III CZ 188/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Ireneusz Kunicki
27 lutego 2026 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 27 lutego 2026 r. w Warszawie
zażalenia K.K.
na postanowienie Sądu Okręgowego w Opolu
z 27 marca 2025 r., II Ca 1430/23,
w sprawie z urzędu
z udziałem K.K. i M.K. oraz T.S.
o wydanie zarządzeń w trybie art. 109 k.r.o.
oraz z wniosku T.S.
z udziałem K.K.
o ograniczenie władzy rodzicielskiej wobec małoletniego F.S.
oraz z wniosku K.S. i J.S.
z udziałem K.K. i T.S.
o umieszczenie małoletniego w pieczy zastępczej
oraz z wniosku M.K.
z udziałem K.K.
o ograniczenie władzy rodzicielskiej wobec małoletniej M.N.1
oraz sprawy z wniosku J.W.
z udziałem K.K. i M.K.
o umieszczenie małoletniej w rodzinie zastępczej
1. uchyla zaskarżone postanowienie w zakresie punktu
pierwszego i w tym zakresie:
A. znosi postępowanie przed Sądem Okręgowym w Opolu
od dnia 20 marca 2025 r.;
III CZ 188/25
2
(M.M.)
B. przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania temu
Sądowi;
2. pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie
w sprawie.
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 27 marca 2025 r. Sąd Okręgowy w Opolu, na skutek
apelacji uczestniczki K. K., uchylił postanowienie Sądu Rejonowego w Opolu z 19
września 2023 r. w pkt II., którym ustalono, że miejscem zamieszkania małoletniej
M.N.1 będzie każdorazowe miejsce zamieszkania M.N. i w tym zakresie przekazał
sprawę do ponownego rozpoznania oraz oddalił apelację uczestniczki w
pozostałym zakresie.
Uczestniczka K.K. wniosła zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego w
części uchylającej orzeczenie Sądu pierwszej instancji i przekazującej sprawę do
ponownego rozpoznania, zarzucając rażące naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z
art. 13 § 2 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W postępowaniu wywołanym zażaleniem, które na podstawie art. 394¹ § 1¹
k.p.c. zostało skierowane przeciwko uchyleniu przez sąd drugiej instancji wyroku
(postanowienia co do istoty sprawy) sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy
do ponownego rozpoznania, badaniu podlega prawidłowość zakwalifikowania przez
sąd odwoławczy danej sytuacji procesowej jako odpowiadającej powołanej przez
ten sąd podstawie orzeczenia kasatoryjnego. Ocena ta nie dotyczy merytorycznego
stanowiska prawnego sądu drugiej instancji ani prawidłowości zastosowania
przepisów procesowych, które nie odnoszą się do kwalifikacji zaistniałej sytuacji
procesowej w kontekście przesłanek z art. 386 § 4 k.p.c. (zob. postanowienie SN
z 22 listopada 2013 r., II CZ 79/13 i z 24 stycznia 2014 r., V CZ 87/13). Jedyny
wyjątek stanowi badanie przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 378 § 1 k.p.c.
III CZ 188/25
3
w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. i art. 39821 k.p.c. z urzędu, czy w postępowaniu
odwoławczym nie doszło do jego nieważności (zob. np. postanowienia SN
z 11 maja 2018 r., II CZ 21/18, z 23 czerwca 2020 r., V CZ 35/20, z 2 grudnia
2024 r., III CZ 287/23 i z 30 stycznia 2025 r., III CZ 260/24).
W piśmie z 27 marca 2025 r. uczestniczka K.K., wnosząc o otwarcie
rozprawy zamkniętej 20 marca 2025 r., powołała się na nieważność postępowania
z powodu pozbawienia jej możności obrony swych praw w związku
z uniemożliwieniem jej oraz ustanowionemu przez nią pełnomocnikowi udziału w tej
rozprawie. Zarzutów tych nie powtórzono już w zażaleniu, co jednak pozostaje bez
znaczenia, gdyż - jak wskazano - Sąd Najwyższy nieważność bierze pod rozwagę
z urzędu.
W nowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy niejednokrotnie zajmował
stanowisko, które należy podzielić, że pozbawienia strony (uczestnika)
postępowania możności obrony swych praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. nie
można wiązać jedynie ze stanem całkowitego wyłączenia strony (uczestnika) od
udziału w postępowaniu i że pojęcie to obejmuje sytuacje, w których z powodu
naruszenia przepisów postępowania przez sąd, strona (uczestnik), wbrew swej
woli, została faktycznie pozbawiona możności działania w postępowaniu lub w jego
istotnej części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed
wydaniem orzeczenia w danej instancji (zob. m.in. wyroki SN z 13 czerwca 2002 r.,
V CKN 1057/00, z 17 lutego 2004 r., III CK 226/02, z 4 marca 2009 r., IV CSK
468/08 i z 23 listopada 2022 r., II CSKP 970/22, OSNC 2023, nr 5, poz. 55).
Jednocześnie chodzi o faktyczny brak możności działania (obrony), bez względu na
to, czy działanie strony (uczestnika) mogłoby mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia
(zob. np. wyroki SN z 10 maja 2000 r., III CKN 416/18, OSNC 2000, nr 12, poz.
220, z 17 października 2003 r., IV CK 76/02 i z 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02).
W ramach analizy, czy doszło do pozbawienia strony (uczestnika) możności
obrony swych praw w sposób prowadzący do nieważności postępowania
w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. należy rozważyć, czy nastąpiło naruszenie
przepisów procesowych, dalej zbadać, czy uchybienie to miało wpływ na możność
działania strony (uczestnika) w postępowaniu, w końcu ocenić, czy skutków tego
III CZ 188/25
4
uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji.
Jedynie w przypadku łącznego spełnienia tych trzech przesłanek można uznać, że
strona (uczestnik) została pozbawiona możności obrony swych praw (zob. wyroki
SN z 23 czerwca 2004 r., V CK 607/03 i z 28 marca 2008 r., V CSK 488/07
oraz postanowienia SN z 12 października 2018 r., V CZ 69/18 i z 12 maja 2021 r.,
I CZ 44/20).
Niemożliwość usunięcia skutków uchybień występuje najczęściej wówczas,
gdy doszło do nich na rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku
(postanowienia co do istoty sprawy) w danej instancji.
W procesie kontradyktoryjnym rozprawa ma doniosłe znaczenie, a prawo
strony (uczestnika) do udziału w niej, obejmujące także prawo do podejmowania
czynności procesowych i prawo do bycia wysłuchanym przez sąd (art. 210 § 1 i art.
224 § 1 k.p.c.), stanowi jedno z podstawowych uprawnień procesowych będących
elementem gwarancji realizacji prawa do rzetelnego procesu. Strona (uczestnik)
może swoje uprawnienia realizować bezpośrednio lub poprzez swego
pełnomocnika procesowego. Pozbawienie tych uprawnień może w konkretnych
okolicznościach powodować nieważność postępowania na skutek pozbawienia
strony (uczestnika) możności obrony swych praw (zob. np. wyrok SN z 10 stycznia
2013 r., IV CSK 393/12).
Jedną z gwarancji realizacji tych uprawnień zawiera art. 214 § 1 k.p.c.,
przewidujący obligatoryjne odroczenie rozprawy w razie zaistnienia przeszkód do
uczestniczenia przez stronę (uczestnika) lub jej pełnomocnika w rozprawie, jeżeli
przyczyną nieobecności była nieprawidłowość w doręczeniu wezwania lub
nadzwyczajne wydarzenie albo inna znana sądowi przeszkoda, której nie można
przezwyciężyć.
Wprawdzie zgodnie z art. 376 k.p.c. rozprawa przed sądem drugiej instancji
odbywa się bez względu na niestawiennictwo jednej lub obu stron (uczestników),
jednakże w postępowaniu odwoławczym, na podstawie art. 391 § 1 k.p.c., znajduje
zastosowanie art. 214 § 1 k.p.c., a to oznacza, że rozprawę apelacyjną należy
odroczyć, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo jeżeli
nieobecność strony (uczestnika) lub jej pełnomocnika wywołana jest
III CZ 188/25
5
nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można
przezwyciężyć. W takim przypadku nie jest konieczny wniosek o odroczenie (zob.
wyrok SN z 4 marca 2009 r., IV CSK 468/08).
Ocena sytuacji procesowej pod kątem pozbawienia strony (uczestnika)
możności obrony swych praw nie jest dokonywana abstrakcyjnie, lecz zawsze musi
odnosić się do okoliczności danego przypadku.
Na rozprawie w dniu 20 marca 2025 r. pracownik kancelarii pełnomocnika
uczestniczki K.K. powiadomił Sąd o tym, że doszło do awarii samochodu, którym
pełnomocnik jechał na rozprawę. Sąd jednak pomimo uzyskania informacji o
nieobecności pełnomocnika i jego przyczynie przeprowadził rozprawę, a następnie
zamknął ją i postanowił odroczyć ogłoszenie orzeczenia na dzień 27 marca 2025 r.
