II CSKP 738/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
13 marca 2025 r.
Pierwszy Prezes SN Małgorzata Manowska (przewodniczący)
SSN Mariusz Łodko (sprawozdawca)
SSN Krzysztof Wesołowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 13 marca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
z 7 marca 2022 r., I ACa 181/21,
w sprawie z powództwa M. S. i E. S.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o ustalenie ewentualnie o zapłatę,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od Banku spółki akcyjnej w W. na rzecz M. S. i E. S.
po 5400 zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za
opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po
upływie tygodnia od doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego
wyroku.
Mariusz Łodko
(M.K.)
Małgorzata Manowska
Krzysztof Wesołowski
UZASADNIENIE
II CSKP 738/23
2
M. i E. S. wnieśli pozew o ustalenie, że umowa kredytu zawarta przez
powodów z Bankiem spółką akcyjną w W. jest nieważna, ewentualnie o zasądzenie
na ich rzecz od pozwanego 51 712 CHF i 969,38 zł wraz z bliżej określonymi
odsetkami.
Wyrokiem z 21 grudnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku oddalił
powództwo.
Wyrokiem z 7 marca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił ten wyrok
i ustalił, że umowa kredytu z 13 lipca 2007 r. zawarta pomiędzy M. S. i E. S. a Bank
spółką akcyjna w W. jest nieważna oraz orzekł o kosztach postępowania.
Sąd drugiej instancji w zasadniczej mierze podzielił i przyjął za własne
ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, że 13 lipca 2007 r. powodowie zawarli
z pozwanym umowę kredytu. Kwota udzielonego kredytu wyniosła 62 881,78 CHF,
z przeznaczeniem na zakup spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego w B. W §
5 ust. 2 umowy przyjęto, że w przypadku wypłaty kredytu albo transzy w walucie
polskiej, zastosowanie znajdzie kurs kupna dla dewiz (aktualna Tabela kursów)
obowiązujący w […] S.A. w dniu realizacji zlecenia. Kredyt mógł być wypłacony w
walucie wymienialnej na finansowanie zobowiązań za granicą albo w walucie polskiej
na finansowanie zobowiązań w kraju (§ 5 ust. 3). Odsetki od kredytu miały być
pobierane w walucie kredytu (§ 6 ust. 1), a jego szacunkowy całkowity w dniu
zawarcia umowy ustalono na 95 470,43 zł (§ 10 ust. 2), stosując kurs sprzedaży
dewiz na podstawie Tabeli kursów obowiązujących w chwili rejestracji umowy w
systemie informatycznym (§10 ust. 3). Zgodnie z § 7 ust. 1 umowy pozwany miał
pobierać odsetki od kredytu w walucie kredytu według zmiennej stopy procentowej.
Zabezpieczeniem kredytu była hipoteka zwykła w wysokości 62 881,78 CHF,
hipoteka kaucyjna w wysokości 15 091,63 CHF, cesja praw z polisy oraz
ubezpieczenia kredytowanego wkładu własnego.
Z ustaleń faktycznych wynika również, że spłata kredytu miała być
realizowana w drodze potrącenia przez bank wierzytelności z umowy kredytu
z rachunku walutowego kredytobiorcy (§ 13 ust. 1), przy czym w § 13 ust. 5 umowy
strony postanowiły, że pozwany wyśle kredytobiorcy listem zwykłym raz na trzy
II CSKP 738/23
3
miesiące zawiadomienie o wysokości należnych spłat kredytu, na co najmniej 10 dni
przed terminem ich płatności. Niespłacenie przez kredytobiorcę części albo całości
kredytu w terminie określonym w umowie miało spowodować, że należność z tytułu
zaległej spłaty stanie się zadłużeniem przeterminowanym i będzie mogła być przez
pozwanego przeliczona na walutę polską, przy zastosowaniu kursu dla dewiz
(aktualna Tabela kursów), obowiązującego w banku w dniu, o którym mowa w § 13
ust. 3 umowy.
Zawarcie umowy zostało poprzedzone wnioskiem kredytowym powodów z 11
lipca 2007 r. Pozwany w ofercie miał kredyty złotowe, jak i w innych walutach
wymienialnych. Podczas negocjacji kredytowych powodom zaoferowano w pierwszej
kolejności kredyt złotówkowy, z której to oferty kredytobiorcy dobrowolnie
zrezygnowali wybierając kredyt denominowany w CHF, składając przy tym stosowne
oświadczenie oraz deklarując, że zostali poinformowani o ryzyku walutowym i ryzyku
zmiany stopy procentowej.
Sąd drugiej instancji ustalił, że powodowie mieli do wyboru trzy rodzaje
rachunków, z których mogła być dokonywana spłata kredytu – oszczędnościowo-
rozliczeniowy, walutowy i rachunek techniczny. Wybrali spłatę w CHF na rachunek
walutowy. Do przeliczenia rat kredytu wyrażonych w walucie obcej na złote nie
stosowano na podstawie Tabeli kursowej banku kursu sprzedaży dewiz. Powodowie
mogli samodzielnie i niezależnego od pozwanego kupować CHF, a następnie
wpłacać jej rachunek walutowy, z którego pozwany potrącał na poczet swoich
wymagalnych wierzytelności odpowiednią kwotę. Mimo tego powodowie zapłacili też
dwie raty kredytu w złotówkach.
