III CZP 16/25
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
30 lipca 2025 r.
SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)
SSN Marta Romańska (sprawozdawca)
SSN Karol Weitz
Protokolant Katarzyna Banaś
na posiedzeniu jawnym 30 lipca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku wierzyciela Skarbu Państwa - Likwidatora Funduszu
Alimentacyjnego w osobie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
przeciwko dłużniczce E. J.
o egzekucję świadczeń pieniężnych,
na skutek przedstawienia przez Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi
postanowieniem z 18 marca 2025 r., II 1 Cz 12/25,
zagadnienia prawnego:
a) „Czy na podstawie art. 828 k.p.c. przysługuje zażalenie na
postanowienie sądu, którego przedmiotem jest oddalenie skargi
dłużnika na postanowienie komornika sądowego oddalające wniosek
dłużnika o umorzenie postępowania egzekucyjnego?”;
b) „Czy podlegają przedawnieniu roszczenia majątkowe, których
przedmiotem są wierzytelności egzekwowane przez likwidatora
funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 64 ust. 2 w zw. z art. 67
ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
(t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 323)?”;
c) „Czy postępowanie egzekucyjne zmierzające do zaspokojenia
wierzytelności likwidatora funduszu alimentacyjnego na podstawie art.
64 ust. 2 w zw. z art. 67 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r.
o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 323) może
zostać umorzone z uwagi na bezskuteczność egzekucji na podstawie
art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c., a jeżeli tak - czy może to nastąpić dopiero po
uzyskaniu zgody likwidatora funduszu alimentacyjnego?”.
podjął uchwałę:
III CZP 16/25
2
1. Na postanowienie sądu co do skargi na oddalenie przez
komornika sądowego wniosku o umorzenie postępowania
egzekucyjnego przysługuje zażalenie (art. 828 k.p.c.);
2. Obowiązek zwrotu przez zobowiązanego do alimentów
równowartości świadczeń wypłaconych uprawnionemu do
alimentów z funduszu alimentacyjnego wraz z dodatkowymi
opłatami, egzekwowany przez likwidatora funduszu
alimentacyjnego na podstawie art. 64 ust. 2 w zw. z art. 67 ustawy
z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024
r., poz. 323), nie podlega przedawnieniu;
3. Postępowanie egzekucyjne prowadzone w celu wykonania
obowiązku zwrotu przez zobowiązanego do alimentów
równowartości świadczeń wypłaconych z funduszu
alimentacyjnego uprawnionemu do alimentów wraz
z dodatkowymi opłatami może być umorzone na podstawie art.
824 § 1 pkt 3 k.p.c. za zgodą likwidatora funduszu.
Marta Romańska
[dr]
Agnieszka Piotrowska
UZASADNIENIE
Karol Weitz
Komornik Sądowy Rewiru X przy Sądzie Rejonowym w Łodzi - Śródmieścia
w Łodzi na wniosek D. A. prowadzi postępowanie przeciwko E. J. o egzekucję
alimentów, wszczęte na podstawie tytułów wykonawczych w postaci wyroku Sądu
Rejonowego w Łodzi z 28 stycznia 1987 r., R XI C 1115/85, oraz wyroków Sądu
Rejonowego w Łodzi wydanych w sprawach o podwyższenie alimentów: (a) z 20
listopada 1990 r., R XI C 1225/90, zaopatrzonego w klauzulę wykonalności
postanowieniem tego Sądu z 9 stycznia 1991 r., (b) z 19 marca 1992 r., R XI C
1350/91, zaopatrzonego w klauzulę wykonalności postanowieniem tego Sądu z 25
marca 1992 r., (c) z 21 grudnia 1993 r., R XI C 1038/93, zaopatrzonego w klauzulę
wykonalności postanowieniem tego Sądu z 28 grudnia 1993 r.
III CZP 16/25
3
Zakład Ubezpieczeń Społecznych w piśmie z 25 lutego 2002 r. poinformował
matkę wierzyciela, uprawnioną do odbierania w jego imieniu alimentów przez czas,
gdy była jego przedstawicielem ustawowym, o wstrzymaniu od marca 2002 r.
wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych decyzją z 8 kwietnia
1991 r. z powodu nieprzedstawienia zaświadczenia o kontynuowaniu nauki przez
pełnoletniego uprawnionego.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych pismem z 17 maja 2004 r. poinformował
dłużniczkę, że z dniem 1 maja 2004 r. fundusz alimentacyjny przechodzi w stan
likwidacji, lecz egzekucję należności z tytułu wypłaconych świadczeń prowadzi się
aż do ich zaspokojenia. Zadłużenie dłużniczki wobec funduszu według stanu na
17 maja 2004 r. wynosiło 8.186,08 zł, łącznie z opłatą na pokrycie kosztów
związanych z działalnością funduszu.
