Art. 5.

Co stanowi przepis

Art. 5 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że sąd może udzielić stronom i uczestnikom postępowania niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych. Uprawnienie to dotyczy wyłącznie osób, które występują w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika, czyli bez adwokata, radcy prawnego, rzecznika patentowego lub radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis posługuje się zwrotem "w razie uzasadnionej potrzeby", co oznacza, że pouczenie nie jest udzielane automatycznie w każdej sprawie i przy każdej czynności, lecz wtedy, gdy okoliczności rzeczywiście tego wymagają. Pouczenia mają być "niezbędne", a więc ograniczone do tego, co konieczne dla prawidłowego dokonania czynności procesowej. Ustawodawca posłużył się sformułowaniem "może", co wskazuje, że ocena potrzeby udzielenia pouczenia należy do sądu.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 5 KPC znajduje zastosowanie w postępowaniu cywilnym wtedy, gdy strona lub uczestnik działa samodzielnie i nie korzysta z pomocy osoby wymienionej w przepisie. Przesłanką jest istnienie uzasadnionej potrzeby, która może wynikać na przykład z nieporadności strony, ze skomplikowanego charakteru czynności albo z faktu, że zaniechanie określonej czynności mogłoby wywołać dla strony niekorzystne skutki procesowe. Pouczenie odnosi się do czynności procesowych, a więc do sposobu i terminu dokonywania czynności w toku postępowania. Jeżeli strona jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, podstawa z art. 5 KPC nie znajduje zastosowania, ponieważ zakłada się fachową znajomość procedury po stronie takiego pełnomocnika.

Przykład

Osoba, która samodzielnie wniosła pozew o zapłatę i nie korzysta z pomocy adwokata ani radcy prawnego, stawia się na rozprawie i zgłasza wnioski w sposób nieprecyzyjny. Sąd, dostrzegając, że strona nie orientuje się w zasadach zgłaszania twierdzeń i wniosków, może pouczyć ją o tym, w jakiej formie i w jakim terminie należy dokonać danej czynności procesowej. Takie pouczenie nie oznacza, że sąd formułuje za stronę jej stanowisko czy wskazuje, jakie dowody są dla niej najkorzystniejsze. Ogranicza się do wyjaśnienia reguł proceduralnych w zakresie, w jakim jest to niezbędne w danej sytuacji.

Częste nieporozumienia

Najczęstszym błędem jest traktowanie art. 5 KPC jako podstawy do uzyskania od sądu porady prawnej lub pomocy w prowadzeniu sprawy. Przepis nie zobowiązuje sądu do zastępowania strony w jej aktywności procesowej ani do wskazywania, jaką strategię obrać. Drugim nieporozumieniem jest przekonanie, że pouczenia przysługują zawsze i w pełnym zakresie - ustawa mówi o uzasadnionej potrzebie i o pouczeniach niezbędnych. Trzecim jest oczekiwanie pouczeń mimo działania przez profesjonalnego pełnomocnika, czego przepis nie przewiduje. Należy też pamiętać, że art. 5 KPC nie zwalnia strony z obowiązku dbania o własne interesy w postępowaniu. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni sytuację procesową na tle konkretnych okoliczności.