Dnia 19 lipca 2007 r. pozwany wypłacił powodom 139 383,75 zł, stanowiącą
równowartość 62 881,78 CHF, przeliczone po kursie kupna waluty 2,2166 zł,
ustalonym w tabeli przez bank. Od 15 sierpnia 2007 r. do 20 grudnia 2019 r.
powodowie wpłacili pozwanemu 51 712 CHF tytułem spłaty rat kapitałowo-
odsetkowych, 812 zł tytułem ubezpieczenia wkładu finansowego oraz 157,38 zł
tytułem ubezpieczenia pomostowego. Na 20 grudnia 2019 r. ich całkowite zadłużenie
z umowy kredytu wyniosło 20 595,23 CHF, co po przeliczeniu kursem średnim NBP
waluty z tej daty stanowiło równowartość 80 356,41 zł.
II CSKP 738/23
4
Z ustaleń faktycznych wynika również, że w trakcie negocjacji pozwany
wyjaśnił powodom istotę i mechanizm kredytu denominowanego w walucie obcej
oraz różnice pomiędzy kredytem złotówkowym a denominowanym w walucie obcej.
Powodowie zostali poinformowani o ryzykach jakie wiążą się z tego typu kredytem,
tj. o ryzyku wynikającym ze zmian kursu waluty oraz zmiany stóp procentowych i ich
konsekwencjach. Taki obowiązek informacyjnym wynikał z wewnętrznej procedury
produktowej przy oferowaniu kredytu hipotecznego […].
Sąd Apelacyjny nie podzielił natomiast ustalenia Sądu pierwszej instancji, że
powodowie byli świadomi ekonomicznych skutków umowy kredytu w przypadku
znacznego wahania kursu franka szwajcarskiego. Przyznał rację powodom, że
materiał dowodowy – informacja o ryzyku walutowym i zeznania H. C. – nie pozwalał
na tak jednoznaczne i kategoryczne wnioski.
Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że przedmiotem rozpoznania w postępowaniu
apelacyjnym było włącznie żądanie główne oraz że powodowie legitymują się
interesem prawnym w żądaniu ustalenia nieważności umowy na podstawie art. 189
k.p.c. Sąd Apelacyjny – odmiennie niż Sąd pierwszej instancji – przyjął, że strony nie
łączyła umowa kredytu walutowego. Była to umowa kredytu złotowego z klauzulą
waloryzacyjną wyrażoną w walucie obcej, która przewidywała wypłatę kredytu
w walucie polskiej. Odniesienie do waluty denominacji stanowiło jedynie mechanizm
waloryzacyjny, a przyjęte w umowie rozwiązanie nie naruszały zasady walutowości
z art. 358 k.p.c. Dalej Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że zgodnie z wyrażoną w art.
3 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. Prawo dewizowe zasadą swobody dewizowej,
w obrocie dewizowym wszystko co nie jest wyraźnie ustawowo zakazane jest
dozwolone. Ustawa w zakresie obrotu między rezydentami – osobami fizycznymi
mającymi miejsce zamieszkania w kraju oraz osobami prawnymi mającymi siedzibę
w kraju wykluczała dokonywanie rozliczeń w walutach obcych (art. 9 pkt 15). Nie
wprowadzała natomiast ograniczeń w ustalaniu zobowiązań w innej walucie niż
waluta polska i w dacie zawarcia umowy kredytu przez strony, co do zasady możliwe
było wyrażanie zobowiązań pieniężnych w walcie obcej. Na podstawie § 5 ust. 3 pkt
2 umowy strony wyłączyły taką możliwość, jeżeli środki z kredytu miały być
przeznaczone na sfinansowanie zobowiązań kredytobiorców w kraju. Kredyt został
wypłacony w walucie polskiej, ponieważ powodowie środki z umowy kredytu mieli
II CSKP 738/23
5
przeznaczyć na sfinansowanie kupna własnościowego spółdzielczego prawa do
lokalu mieszkalnego w B.
Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że raty spłaty kredytu miała być waloryzowane
na podstawie Tabel kursowych Banku oraz że zakwestionowane postanowienia
umowy kredytu, wprowadzające ryzyko kursowe, dotyczyły świadczenia głównego
stron. Postanowienia określające główne świadczenia stron mogą być kwalifikowane
jako niedozwolone postanowienia umowne na podstawie art. 3851 § 1 k.c., jeżeli
zostały sformułowane niejednoznacznie. Taka sytuacja wystąpiła w sprawie,
bowiem, kwestionowane przez powodów postanowienia umowy nie pozwalały na
przeliczenie kwoty udostępnianego i następnie spłacanego kredytu. Umowa nie
precyzowała zasad ustalania kursu waluty, w oparciu o określone formalnie, czy też
obiektywne wskaźniki, pozostawiając pozwanemu wyłączną swobodę w tym
zakresie. Pozwany zatem mógł jednostronnie i arbitralnie ustalać wiążący powodów
kurs waluty do ustalenia wysokości zobowiązania i wpływać na wysokość ich
świadczenia.
Sąd Apelacyjny odmiennie niż Sąd pierwszej instancji ocenił zakres
udzielonych powodom informacji o ryzyku walutowym. Wyjaśnił, że z materiału
dowodowego – z zeznań świadka H. C. – nie wynikało, że świadek pamiętał zarówno
fakt zawarcia umowy z powodami, jak też zakres udzielonych im informacji. Nie
potrafiła też wyjaśnić co przekazała powodom, jak też czy w 2007 r. procedury
udzielania kredytu przewidywały obowiązek informowania o ryzyku kursowym.