Postanowieniem z 14 lipca 2007 r. Komornik Sądowy Rewiru X przy Sądzie
Rejonowym dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi (a) umorzył postępowanie
egzekucyjne z dniem 1 marca 2002 r. co do alimentów zaległych i bieżących na
rzecz wierzyciela; (b) postanowił prowadzić postępowanie egzekucyjne o zaległe
alimenty na rzecz likwidowanego funduszu alimentacyjnego ZUS Wydziału
Realizacji Dochodów.
Komornik sądowy ustalił adres dłużniczki dopiero na podstawie informacji
przekazanej przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K. w piśmie z 14
października 2024 r.
Dłużniczka 12 listopada 2024 r. skierowała do komornika sądowego wniosek
o umorzenie postępowania egzekucyjnego z uwagi na przedawnienie roszczenia.
Postanowieniem z 13 listopada 2024 r. komornik sądowy oddalił wniosek
dłużniczki, bez uprzedniego wystąpienia do wierzyciela o zgodę na umorzenie
postępowania. Wyjaśnił, że roszczenie było egzekwowane, a więc nie doszło do
jego przedawnienia. Tytuł wykonawczy stwierdzający wierzytelność nie został
pozbawiony wykonalności, a tytuł egzekucyjny będący podstawą jego wydania nie
został uchylony ani nie utracił mocy.
W skardze na postanowienie komornika sądowego z 13 listopada 2024 r.
dłużniczka zarzuciła, że egzekucja nie jest dopuszczalna z uwagi na przedawnienie
III CZP 16/25
4
roszczenia i utratę mocy przez tytuł wykonawczy. Postanowieniem z 22 stycznia
2025 r. Sąd Rejonowy dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi oddalił tę skargę,
podzieliwszy argumentację, że termin przedawnienia egzekwowanej należności nie
upłynął. W toku postępowania egzekucyjnego nie wyegzekwowano od dłużniczki
żadnych należności na rzecz likwidatora funduszu alimentacyjnego. Dłużniczka
zaskarżyła to postanowienie zażaleniem, a przy jego rozpoznawaniu powstały
zagadnienia prawne budzące poważne wątpliwości, o treści przytoczonej
w sentencji, które postanowieniem z 18 marca 2025 r. Sąd Rejonowy dla Łodzi -
Śródmieścia w Łodzi przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia (art. 390
§ 1 w zw. z art. 397 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.).
Sąd Rejonowy przytoczył sformułowane w doktrynie i orzecznictwie poglądy
odnośnie do tego, czy postanowieniem co do umorzenia postępowania
w rozumieniu art. 828 k.p.c. jest każde postanowienie sądu dotyczące choćby
pośrednio kwestii umorzenia postępowania, i czy zażalenie przysługuje na nie
także w razie pośredniego związku postanowienia sądu z kwestią umorzenia
postępowania egzekucyjnego. Za wątpliwe uznał, żeby intencją ustawodawcy było
dopuszczenie do tego, że postanowienie sądu wydane po rozpoznaniu skargi na
czynności komornika będzie po raz wtóry i w tej samej materii zaskarżone na
podstawie art. 828 k.p.c. do tego samego sądu, chociaż orzekającego już
w składzie trzech sędziów (art. 7674 § 11 k.p.c.). Może to bowiem prowadzić do
zdublowania sądowej kontroli postanowienia komornika sądowego o oddaleniu
wniosku dłużnika o umorzenie postępowania, a w konsekwencji - do przedłużenia
postępowania. Gdy toczy się postępowanie egzekucyjne, to w jego ramach dłużnik
może korzystać z innych form obrony.
