzględnić płaszczyznę rzeczywistych kwalifikacji przydatnych do
wykonywania pracy, a mianowicie wiedzę i umiejętności faktycznie posiadane przez
ubezpieczonego, które może on wykorzystać w pracy mimo zaistniałych ograniczeń
sprawności organizmu.
III USKP 24/25
21
Sąd drugiej instancji nie dokonał ustaleń w powyższym zakresie, nie
weryfikując rzeczywiście posiadanego wykształcenia i doświadczenia zawodowego
oraz nabytych umiejętności. Sądy obu instancji nie odniosły się w sprawie do
podniesionych przez ubezpieczonego okoliczności związanych z jego faktycznymi
kwalifikacjami w piśmie z dnia 28 lipca 2021 r., w którym m.in. podniósł, że ma co
prawda wykształcenie wyższe, ale nigdy nie pracował w wyuczonym zawodzie. Jako
osoba współpracująca przy prowadzeniu działalności gospodarczej zajmował się
wyłącznie pracą fizyczną jako dostawca towaru i magazyniera (szerzej karta 89 akt
sądowych). Sami biegli w sprawie odmiennie przyjmowali w swoich opiniach
wykonywany zawód przez ubezpieczonego, przykładowo ortopeda – ekonomista
(karta 13 akt sądowych), lekarz medycyny pracy – pracownik biurowy, fizyczny,
prowadzący działalność gospodarczą (karta 122 akt sądowych), ortopeda
traumatolog – kierowca (karta 240 akt sądowych).
W konsekwencji poziom posiadanych kwalifikacji staje się punktem
odniesienia w ocenie predyspozycji zdrowotnych ubezpieczonego do pracy. Poziom
kwalifikacji jest podstawą do określenia rodzajów prac, które są w zasięgu możliwości
ubezpieczonego, mimo zaistnienia upośledzenia sprawności organizmu, a co za tym
idzie - do ustalenia, czy ograniczenie zdolności do pracy można zakwalifikować jako
znaczne. Wobec tego rację ma skarżący, zarzucając, że oceny stanu jego zdrowia
w kwestii zdolności do pracy zgodnie z poziomem kwalifikacji zawodowych, które
zostaną ustalone, powinien dokonać biegły lekarz sądowy w zakreślonym powyżej
zakresie, ponieważ w sprawie, której przedmiotem jest prawo do świadczenia
rentowego z ubezpieczenia społecznego, warunkująca powstanie tego prawa i
będąca elementem ustaleń faktycznych ocena niezdolności do pracy wymaga
wiadomości specjalnych i powinna znaleźć oparcie w dowodzie z opinii biegłych
posiadających odpowiednią wiedzę medyczną adekwatną do rodzaju schorzeń
osoby zainteresowanej. Zgodnie z art. 232 zdanie drugie k.p.c. sąd może dopuścić
dowód niewskazany przez stronę. Oznacza to, że nie jest wyłączone dopuszczenie
przez sąd z urzędu dowodu, który ma na celu ustalenie niezdolności do pracy jako
przesłanki prawa do renty, gdy oceny stanu zdrowia ubezpieczonego nie dokonał
biegły lekarz sądowy o specjalności adekwatnej do schorzeń ubezpieczonego bądź
gdy uzyskana opinia biegłych lekarzy nie daje wystarczającej podstawy dla
III USKP 24/25
22
zakwalifikowania zmian chorobowych do ustawowej definicji niezdolności do pracy
(wyroki Sądu Najwyższego: z 4 sierpnia 2016 r., III UK 201/15, LEX nr 2087822; 6
czerwca 2023 r., II USKP 19/22, LEX nr 3566103). Wobec powyższego, z uwagi na
posiadane przez skarżącego kwalifikacje, taka ocena jest niezbędna i celowym
będzie przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego lekarza medycyny
pracy, aby stwierdzić, czy suma wszystkich zdiagnozowanych schorzeń skutkuje
utratą przez niego zdolności do pracy.