Zamieszczona we wniosku kredytowym informacja o ryzyku walutowym nie
pozwalała natomiast na przyjęcie, że pozwany poinformował powodów w taki
sposób, że mogli oni zorientować się w konsekwencjach finansowych związanych
z wahaniem kursu franka szwajcarskiego. Przedstawiona informacja była
blankietowa i nie obrazowała skutków ewentualnego wzrostu kursu waluty przy
uwzględnieniu parametrów tej konkretnej umowy. Ponadto powodowie chcąc
otrzymać kredyt nie mogli odmówić podpisania informacji o ryzyku walutowym
niezależnie od tego, jakie dane zostały im przekazane. Sąd drugiej instancji wyjaśnił,
że o ile ryzyko kursowe stanowi nierozerwalną cechę obrotu walutowego, to
abuzywności takich postanowień umownych wynika z niedopełnienia obowiązku
pouczenia konsumentów o jego rozmiarze. Udzielone pouczenia i informacje
II CSKP 738/23
6
powinny umożliwić kredytobiorcom zrozumienie konstrukcji kredytu waloryzowanego
do waluty obcej oraz ryzyka wynikającego z zawarcia takiej umowy, którego to
obowiązku pozwany nie dopełnił. Pozwany nie wykazał także, że sporne
postanowienia stanowiły efekt indywidualnych uzgodnień z powodami, zgodnie
z brzmieniem art. 3851 § 3 i 4 k.c.
Sąd drugiej instancji przyjął, że po wyeliminowaniu z umowy kredytu
niedozwolonych postanowień na podstawie art. 3851 § 2 k.c., powstałej w umowie
luki nie można uzupełnić, co powoduje, że umowa nie zawiera mechanizmu
stanowiącego podstawę do przeliczenia udostępnionego w CHF i następnie
spłaconego kapitału wedle kursu CHF. Nie ma też możliwości określenia podstawy
wartości rat kapitałowo-odsetkowych. Bez tych postanowień umowa nie ma
koniecznych elementów ją charakteryzujących, a bez nich jest nieważna.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł pozwany, zaskarżając wyrok
w całości, zarzucił naruszenie prawa procesowego tj. art. 321 § 1 w zw. z art. 391
§ 1 k.p.c., art. 227 w zw. z art. 391 § 1 i art. 382 k.p.c., art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 w zw.
z art. 391 § 1 k.p.c. Zarzucił też naruszenie prawa materialnego, tj. art. 189 k.p.c.;
art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (dalej:
„pr. bank.”) w zw. z art. 65 § 1 i § 2 k.c.; art. 69 ust. 1 i ust. 2 pr.bank.; art. 3581
§ 2 k.c.; art. 69 ust. 1 i ust. 2 pr.bank. w zw. z art. art. 3851 §1 zd. 2 k.c.; art. 3851 § 1
i § 3 w zw. z art. 3852 k.c.; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. oraz
art. 4 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych
warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) i ust. 2 lit. c)
załącznika do dyrektywy 93/13; art. 3851 § 2 w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69
ust. 1 i ust. 2 pr.bank. oraz w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 3851 § 2 w zw.
z art. 5 k.c. oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji
RP oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest niezasadna.
Zakaz orzekania ponad żądanie pozwu oznacza, że sąd nie może orzec
o przedmiocie (świadczeniu, stosunku prawnym lub prawie) innym niż określony
przez powoda nawet wtedy, gdy znajduje on potwierdzenie w przytoczonych
II CSKP 738/23
7
i ujawnionych w toku postępowania okolicznościach faktycznych (art. 321 § 1 k.p.c.).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że sprzeczne z naturą stosunku
prawnego są m.in. postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do
jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości
zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści
stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia
tego kursu. Postanowienia takie, jeśli spełniają kryteria uznania ich za niedozwolone
postanowienia umowne, nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta w rozumieniu
art. 3851 k.c. Skutków zastrzeżenia postanowień sprzecznych z naturą stosunku
prawnego należy poszukiwać nie w art. 58 k.c., ale w przepisach o niedozwolonych
postanowieniach umownych, które stanowią przepisy przewidujące inny skutek
w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. (zob. wyrok SN z 20 czerwca 2023 r., II CSKP 1476/22).
W judykaturze przyjmuje się też, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego
strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego
umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie, a skutek ten nie jest wynikiem
unieważnienia umowy. Brak związania klauzulą abuzywną oznacza, że należy ją
traktować tak jakby nigdy nie istniała, nie wywołuje wobec konsumenta żadnych
skutków (nieskuteczność ab initio albo ex tunc). Konsument świadomy niewiążącego
skutku niedozwolonego postanowienia umownego, może wyrazić następczo
świadomą, wyraźną i wolną zgodę na związanie tym postanowieniem. Może też takiej
zgody odmówić, co spowoduje nieskuteczność abuzywnego postanowienia.
W konsekwencji bezskutecznością (nieważnością) będzie objęta cała umowa, jeżeli
umowa kredytu nie może być wykonana bez niedozwolonego postanowienia.
Na podstawie art. 189 k.p.c. strona może żądać ustalenia przez sąd
nieistnienia takiego stosunku prawnego w związku z jego nieważnością.
W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że żądanie ustalenia nieistnienia
stosunku prawnego może być „w ramach skrótu myślowego” określone jako żądanie
ustalenia nieważności umowy (zob. uchwałę SN z 23 września 2010 r., III CZP 57/10,
OSNC 2011, nr 2, poz. 14).