Z drugiej strony, postanowienie sądu oddalające skargę na rozstrzygnięcie
komornika odnosi się do podstaw umorzenia postępowania, a zażalenie na nie
prowadzi wprawdzie do ponownej kontroli tej kwestii, lecz przez sąd orzekający
w składzie trzech sędziów. Może to przemawiać za dopuszczalnością zażalenia,
mającego doprowadzić do rozstrzygnięcia, czy nie zachodzi podstawa do
umorzenia postępowania. Zapatrywanie to zdaje się realizować zasadę
dwuinstancyjności w zakresie kontroli orzeczeń sądowych, która na gruncie
postępowania egzekucyjnego uległa ograniczeniu o tyle, że zażalenie w tym
III CZP 16/25
5
postępowaniu po 7 listopada 2019 r. przestało być dewolutywnym środkiem
zaskarżenia.
Sąd Rejonowy przytoczył art. 63 ust. 1-3 i art. 64 ust. 2 w zw. z art. 29 ust. 2
ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz.
323; dalej – u.ś.r.) i stwierdził, że z dniem wejścia w życie tej ustawy (tj. 1 maja
2004 r.) fundusz alimentacyjny przeszedł w stan likwidacji, a jego aktywa i pasywa
stały się aktywami i pasywami Skarbu Państwa. Likwidatorem funduszu jest Prezes
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie spraw o świadczenia z funduszu, do
których prawo powstało przed dniem wejścia w życie ustawy. Prowadzi on bieżące
sprawy, ściąga wierzytelności i wykonuje zobowiązania likwidowanego funduszu
oraz reprezentuje w tych sprawach Skarb Państwa. Stosownie do art. 67 u.ś.r.,
egzekucję należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu prowadzi się
w dalszym ciągu aż do ich zaspokojenia. Organ egzekucyjny przekazuje
likwidatorowi kwoty ściągnięte od osoby zobowiązanej do alimentacji, pozostałe po
zaspokojeniu alimentów i należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej.
Wniosek o umorzenie lub zawieszenie egzekucji wymaga zgody likwidatora.
Likwidowany fundusz alimentacyjny funkcjonował na podstawie ustawy
z 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (tekst jedn. Dz. U. z 1991 r. Nr 45,
poz. 200; dalej – u.f.a.). Zgodnie z art. 12 u.f.a., po wydaniu decyzji w przedmiocie
świadczeń z funduszu alimentacyjnego postępowanie egzekucyjne przeciwko
osobie zobowiązanej do świadczeń alimentacyjnych na podstawie tytułu
egzekucyjnego ustalającego alimenty na rzecz osoby pobierającej świadczenia
z funduszu alimentacyjnego było prowadzone w dalszym ciągu według przepisów
Kodeksu postępowania cywilnego, ze zmianami wynikającymi z art. 13 i 14 u.f.a.
Aktualnie funkcjonujący fundusz alimentacyjny działa natomiast na podstawie
ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U.
z 2023 r., poz. 1993; dalej – u.p.u.a.), a zasady zaspokajania jego należności od
dłużników alimentacyjnych są zbliżone. Walor uchwały rozstrzygającej zagadnienia
prawne będzie mieć charakter uniwersalny.
Zgodnie z art. 28 ust. 1 pkt 1 i 4 u.p.u.a., w okresie, w którym osoba
uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej
z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie
III CZP 16/25
6
egzekucyjne zaspokaja we wskazanej kolejności do ich całkowitego zaspokojenia
m.in. należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych
osobie uprawnionej na podstawie ustawy oraz należności likwidatora funduszu
alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na
podstawie ustawy o funduszu alimentacyjnym. W przypadku śmierci dłużnika
alimentacyjnego należności te wygasają (art. 28 ust. 3 u.p.u.a.).
Przytoczone przepisy nie odnoszą się wprost do problemu przedawnienia
roszczeń likwidatora funduszu alimentacyjnego, jak również do sytuacji, w której
egzekucja pozostaje bezskuteczna. Sąd Rejonowy przytoczył jednak art. 117 § 1
k.c., i stwierdził, że z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych,
roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu. Roszczenia alimentacyjne
przedawniają się z upływem lat trzech (art. 137 § 1 k.r.o.), a stwierdzone
prawomocnym orzeczeniem sądu z upływem sześciu lat (art. 125 § 1 k.c.). W razie
przerwania przedawnienia przez czynność w postępowaniu przed sądem lub innym
organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego
rodzaju albo sądem polubownym przedawnienie nie biegnie na nowo, dopóki
postępowanie to nie zostanie zakończone (art. 123 § 1 pkt 1 w zw. z art. 124 § 2
k.c.).