Prowadzi to do wniosku, że kasacyjne zarzuty naruszenia prawa materialnego
okazały się uzasadnione, ponieważ nie można prawidłowo zastosować prawa
materialnego bez ustalenia istotnych okoliczności faktycznych decydujących o tej
kwalifikacji prawnej. Dokonanie niezbędnych ustaleń może wymagać ponowienia
dowodu z opinii biegłego – w tym konkretnym przypadku przede wszystkim lekarza
specjalisty z zakresu medycyny pracy, który może ocenić zdolność skarżącego do
wykonywania pracy zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami w kontekście
stwierdzonych dysfunkcji organizmu, ewentualnie także innego specjalisty – jednak
decyzja co do powołania biegłego odpowiedniej specjalności należy do Sądu
Apelacyjnego. Sąd może ocenić opinię biegłego pod względem fachowości,
logiczności, rzetelności. Nie może jednak nie podzielać merytorycznych poglądów
biegłego lub w ich miejsce wprowadzać własnych stwierdzeń i rozstrzygać kwestii
wymagających wiadomości specjalnych wbrew opinii biegłego specjalisty. W takiej
sytuacji należy albo rozwiać wątpliwości co do treści opinii w drodze zażądania od jej
autora pisemnych lub ustnych wyjaśnień, albo dopuścić dowód z opinii innego
biegłego. Ocena ta ma charakter prawny, stanowiąc subsumpcję stanu faktycznego
do norm prawnych i może jej dokonać wyłącznie sąd ubezpieczeń społecznych na
podstawie wyczerpującej opinii biegłego - rozstrzygającej istotne ze względu na
kwalifikacje zawodowe i charakter pracy badanej osoby, kwestie natury zdrowotnej
(medycznej), co w niniejszej sprawie, na skutek opisanych zastrzeżeń do opinii
biegłego było niemożliwe.
W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca niewątpliwie dotknięty jest
różnorodnymi schorzeniami, które w ocenie poszczególnych biegłych (przed Sądem
pierwszej instancji reumatologa, ortopedy, kardiologa, neurologa, a Sądem drugiej
instancji ortopedy traumatologa) - każdego w ramach swojej specjalności - nie
III USKP 24/25
23
prowadzą do takiego naruszenia sprawności organizmu, które dawałoby podstawy
orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. Niemniej - uwzględniając integralność
ludzkiego organizmu i ze względu na występowanie wielu dolegliwości, na które
cierpi wnioskodawca - konieczne było uzyskanie łącznej opinii, uzupełnionej o
wnioskowane opinie biegłych, która pozwoli na całościową ocenę stanu zdrowia
wnioskodawcy, a w konsekwencji rozstrzygnięcie o jego ewentualnej zdolności do
pracy. Nie można bowiem wykluczyć, że „zsumowanie" wszystkich tych schorzeń i
dolegliwości ma wpływ na ocenę, którą z uwzględnieniem kwalifikacji dokonuje Sąd
orzekający co do niezdolności skarżącego do pracy (aczkolwiek oś sporu dotyczyła
szczególnie odmiennych opinii biegłych z medycyny pracy przed Sądem Okręgowym
i Apelacyjnym). Kwestia oceny stopnia niezdolności do pracy ubezpieczonego oraz
daty jej powstania ustalona zostanie w dalszym postępowaniu po wydaniu
stosownych opinii biegłych.
Skoro okazał się trafny zarzut naruszenia przepisów postępowania, to Sąd
Najwyższy zwolniony jest z obowiązku oceny zarzutu naruszenia prawa
materialnego w tym rozumieniu, że nie jest możliwe prawidłowe zastosowanie prawa
materialnego bez zgodnego z prawem procesowym ustalenia podstawy faktycznej
rozstrzygnięcia (wyroki Sądu Najwyższego: z 7 sierpnia 1997 r., I CKN 261/97, LEX
nr 1439372; 26 czerwca 2001 r., III CKN 400/00, LEX nr 52360; 11 kwietnia 2006 r.,
I PK 164/05, Monitor Prawa Pracy 2006 nr 10, s. 541; z dnia 4 listopada 2008 r., II PK
100/08, OSNP 2010 nr 9-10, poz. 108; 10 marca 2011 r., II PK 241/10, LEX nr 817524;
19 lutego 2014 r., II PK 130/13, LEX nr 1460978; 24 maja 2016 r., III UK 145/15, LEX
nr 2076394; 10 lipca 2019 r., III UK 189/18, LEX nr 2692778; 16 stycznia 2024 r.,
II USKP 67/23, LEX nr 3658151; A. Mendrek, 4. Wzajemna relacja podstaw
kasacyjnych (w:) Podstawy kasacyjne w procesie cywilnym, red. M. Rzewuski,
Warszawa 2024). W związku z powyższym stwierdzone uchybienia o charakterze
naruszenia przepisów postępowania mogły mieć wpływ na wynik sprawy w
kontekście zarzutu naruszenia prawa materialnego, to jest art. 57 w związku z art. 58
ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Należy mieć
na względzie, że stosowanie prawa materialnego wymaga odpowiedniego ustalenia
stanu faktycznego. Reguły tej nie zamyka zasada kontradyktoryjności, gdyż sprawa
przed wyrokowaniem powinna być dostatecznie (w koniecznym zakresie) wyjaśniona.
III USKP 24/25
24
Nie można stosować prawa materialnego (rozstrzygać sporu) bez wyjaśnienia
warstwy faktycznej w zakresie pozwalającym na aplikację tego prawa tak, aby
zostało zrealizowane konstytucyjne prawo strony do sądu (art. 45 ust. 1
Konstytucji RP).
Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.
orzekł jak w sentencji.
(J.K.)