Powodowie w pozwie domagali się stwierdzenia nieważności umowy, a po
oddaleniu powództwa przez Sąd pierwszej instancji, w apelacji zarzucili m.in.
II CSKP 738/23
8
naruszenie art. 189 k.p.c. W zaskarżonym wyroku Sąd drugiej instancji ustalił, że
nieważna jest umowa kredytu mieszkaniowego z 13 lipca 2007 r., z uwagi na
zamieszczenie w niej postanowień abuzywnych. Sąd drugiej instancji nie orzekał
zatem o innym żądaniu niż zgłoszone przez powodów, a zarzut naruszenia art. 321
§ 1 k.p.c. nie mógł odnieść skutku.
Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. Wykładnia interesu
prawnego (art. 189 k.p.c.) w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego
z takiej umowy kredytu była już wielokrotnie przedmiotem rozstrzygnięć Sądu
Najwyższego. Jest on pojmowany elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej
wykładni przepisu, konkretnych okoliczności danej sprawy, szeroko pojmowanego
dostępu do sądów i tego, czy w drodze innego powództwa (powództwa
o świadczenie) strona może uzyskać pełną ochronę (zob. wyroki SN: z 9 lutego 2012
r., III CSK 181/11; z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14; z 23 marca 2018 r., II CSK
371/17; z 26 maja 2021 r., II CSKP 64/21 oraz postanowienie SN z 12 lutego 2021 r.,
IV CSK 423/20). Jeżeli strona procesu cywilnego zamierza uzyskać stabilne
rozstrzygnięcie co do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego, co może dotyczyć
zwłaszcza sytuacji, w których ze stosunku tego wynika większa liczba roszczeń lub
jego ocena może mieć znaczenie dla wyniku innych postępowań sądowych między
tymi samymi stronami, może – zgodnie z zasadą dyspozycyjności – żądać ustalenia
prawa lub stosunku prawnego. Ocena tego żądania znajdzie wówczas wyraz
w sentencji i będzie korzystać z prawomocności materialnej na zasadach ogólnych
(zob. postanowienie SN z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21 oraz uchwałę SN z 14
marca 2014 r., III CZP 121/13).
Trafna jest zatem ocena Sądu drugiej instancji, że wyrok ustalający na
podstawie art. 189 k.p.c. pozwoli uzyskać skuteczne prawnie potwierdzenie czy
umowa kredytu wiąże strony oraz ostatecznie wyjaśni sytuacje prawną powodów.
Takiego skutku nie mogą oni uzyskać wnosząc powództwo o zasądzenie na ich rzecz
od pozwanego spełnionych świadczeń pieniężnych w wykonaniu umowy kredytu.
Taki wyrok uwzględniający powództwo o zapłatę, z uwagi na zakres związania (art.
365 k.p.c.), nie usunie niepewności co do związania stron umową w pozostałym
zakresie. Nie spowoduje również wygaśnięcia ustanowionych zabezpieczeń umowy,
w tym hipoteki.
II CSKP 738/23
9
Chybiony jest również zarzut pominięcia przez Sąd drugiej instancji części
materiału dowodowego. Z ustaleń faktycznych wynika, że Sąd Apelacyjny uwzględnił
brzmienie § 13 ust. 1 umowy kredytu, bowiem podzielił i przyjął za własne ustalenia
Sądu pierwszej instancji, że powodowie mieli spłacać raty kapitałowo-odsetkowe
bezpośrednio w walucie waloryzacji, jak też, że dwie raty spłacili w złotych. Nie
dochodzi do naruszenia powołanych przez skarżącego przepisów procesowych – art.
227 w zw. z art. 391 § 1 i art. 382 k.p.c. – jeżeli Sąd drugiej instancji dokonał trafnych
ustaleń faktycznych, ale stosując prawo materialne, częściowo przyjął inne fakty jako
podstawę rozstrzygnięcia. W takim wypadku skargę kasacyjną można skutecznie
oprzeć na podstawie naruszenia prawa materialnego, chyba, że mimo błędnego
uzasadnienia zaskarżone orzeczenie odpowiada prawu (art. 39814 k.p.c.). Trafnie
zarzuca skarżący Sądowi drugiej instancji, że oceniając postanowienia umowy
odwołujące się do kursów waluty stosowanej przez pozwanego – zakwalifikowane
przez ten Sąd jako abuzywne – pominął, że tylko wypłata kredytu nastąpiła po jej
przeliczeniu z waluty denominacji na złote. Spłata kredytu, zgodnie z umowa miała
być dokonywana bezpośrednio w CHF, a więc bez konieczności jej przeliczenia na
złotówki z uwzględnieniem kursów z tabel banku. Sąd meriti, wbrew twierdzeniom
skarżącego nie pominął części materiału dowodowego, dokonał prawidłowych
ustaleń faktycznych, a mankamenty jego oceny mogą opierać na podstawie
naruszenia prawa materialnego, przez błędne jego zastosowanie (art. 3983 k.p.c.).
Uszło uwadze skarżącego, że od 7 listopada 2019 r. (zob. ustawę z dnia
4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych
innych ustaw; Dz.U. 2019 r. poz. 1469 z późn. zm.) treść uzasadnienia wyroku sądu
drugiej instancji jest w wyczerpujący sposób uregulowana w art. 387 § 21 k.p.c.