Przedawnienie egzekwowanego roszczenia uzasadnia umorzenie
postępowania przez organ egzekucyjny na wniosek dłużnika (art. 825 pkt 11 k.p.c.).
Pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2018 r.,
I UK 123/17, że roszczenie o zwrot świadczeń wypłaconych z funduszu
alimentacyjnego przez zobowiązanego do nich nie przedawnia się, jest – zdaniem
Sądu Rejonowego – sprzeczny z art. 117 § 1 k.c. Problem przedawnienia
roszczenia funduszu nie został wyjaśniony w uzasadnieniu postanowienia Sądu
Najwyższego z 20 października 2010 r., III CZP 68/10. Zagadnienie prawne
rozstrzygane w tej sprawie obejmowało pytanie, czy egzekucja należności z tytułu
świadczeń wypłaconych przez likwidowany fundusz alimentacyjny jest egzekucją
świadczeń alimentacyjnych, a tym samym nie jest możliwe – uwzględniając art.
1086 § 5 k.p.c. – umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 824
§ 1 pkt 3 k.p.c. z uwagi na bezskuteczność egzekucji. W uzasadnieniu tego
postanowienia Sąd Najwyższy, powołując się na art. 67 u.ś.r., stwierdził, że
III CZP 16/25
7
należności funduszu podlegają zaspokojeniu w ramach egzekucji świadczeń
alimentacyjnych, lecz art. 67 u.ś.r. nie utożsamia należności z tytułu wypłaconych
świadczeń z funduszu ze świadczeniami alimentacyjnymi, które są spełniane na
rzecz osoby uprawnionej na innej podstawie oraz w innym celu.
Zgodnie z art. 67 zd. 3 u.ś.r. wniosek o umorzenie egzekucji wymaga zgody
likwidatora, lecz – zdaniem Sądu Rejonowego – nie wynika z tego, że nie jest
dopuszczalne umorzenie postępowania egzekucyjnego z uwagi na bezskuteczność
egzekucji (art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.), a jedynie potrzeba uzyskania na to zgody.
Wierzyciel Skarb Państwa – Likwidator Funduszu Alimentacyjnego wniósł
o udzielenie odpowiedzi, że postanowienie sądu rozstrzygające w przedmiocie
skargi na postanowienie komornika oddalające wniosek o umorzenie postępowania
egzekucyjnego jest zaskarżalne zażaleniem oraz że egzekwowane na rzecz
Skarbu Państwa należności funduszu alimentacyjnego nie ulegają przedawnieniu,
a postępowanie egzekucyjne dotyczące tych należności nie podlega umorzeniu na
podstawie art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Pierwsze zagadnienie prawne dotyczy wykładni art. 828 k.p.c. Zgodnie
z tym przepisem na postanowienie sądu co do zawieszenia lub umorzenia
postępowania przysługuje zażalenie. Przepis wyraźnie dotyczy postanowień sądu
wydawanych w postępowaniu egzekucyjnym, a sąd w tym postępowaniu może
wystąpić w dwojakiej roli – organu egzekucyjnego i organu nadzorującego
judykacyjnie komornika będącego organem egzekucyjnym (art. 758 i art. 767
k.p.c.). Do sądu występującego w roli organu egzekucyjnego mają zastosowanie
nie tylko te przepisy, w których ustawodawca używa pojęcia „sąd”, lecz także te,
które dotyczą organu egzekucyjnego. Gdy w części ogólnej części trzeciej kodeksu
postępowania cywilnego, w której zamieszczony jest art. 828 k.p.c., ustawodawca
używa pojęcia „sąd”, to uregulowania te dotyczą sądu sprawującego nadzór
judykacyjny nad komornikiem i sądu będącego organem egzekucyjnym.