W dniu ogłoszenia orzeczenia, przed rozpoczęciem posiedzenia, pełnomocnik
uczestniczki złożył pismo, o którym wyżej wspomniano, zawierające m.in. wniosek
o otwarcie rozprawy i przedstawiające przebieg zdarzenia drogowego
doprowadzającego do unieruchomienia pojazdu pełnomocnika i jego nieobecności
na rozprawie w dniu 20 marca 2025 r. Do pisma dołączono wydruki zdjęć oraz
dokumenty mające potwierdzać okoliczności, na które pełnomocnik się powołał.
W piśmie tym znalazła się też informacja, że chociaż sama uczestniczka miała
zamiar uczestniczenia rozprawie, to z powodu choroby jej córki i braku możliwości
zapewnienia jej opieki innej osoby nie mogła na tę rozprawę przybyć. Na
posiedzeniu, na którym ogłoszono orzeczenie pełnomocnik powiadomił Sąd
odwoławczy o złożeniu wskazanego pisma.
Sąd Okręgowy w Opolu w sposób ewidentny dopuścił się naruszenia art. 214
§ 1 k.p.c., nie odraczając rozprawy w dniu 20 marca 2025 r., pomimo wiedzy o tym,
że nieobecność pełnomocnika uczestniczki spowodowana była przeszkodą, której
nie można przezwyciężyć. Sąd nie tylko błędnie nie odroczył rozprawy, ale ją
zamknął, nie rozważając konieczności wyznaczenia kolejnego terminu posiedzenia.
Sąd z urzędu nie wziął także pod uwagę możliwości otwarcia rozprawy (art. 225
k.p.c.), chociaż pełnomocnik o otwarcie takie wnosił, przytaczając stosowne
argumenty. Wprawdzie pismo obejmujące ten wniosek pełnomocnik złożył
III CZ 188/25
6
w „ostatniej chwili”, co może budzić wątpliwości co do jego intencji, nie zmienia to
jednak obrazu sytuacji w zakresie możności obrony uczestniczki.
Pomiędzy pierwszą, a drugą (ostatnią) rozprawą Sąd odwoławczy w okresie
ponad dziewięciu miesięcy przeprowadził szereg dowodów istotnych także dla
kwestionowanego w apelacji uczestniczki rozstrzygnięcia związanego
z wykonywaniem władzy rodzicielskiej, co szczególnie uzasadniało umożliwienie jej
(ustanowionemu pełnomocnikowi) ustnego wypowiedzenia się na rozprawie
20 marca 2025 r. co do zgromadzonego w sprawie materiału. Prawa tego
uczestniczka została jednak pozbawiona.
Pomimo próby zwrócenia uwagi Sądu przez pełnomocnika uczestniczki na
zaistniałe uchybienia, nie doszło do ich usunięcia i nie było już możliwości, aby
sytuacja ta uległa zmianie.
W tych okolicznościach należało uznać, że doszło do pozbawienia
uczestniczki możności obrony swych praw w istotnej części postępowania, co
doprowadziło do jego nieważności (art. 379 pkt 5 k.p.c.).
Odnośnie do nieobecności uczestniczki na rozprawie 20 marca 2025 r.
wystarczy powiedzieć, że mając wiedzę o chorobie córki na osiem dni przed tym
terminem, mogła przewidzieć, uwzględniając charakter choroby i możliwy okres jej
trwania, iż zajdzie potrzeba zapewnienia córce opieki na czas uczestniczenia
w rozprawie i o taką opiekę się postarać. Zważywszy, że uczestniczka nie jest
osobą samotną i pozbawioną wsparcia bliskich nie można uznać na podstawie
jedynie jej oświadczenia, że rzeczywiście nie mogła takiej opieki zorganizować. Nie
ma zatem podstaw by uznać, że nieobecność uczestniczki została wywołana
przeszkodą, której nie można było przezwyciężyć (art. 214 § 1 k.p.c.).
Z omówionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1
k.p.c. oraz art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., art. 39821 k.p.c. i art. 13
§ 2 k.p.c., pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego,
stosownie do art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 394¹ § 3 k.p.c., art. 398²¹ k.p.c. i art. 13
§ 2 k.p.c., sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.
III CZ 188/25
7
Ireneusz Kunicki
(E.C.)
[a.ł]