Przepis ten ma zastosowanie do uzasadniania wyroków wydanych od 7 listopada
2019 r., także w razie wszczęcia postępowania przed tym dniem (zob. art. 9 ust.
2 ustawy z 4 lipca 2019 r.). Artykuł 387 § 21 k.p.c. jest przepisem szczególnym
względem art. 3271 § 1 pkt 2 k.p.c. Nie jest zatem możliwe zarzucanie uzasadnieniu
wyroku sądu drugiej instancji naruszenia art. art. 3271 k.p.c., odnoszącego się
aktualnie tylko do uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji
może bowiem na tej płaszczyźnie dopuścić się jedynie uchybienia art. 387 § 21 k.p.c.
Takiego skutku nie zmienia odwołanie się skarżącego do art. 391 § 1 k.p.c. Odrębne
II CSKP 738/23
10
określenie elementów uzasadnienia sądu drugiej instancji (art. 387 § 21 k.p.c.),
wyłącza bowiem odpowiednie stosowanie przepisów o postępowaniu przed sądem
pierwszej instancji (art. 391 § 1 k.p.c.). Chybiony jest zatem zarzut naruszenia art.
3271 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
Zwrócić też uwagę należy, że naruszenie przez sąd drugiej instancji zasad
sporządzania uzasadnienia orzeczenia jedynie wyjątkowo może stanowić
usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma miejsce, gdy wskutek uchybienia
wymaganiom stawianym uzasadnieniu, zaskarżone orzeczenie nie poddaje się
kontroli kasacyjnej (zob. wyroki SN: z 7 października 2005 r., IV CK 122/05; z 28
listopada 2007 r., V CSK 288/07; z 21 lutego 2008 r., III CSK 264/07, OSNC-ZD 2008,
nr D, poz. 118; z 2 czerwca 2011 r., I CSK 581/10; z 11 marca 2020 r., I CSK 585/18;
z 24 września 2020 r., IV CSK 32/19). Niezależnie jednak od tego, że zarzuty
dotyczące usterek uzasadnienia zupełnie wyjątkowo mogą zostać uznane za
skuteczną podstawę kasacyjną, to zarzut ten jest nietrafny w niniejszej sprawie.
W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny objął oceną poszczególne zarzuty apelacji
i wyjaśnił, dlaczego uznał, zamieszczone w umowie klauzule waloryzacyjne za
niedozwolone postanowienia umowę, które nie wiążą powodów i powodują
niezwiązanie umową kredytu w pozostałym zakresie. Mimo ujawnionych przez
skarżącego mankamentów uzasadnienia Sądu drugiej instancji, zaskarżone
orzeczenie poddaje się jednak kontroli kasacyjnej, o czym też świadczą liczne
zarzuty powołane w podstawach skargi kasacyjnej.
Formułowane przez skarżącego w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej
(art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) zarzuty naruszenia prawa materialnego zmierzają do
wykazania, że Sąd drugiej instancji błędnie zakwalifikował umowę stron, jako umowę
kredytu złotowego, podczas, gdy była to umowa kredytu walutowego, ponieważ
kredyt taki może być wypłacony w innej walucie, niż ta w jakiej został oddany do
dyspozycji kredytobiorcy. Skarżący zarzucał również Sądowi drugiej instancji błędne
przyjęcie, że klauzule przeliczeniowe w zakresie, w jakim odwołują się do tabel
kursów walut banku, stanowią klauzule waloryzacyjne, podczas gdy świadczenie
pieniężne wyrażone jest w walucie obcej; że w klauzuli waloryzacyjnej miernikiem
wartości nie może być ta sama obca waluta; że dotyczą one jedynie technicznego
sposobu wykonania świadczenia przez bank i nie określają głównych świadczeń
II CSKP 738/23
11
stron umowy kredytu, a ewentualna bezskuteczność klauzul przeliczeniowych, nie
uniemożliwia określenia rozmiaru świadczeń stron w walucie obcej i dalszego
wykonywania umowy kredytu.
W ocenie skarżącego Sąd Apelacyjny dokonał również błędnej wykładni art.
3851 § 1 i § 3 w zw. z art. 3852 k.c., skutkującej nieprawidłowym ustaleniem
przesłanek sprzeczności z dobrymi obyczajami i rażącego naruszenia interesu
konsumentów, a w konsekwencji ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że
klauzule przeliczeniowe w zakresie w jakim odwołują się do tabel banku są
abuzywne. Skarżący zarzucił również, że Sąd drugiej instancji błędnie przyjął
nieważność umowy jako konsekwencję uznania niedozwolonego charakteru
postanowień przeliczeniowych umowy kredytu, podczas gdy umowa mogła być
wykonywana bez postanowień abuzywnych bezpośrednio w walucie kredytu
z zachowaniem ryzyka walutowego oraz, że zastosowanie tak daleko idącej sankcji
narusza podstawowe zasady porządku prawnego, tj. zasadę równości, pewności
prawa i proporcjonalności.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że można wyróżnić trzy
rodzaje kredytów: indeksowany, denominowany i walutowy. W kredycie
indeksowanym kwota kredytu jest wyrażona w złotych, w tej walucie jest wypłacana,
ale zostaje przeliczona na walutę obcą po kursie kupna tej waluty, na zasadach
określonych w umowie. W kredycie denominowanym kwota kredytu jest wyrażona
w walucie obcej, wypłacona w złotych po przeliczeniu na podstawie klauzuli umownej
po kursie kupna waluty. W kredycie walutowym kwota kredytu jest wyrażona
w walucie obcej, w takiej walucie udostępniona kredytobiorcy i w takiej walucie
również jest dokonywana spłata kredytu (zob. wyroki SN: z 7 listopada 2019 r.,
IV CSK 13/19; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP
405/22; z 27 marca 2024 r., II CSKP 1258/22). Tylko w kredycie walutowym
roszczenie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy określone jest w walucie obcej
w taki sposób, że kredytobiorca może żądać od kredytodawcy wypłaty kwoty kredytu
w tej walucie. W dwóch pozostałych wypadkach żądanie kredytobiorcy w stosunku
do kredytodawcy dotyczy wyłącznie waluty krajowej, a waluta obca pełni w tych
umowach tę samą, „waloryzacyjną” funkcję. Kredyty indeksowany i denominowany
w walucie obcej różnią się wyłącznie sposobem wyrażenia owej waloryzacyjnej
II CSKP 738/23
12
funkcji pełnionej przez walutę obcą (zob. wyrok SN z 13 maja 2022 r., II CSKP
293/22).