Gdyby ustawodawca zamierzał ograniczyć zakres postanowień
zaskarżalnych zażaleniem tylko do tych, które kończą postępowanie lub wstrzymują
jego bieg, to w przepisie powinien był użyć określenia postanowienie
III CZP 16/25
8
„o zawieszeniu”, „o umorzeniu” postępowania albo nadto jeszcze o odmowie
podjęcia postępowania. Postanowienie „co do” pewnej kwestii, to inaczej
postanowienie w przedmiocie tej kwestii, niezależnie od tego, w jaki sposób została
rozstrzygnięta. W świetle art. 828 k.p.c. zaskarżeniu podlega zatem każde
postanowienie wydane w przedmiocie zawieszenia postępowania - zarówno
pozytywne, jak i negatywne, jak i każde postanowienie wydane w przedmiocie
umorzenia postępowania, zarówno umarzające postępowanie, jak i odmawiające
umorzenia postępowania. Zaskarżalne są przy tym postanowienia wydane przez
sąd wtedy, gdy działa jako organ egzekucyjny, jak i wtedy, gdy rozstrzyga na skutek
skargi na czynność komornika, która była postanowieniem w przedmiocie
umorzenia lub zawieszenia postępowania egzekucyjnego wydanym z urzędu lub na
wniosek którejś ze stron postępowania. O tym, kiedy na skutek skargi na czynność
komornika sąd rozstrzyga co do umorzenia lub zawieszenia postępowania trzeba
wnioskować na podstawie przedmiotu zaskarżenia skargą.
Przedstawione wyżej stanowisko jest w zasadzie jednolicie przyjmowane
w orzecznictwie i doktrynie. Jedyna ujawniona rozbieżność dotyczy tego, czy
pojęcie „co do umorzenia postępowania” obejmuje także postanowienie sądu
rejonowego oddalające skargę na czynność komornika polegającą na stwierdzeniu
umorzenia postępowania egzekucyjnego z mocy prawa (art. 823 k.p.c.) (zob.
uchwały Sądu Najwyższego z 16 maja 1996 r., III CZP 44/96, OSNC 1996, nr 9,
poz. 117 i z 30 marca 1998 r., III CZP 1/98, OSNC 1998, nr 10, poz. 153).
Ten problem w niniejszej sprawie jednak nie występuje.
2. Alimenty są świadczeniem służącym pokryciu kosztów utrzymania,
a obowiązek alimentacyjny, w którego wykonaniu są spełniane, stanowi
zobowiązanie prawnorodzinne powstające ex lege, ze względu na takie więzy
rodzinne, które moralnie uzasadniają ponoszenie odpowiedzialności za
zabezpieczenie podstaw egzystencji osób w niedostatku lub niezdolnych jeszcze
do utrzymania się samodzielnie. Ustawodawca w pierwszej kolejności wskazuje na
krewnych w linii prostej (zstępnych przed wstępnymi) oraz rodzeństwo, jako
zobowiązanych do alimentacji (art. 128 k.r.o.). Odrębnie ustawodawca uregulował
obowiązek alimentacyjny rodziców w stosunku do dzieci (art. 133 k.r.o.)
i przewidział też istnienie obowiązku alimentacyjnego w relacjach podobnych do
III CZP 16/25
9
rodzinnych, normując obowiązek ojca pozamałżeńskiego dziecka zapewnienia
matce tego dziecka przez pewien czas środków utrzymania (art. 141 i 142 k.r.o.),
obowiązek dostarczania środków utrzymania i wychowania w stosunkach między
pasierbem a ojczymem lub macochą (art. 144 k.r.o.), a także obowiązek wspierania
się materialnie przez pewien czas przez rozwiedzionych małżonków (art. 60 k.r.o.)
oraz osoby po rozwiązaniu przysposobienia (art. 125 § 1 k.r.o.).
O świadczeniu alimentów nie może być mowy w stosunkach między
osobami, w relacjach między którymi ustawodawca takiego obowiązku nie
przewidział. Świadczenie przez osoby niezobowiązane do alimentów na czyjeś
utrzymanie musi mieć zatem inną przyczynę niż wykonanie obowiązku
alimentacyjnego.
3. Świadczenie ze środków publicznych na zaspokojenie indywidualnych
potrzeb członka wspólnoty państwowej jest realizacją zadań socjalnych przez
państwo. Formy i zakres, w jakim państwo wykonuje te zadania określają ustawy.
Przepisy przewidujące zaangażowanie środków publicznych w świadczenia mające
na celu zaspokojenie potrzeb uprawnionych, jeżeli ci nie są w stanie
wyegzekwować od zobowiązanych świadczeń alimentacyjnych zasądzonych na ich
rzecz, nie normują zatem stosunków cywilnoprawnych, w tym w szczególności
alimentacyjnych, lecz stosunki z zakresu prawa administracyjnego (publicznego)
między państwem a tymi, których obejmuje ono wsparciem socjalnym.
Ustawodawca przewidział podstawy do spełniania tego rodzaju świadczeń
początkowo w ustawie z 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym, która utraciła
moc 1 maja 2004 r., w związku z wejściem w życie ustawy z 28 listopada 2003 r.
o świadczeniach rodzinnych. Wówczas zlikwidowany został fundusz alimentacyjny,
a świadczenia z tego funduszu zostały zastąpione świadczeniami innego rodzaju.
Ustawodawca w art. 67 u.ś.r. postanowił, że z chwilą likwidacji funduszu
alimentacyjnego egzekucję należności z tytułu wypłaconych świadczeń prowadzi
się w dalszym ciągu aż do ich zaspokojenia. Następnie weszła w życie ustawa
z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz
zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.), uchylona ustawą
z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U.
z 2012 r., poz. 1228), która weszła w życie 1 października 2008 r. i przywróciła de
III CZP 16/25
10
facto działanie funduszu alimentacyjnego.
Objaśniając przyczyny wprowadzenia przytoczonych regulacji, ustawodawca
każdorazowo powoływał się na potrzebę pomocy osobom znajdującym się
w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów,
co może zagrażać podstawom ich egzystencji. Przyjmowane kolejno rozwiązania
różnią się wprawdzie w szczegółach, lecz we wszystkich tych ustawach
ustawodawca określił komu i po spełnieniu jakich przesłanek przyznaje uprawnienie
do uzyskania świadczeń ze środków publicznych w sytuacji niemożności
wyegzekwowania alimentów od zobowiązanych do ich płacenia, oraz w jakich
graniach świadczenia te mogą być przyznane.
Przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego (zaliczek alimentacyjnych
na gruncie ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce
alimentacyjnej) wymaga wydania decyzji administracyjnej. Ten akt administracyjny
staje się zatem źródłem uprawnienia dla wierzyciela nieotrzymującego od
zobowiązanego alimentów, do uzyskania wsparcia ze środków publicznych.
W każdej z wymienionych ustaw ustawodawca założył, że świadczenia na
rzecz osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności
wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami mającymi na celu
odzyskanie od zobowiązanych do alimentów na rzecz funduszu publicznego
równowartości świadczeń wypłaconych uprawnionym do nich. Ustawodawca
przyjął, że równowartość wypłaconych uprawnionym środków będzie ściągana od
zobowiązanych z dodatkowymi opłatami (art. 16 ust. 1 u.f.a., art. 12 ust. 1 u.p.d.a.)
lub z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a.).
Tak jak świadczenia przyznane ze środków publicznych uprawnionym do
alimentów, na rzecz których alimenty nie zostały wyegzekwowane, nie są
alimentami, lecz świadczeniami socjalnymi, tak i nie są alimentami świadczenia
ściągane zwrotnie od zobowiązanych do alimentów w stosunku do osób, którym
przyznano świadczenia socjalne ze środków publicznych.
Istnieje zależność między zobowiązaniem alimentacyjnym dłużnika
a świadczeniem wypłaconym uprawnionemu ze środków publicznych. Od momentu
tej wypłaty potrzeby wierzyciela alimentacyjnego pokrywane alimentami uważa się
III CZP 16/25
11
za możliwe do zaspokojenia wypłaconym mu świadczeniem socjalnym, co prowadzi
do wygaszenia obowiązku alimentacyjnego w stosownej części. Kwoty
wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego podlegają natomiast przekazaniu
wierzycielowi publicznoprawnemu w granicach, w jakich świadczył wierzycielowi, ze
skutkiem w postaci umorzenia przez wykonanie obowiązku zobowiązanego do
alimentów zwrócenia do funduszu alimentacyjnego świadczeń wypłaconych ze
środków publicznych. Ustawodawca określił przy tym kolejność, w jakiej ze środków
wyegzekwowanych od dłużnika mają być zaspokajane należności publicznoprawne
na rzecz likwidatora funduszu i bieżące alimenty.