Z dokonanych ustaleń faktycznych, wiążących Sąd Najwyższy na podstawie
art. 39813 § 2 in fine k.p.c. wynika, że powodowie planowali uzyskać kredyt na zakup
mieszkania w Polsce za złotówki. W umowie wyraźnie przyjęto, że o ile kwota kredytu
została określona w walucie denominacji, to jego wypłata mogła nastąpić wyłącznie
w złotych, jeżeli kredyt miał być przeznaczony na finansowanie zakupu
nieruchomości w kraju. Kredyt walutowy nie był od samego początku objęty
zamiarem stron, a cel kredytu wykluczał jego pozorna formę walutową. Przyjętej
przez Sąd meriti kwalifikacji umowy nie zmienia fakt, że raty kapitałowo-odsetkowe
powodowie mieli spłacać w walucie kredytu. Powodowie nie zabiegali o pozyskanie
środków walucie, bowiem zamierzony przez nich cel uzyskania kredytu był możliwy
do zrealizowania w złotych. Pozyskanie przez nich środków w walucie wymagałoby
podjęcia czynności wymiany waluty kredytu na złote, co generuje zbędne koszty
i osłabia zamierzony cel uzyskania potrzebnych środków pieniężnych. Pozwany
również był świadom tych zamiarów powodów, czego dowodzą postanowienia
umowy, precyzujące możliwość wypłaty kredytu w walucie obcej wyłącznie na
finansowanie zobowiązań za granicą. W umowie przyjęto zasadę, że środki na
finansowanie zobowiązań w kraju wypłacane były w złotych. W takiej sytuacji frank
szwajcarski stanowił jedynie podstawę określenia kwoty kredytu wyrażonej w walucie
krajowej, a wolą stron nie było zawarcie umowy, na podstawie której powodom
przysługiwałoby roszczenie o wypłatę kwoty kredytu w CHF. Cel kredytowania był
znany skarżącemu jeszcze przed zawarciem umowy, zatem to nie powodowie
decydowali o tym, czy wypłata nastąpi w walucie – jak w przypadku kredytów
walutowych – a w konsekwencji o przeliczeniach walutowych na etapie wypłaty
środków. Nieustalenie zgodnego zamiaru zawarcia umowy kredytu walutowego,
wyklucza zatem kwalifikację umowy, sugerowaną przez skarżącego.
Prawidłowe są zatem wnioski Sądu meriti, że oceniana umowa nie podpada
pod pojęcie umowy kredytu walutowego. Nieprzekonujące jest odmienne,
subiektywne przekonanie skarżącego o innej kwalifikacji tej umowy niż przyjęta przez
Sąd rozpoznające sprawę. W szczególności, że wykładnia oświadczeń woli
dokonana na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. stanowi wprost o pierwszeństwie zgodnego
II CSKP 738/23
13
zamiaru stron i celu umowy przed dosłownym jej brzmieniem, z uwzględnieniem
kontekstu składanych oświadczeń woli, które to okoliczności Sąd drugiej instancji
wnikliwie rozważył i doszedł do trafnych wniosków.
Chybione są zatem zarzuty naruszenia art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 pr. bank.
w zw. z art. 65 § 1 i § 2 k.c.; art. 69 ust. 1 i ust. 2 pr.bank.; art. 3581 § 2 k.c.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, że klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego
denominowanego w walucie obcej, określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob.
np. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18;
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 2 czerwca
2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22; z 4 czerwca 2024 r.,
II CSKP 1213/22, i z 25 lipca 2024 r., II CSKP 1703/22). W orzecznictwie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyjmuje się, iż za postanowienia umowne
mieszczące się w pojęciu głównego przedmiotu umowy w rozumieniu art. 4 ust.
2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia
w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki
TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai
przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Bogdan
Matei i Ioana Ofelia Matei przeciwko SC Volksbank România SA, pkt 54; z 23
kwietnia 2015 r., C-96/14, Jean-Claude Van Hove przeciwko CNP Assurances SA,
pkt 33, i z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko
Banca Românească SA, pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne
(waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej
mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka
walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem
zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob.
wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września
2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17,
Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).
Sąd Najwyższy wypowiadał się na temat ścisłego powiązania klauzuli ryzyka
walutowego i klauzuli spreadu walutowego, które to poglądy Sąd Najwyższy
II CSKP 738/23
14
w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną w pełni podziela. Klauzula ryzyka
walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie
zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula
spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu
przeliczeniowego i wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe.
W konsekwencji klauzule te składające się na przyjęty w umowach kredytowych
mechanizm przeliczeniowy są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie byłoby
zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN: z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22;
z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22; z 7 lutego 2024 r., II CSKP 1045/22; z 21
lutego 2024 r., II CSKP 225/23).
Chybione są zatem zarzuty dotyczące naruszenia art. 69 ust. 1 i ust. 2 pr.bank.
w zw. z art. art. 3851 §1 zd. 2 k.c.; art. 3851 § 1 i § 3 w zw. z art. 3852 k.c. Klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji w ocenianej umowie kredytu są postanowieniami
określającymi rozmiar głównych świadczeń stron. Sąd Najwyższy w składzie
rozpoznającym skargę kasacyjną powołane poglądy judykatury podziela w całości
i odwołanie się przez skarżącego do starszych poglądów orzeczniczych nie ma
racjonalnego uzasadnienia.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dostatecznie już wyjaśniono, że
określenie wysokości należności obciążającej kredytobiorcę z odwołaniem do tabel
kursowych ustalanych przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów
oznaczania kursu waluty jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego
działania banku i obciąża kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza
równorzędność stron umowy kredytu (zob. np. wyroki SN z 26 maja 2022 r., II CSKP
650/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 48 i powołane tam orzecznictwo, i z 13
października 2022 r., II CSKP 864/22, OSNC 2023, nr 5, poz. 50). Takie
postanowienia umowne, kształtując prawa i obowiązki konsumenta w sposób
sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy są niedozwolone
i nie wiążą konsumenta (art. 3851 k.c., zob. wyroki SN: z 13 maja 2022 r., II CSKP
464/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22;
z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22). Zatem nie zasługują na uwzględnienie
zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 i § 3 w zw. z art. 3852 k.c.
II CSKP 738/23
15
W umowie kredytu denominowanego, kwota kredytu określona jest w walucie
obcej i jak przewidziano jednocześnie w umowie stron, jej wypłata miała nastąpić
w złotych. Eliminacja klauzuli przeliczeniowej w takiej umowie sprawia, że nie
wiadomo, jaką kwotę powinien wypłacić bank. Oznacza to, że brakuje niezbędnego
elementu konstrukcyjnego stosunku prawnego co oznacza, że w takiej sytuacji
brakuje elementu koniecznego dla zawarcia umowy kredytu (zob. m.in. wyrok SN
z 18 października 2023 r., II CSKP 122/23). W uchwale składu całej Izby Cywilnej
Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, Sąd Najwyższy przyjął, że
w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie
kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym
zakresie.
Bez znaczenia jest zatem fakt, że wypłata powodom kredytu nastąpiła 19 lipca
2007 r., w dniu wskazanym przez powodów. Pozwany wypłacił środki z umowy
kredytu – kilka dni po zawarciu umowy – po kursie wymiany kupna dewiz, ustalonym
na podstawie tzw. tabeli kursów banku. Wniosek skarżącego, że powodowie znali
kurs waluty w dacie uruchomienia kredytu nie ma odzwierciedlenia w ustalonym
stanie faktycznym, którym Sąd Najwyższy jest związany. Bez znaczenia jest również
fakt – pominięty przez Sąd drugiej instancji w ramach oceny prawnej żądania – że
tabele kursowe banku miały zastosowanie wyłącznie na etapie wypłaty kredytu,
skoro zgodnie z ustaleniami stron, spłata rat następowała w CHF i do tych rozliczeń
nie miał zastosowania kurs sprzedaży dewiz z tabeli kursów banku. W przypadku
kredytu denominowanego, eliminacja klauzuli przeliczeniowej już na etapie jego
wypłaty powoduje, że zgodny zamiar stron takiej umowy nie może być zrealizowany,
gdyż nie ma podstawy do ustalenia świadczenia banku.
Sąd Apelacyjny oceniając stosunek zobowiązaniowy łączący strony
odmiennie też ocenił zakres udzielonych powodom informacji dotyczących ryzyka
walutowego. W konsekwencji przyjął, że niedozwolone postanowienia umowne nie
ograniczają się jedynie do abuzywnego mechanizmu przeliczenia waluty krajowej na
walutę obcą, bez wskazania obiektywnych kryteriów oznaczania kursu waluty, ale
też są wynikiem zastosowania w umowie klauzuli ryzyka zmiany kursu waluty, który
w przypadku deprecjacji wartości waluty krajowej w stosunku do wartości waluty,
w której denominowany jest kredyt, jej skutkami bez ograniczeń obciąża powodów.
II CSKP 738/23
16
W judykaturze Sądu Najwyższego wyjaśniono też, że klauzula ryzyka
walutowego zastrzeżona w umowie kredytu denominowanego podlega kontroli pod
kątem abuzywności, jeżeli jest nietransparentna, co należy oceniać
z uwzględnieniem informacji udzielonych konsumentowi przed zawarciem umowy.
Klauzula taka może być uznana za abuzywną, jeżeli nakłada na kredytobiorcę
nieograniczone ryzyko walutowe, które nie zostało zrównoważone innymi
postanowieniami umownymi (zob. np. wyrok SN z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
Wypełnieniu obowiązku informacyjnego nie czyni natomiast zadość uzyskanie od
klienta banku standardowego oświadczenia, potwierdzającego jego świadomość
ryzyka walutowego, akcentującego jedynie kwestie formalne, bez należytej troski
o rzeczywiste zapewnienie konsumentowi pełnej wiedzy o ekonomicznych skutkach
spadku wartości waluty i wynikających z tego konsekwencji ekonomicznych.