Wypłata świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wykonaniu decyzji o ich
przyznaniu nie jest jednak zaspokojeniem wierzyciela prowadzącym – stosownie do
art. 518 § 1 k.c. – do nabycia spłaconej wierzytelności alimentacyjnej do wysokości
dokonanej zapłaty. Przepisy kreujące obowiązek alimentacyjny są normami
bezwzględnie obowiązującymi, które łączą prawo do alimentów ściśle z osobą
wierzyciela i konkretnego zobowiązanego do świadczeń. Prawo do alimentów jest
niezbywalne, nie podlega dziedziczeniu, a wierzytelność alimentacyjna nie może
być umorzona przez potrącenie (art. 505 k.c.). Przesłanką wstąpienia w prawa
zaspokojonego wierzyciela stosownie do art. 518 § 1 k.c. jest natomiast
dopuszczalność przeniesienia wierzytelności, którą ma nabyć osoba spłacająca
wierzyciela. Skoro zaś prawo do świadczeń alimentacyjnych jest niezbywalne
i nieprzenoszalne, to art. 518 § 1 k.c. nie może mieć do niego zastosowania.
W wyroku z 24 września 1980 r., III CRN 167/80 (OSNCP 1981, nr 2-3, poz.
44) Sąd Najwyższy wyjaśnił też, że wobec unormowania w ustawie o funduszu
alimentacyjnym oraz w rozporządzeniu Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych
oraz Ministra Sprawiedliwości z 4 grudnia 1974 r. w sprawie świadczeń z funduszu
alimentacyjnego w sposób szczególny zasad i trybu uzyskania od dłużnika
alimentacyjnego kwot wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej
do alimentacji, Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych nie przysługuje względem
dłużnika alimentacyjnego odrębne, materialnoprawne roszczenie zwrotne co do
kwot wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej do alimentów,
w szczególności roszczenie przewidziane w art. 140 § 1 k.r.o.
Obowiązek zwrotu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych jako wierzycielowi
III CZP 16/25
12
publicznoprawnemu równowartości świadczeń wypłaconych uprawnionym
z opłatami dodatkowymi lub odsetkami ma podstawę w ustawie i charakter
publicznoprawny. Powstaje bowiem już w momencie, gdy uprawnionemu
wypłacone zostaną świadczenia socjalne. Co do zasady, wynikające z mocy prawa
obowiązki publicznoprawne wykonywane są na drodze egzekucji administracyjnej
(zob. art. 3 § 1 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym
w administracji, Dz.U. z 2025 r., poz. 132, dalej – u.p.e.a.), lecz wykonanie
obowiązku zwrotu równowartości świadczeń wypłaconych uprawnionym do
alimentów z funduszy publicznych ustawodawca przekazał na drogę sądową
i powiązał egzekwowanie tego obowiązku z egzekucją świadczeń alimentacyjnych
(zob. art. 14 u.f.a., art. 13 ust. 1 u.p.d.a., art. 27 ust. 3 u.p.o.u.a.). Nie powoduje to
jednak zmiany charakteru obowiązku, który pozostaje obowiązkiem
publicznoprawnym. Charakterystyczne przy tym jest, że podlega on egzekucji na
podstawie przepisów o egzekucji sądowej, z uwzględnieniem pewnych odrębności
przewidzianych ustawami regulującymi wypłatę środków na utrzymanie
uprawnionym do alimentów. W każdej z adekwatnych ustaw ustawodawca
zobowiązywał organ bezskutecznie egzekwujący alimenty do przekazywania
Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych kwot ściąganych od dłużnika aż do pełnego
pokrycia należności wypłaconych z funduszu. Jeżeli w okresie wypłaty świadczeń
alimentacyjnych należność funduszu nie zostałaby zaspokojona, po zaprzestaniu
wypłaty świadczeń organ egzekucyjny miał przekazywać Zakładowi Ubezpieczeń
Społecznych kwoty ściągnięte od osoby zobowiązanej, pozostałe po zaspokojeniu
bieżących alimentów.
4. Na gruncie prawa cywilnego materialnego zasadą jest, że roszczenia
majątkowe podlegają przedawnieniu, którego konstrukcję i zasady działania
reguluje art. 117 i n. k.c.
W prawie publicznym, także w odniesieniu do obowiązków o charakterze
majątkowym, w tym pieniężnych, ustawodawca takiej ogólnej regulacji nie stworzył
ani też nie określił zasad działania przedawnienia w stosunkach
publicznoprawnych. Przedawnienie w prawie administracyjnym uregulowane jest
jedynie szczątkowo, w odniesieniu do niektórych rodzajów obowiązków. Najdłuższą
tradycję ma regulacja przedawnienia w odniesieniu do obowiązków podatkowych
III CZP 16/25
13
(zob. rozdział 8 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, Dz. U.
z 2025 r., poz. 111), mająca zastosowanie także do tych obowiązków, do których
przepisy ordynacji podatkowej mają zastosowanie wprost lub odpowiednio, a zatem
do wielu opłat administracyjnych. Przedawnieniu podlegają także administracyjne
kary pieniężne nakładane decyzjami (zob. art. 189g i n. k.p.a.). Nienależnie
pobrane świadczenia rodzinne, których kategorie wymienione są w art. 30 ust. 2
u.ś.r., podlegają zwrotowi, a o tym obowiązku stanowi art. 30 ust. 1 u.ś.r. W art. 30
ust. 3 u.ś.r. ustawodawca ustanowił przy tym trzyletni termin przedawnienia
obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
Określona w przytoczonych wyżej przepisach konstrukcja przedawnienia nie
jest tożsama z przedawnieniem w prawie cywilnym, tak gdy chodzi o zasady
liczenia terminu przedawnienia, jak i skutki upływu terminu przedawnienia.
Pozostałe obowiązki administracyjne, także o charakterze pieniężnym,
podlegają przedawnieniu tylko wtedy, gdy ustawodawca wyraźnie o tym postanowi,
przy czym powinno temu towarzyszyć doprecyzowanie, jakie reguły przedawnienia
mają być do nich stosowane (zob. szerzej W. Piątek, Przedawnienie w prawie
administracyjnym, Poznań 2018).
Obowiązek zwrotu publicznoprawnemu wierzycielowi świadczeń
wypłaconych ze środków publicznych osobom, na rzecz których nieskuteczna była
egzekucja alimentów, nie został wymieniony w art. 30 ust. 2 u.ś.r. jako ten, który by
podlegał przedawnieniu, chociaż w art. 63-69 u.ś.r. ustawodawca uregulował
zasady likwidowania funduszu alimentacyjnego, ale i dochodzenia nienależnie
pobranych świadczeń z funduszu, jak i zwrotu równowartości świadczeń
wypłaconych z funduszu od zobowiązanych do alimentów. Taki – trafny – pogląd
wyraził też Sąd Najwyższy w postanowieniu z 24 stycznia 2018 r., I UK 123/17.
Charakterystyczne jest, że we wszystkich kolejnych ustawach regulujących
uprawnienie do świadczeń ze środków publicznych dla osób, na rzecz których
egzekucja alimentów nie była skuteczna oraz zarazem obowiązek zwrotu
równowartości wypłaconych świadczeń przez zobowiązanych do alimentów
ustawodawca przewidział możliwość zastosowania właściwego dla prawa
administracyjnego mechanizmu wygaszenia obowiązku zwrotu świadczenia, także
III CZP 16/25
14
wtedy, gdyby podlegał egzekucji (zob. art. 17 u.f.a., art. 16 u.p.d.a., art. 30 ust. 1
i 2 u.p.o.u.a., art. 68 ust. 1 u.ś.r.).
5. Skierowanie przez ustawodawcę do wykonania na drodze egzekucji
sądowej obowiązku zwrotu wierzycielowi publicznoprawnemu równowartości
świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego uprawnionemu do alimentów
nie wpływa na ocenę materialnoprawną tego obowiązku. Egzekucja należności
wypłaconych z funduszu alimentacyjnego nie jest zatem egzekucją świadczeń
alimentacyjnych (zob. postanowieniu z 16 lutego 1977 r., III CRN 305/76, OSNPG
1978, nr 6, poz. 36), w której miałby zastosowanie art. 1086 § 5 k.p.c.
W postępowaniu zmierzającym do wykonania tego obowiązku ma zatem
zastosowanie art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c., lecz z uwzględnieniem regulacji szczególnej,
przewidzianej przez ustawodawcę w art. 67 u.ś.r., który to przepis – jak poprzednio
art. 14 ust. 2 u.f.a. – wymaga uzyskania zgody likwidatora funduszu na umorzenie
postępowania egzekucyjnego.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.
Marta Romańska
[dr]
[r.g.]
Agnieszka Piotrowska
Karol Weitz