Twierdzenia skarżącego o dostatecznym zakresie przekazanych przez bank
powodom informacji o skali ryzyka kursowego stanowią jedynie polemikę z oceną
Sądu drugiej instancji. Pozwany powinien udowodnić, że postanowienia umowy
określające główne świadczenia stron – w tym kształtujące szeroko pojęty
mechanizm indeksacji umowy kredytu denominowanego do waluty obcej – zostały
sformułowane zgodnie z art. 3851 k.c. Blankietowa informacja o ryzyku walutowym,
wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, nie przedstawiała przejrzyście i zrozumiale dla
powodów/konsumentów działania mechanizmu kursowego, pozwalającego
powodom na oszacowanie wynikających z niego konsekwencji ekonomicznych.
Daleko idącym uproszczeniem są twierdzenia skarżącego, że zrozumienie
mechanizmu ryzyka walutowego oraz potencjalnej jego skali wymaga umiejętności
przeprowadzenia prostej operacji matematycznej na „poziomie szkoły podstawowej”.
W takim wypadku nie było bowiem przeszkód natury formalnej, aby pozwany, jako
instytucja zajmująca się czynnościami bankowymi i ciesząca się społecznym
zaufaniem, podjął trud poinformowania klientów o konsekwencjach finansowych
wynikających z możliwych – nawet obiektywnie nieracjonalnych w dacie zawierania
umowy – wahań kursu waluty denominacji kredytu. Wynikający z dyrektywy 93/13
system ochrony konsumenta zakłada bowiem, że jest on stroną słabszą w relacji
z przedsiębiorcą, między innymi ze względu na stopień poinformowania. Jak wyjaśnił
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 10 czerwca 2021 r., C- 76/19,
II CSKP 738/23
17
BNP Paribas, kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, iż podpisując umowę
kredytu denominowaną w obcej walucie, ponosi pewne ryzyko kursowe, które
z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia
w wypadku dewaluacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie. Ponadto
przedsiębiorca musi przedstawić możliwe zmiany kursów wymiany walut i ryzyko
związane z zawarciem takiej umowy (zob. też wyrok z 20 września 2018 r., OTP
Bank i OTP Faktoring, C-51/17, pkt 75 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika stąd,
że dla spełnienia wymogu przejrzystości informacje przekazane przez przedsiębiorcę
powinny umożliwić przeciętnemu konsumentowi, właściwie poinformowanemu,
dostatecznie uważnemu i racjonalnemu nie tylko zrozumienie, że w zależności od
zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy walutą rozliczeniową a walutą
spłaty może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje dla jego zobowiązań
finansowych, lecz również zrozumieć, w ramach zaciągnięcia kredytu
denominowanego w walucie obcej, rzeczywiste ryzyko, na które narażony jest on
w trakcie całego okresu obowiązywania umowy – zawieranej w przeważającej liczbie
wypadku na okres kilkudziesięciu lat – w razie znacznej deprecjacji waluty, w której
otrzymuje wynagrodzenie, względem waluty rozliczeniowej. W umowie kredytu
denominowanego do waluty obcej, narażającej konsumenta na ryzyko kursowe, nie
spełnia wymogu przejrzystości przekazywanie temu konsumentowi informacji, nawet
licznych, jeżeli opierają się one na założeniu, że równość między walutą
rozliczeniową a walutą spłaty pozostanie stabilna przez cały okres obowiązywania
tej umowy. Jest tak w szczególności wówczas, gdy konsument nie został
powiadomiony przez przedsiębiorcę o kontekście gospodarczym mogącym wpłynąć
na zmiany kursów wymiany walut, tak że konsument nie miał możliwości konkretnego
zrozumienia potencjalnie poważnych konsekwencji dla jego sytuacji finansowej,
które mogą wyniknąć z zaciągnięcia kredytu denominowanego w walucie obcej.
W tym kontekście trafne są wnioski Sądu Apelacyjnego, że niewystarczający był
zakres udzielonych informacji o skali ryzyka kursowego, przekazanych przez bank
powodom przy zawieraniu umowy kredytu. W konsekwencji, nawet uwzględniając,
że powodowie mogli zgodnie z umową od samego początku spłacać raty w walucie,
klauzula ryzyka walutowego wyrażona przez oznaczenia kwoty kredytu, a następnie
rat kapitałowo-odsetkowych w walucie, może być uznana za abuzywną, jeżeli
II CSKP 738/23
18
nakłada na kredytobiorcę nieograniczone ryzyko walutowe, które nie zostało ono
zrównoważone innymi postanowieniami umownymi. Konsekwnecją tego jest
bezskuteczność całego mechanizmu przeliczeniowego, odnoszącego się do waluty
denominacji. Zatem zaskarżone orzeczenie, mimo częściowo błędnego
uzasadnienia odpowiada prawu.
Sąd Najwyższy w uchwale całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP
25/22, wyjaśnił, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty
obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże
także w pozostałym zakresie. Stanowisko to odzwierciedla dominujący
w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że w przypadku umowy kredytu
indeksowanego kursem CHF, po wyeliminowaniu z niej klauzul przeliczeniowych, nie
jest możliwe utrzymanie takiej umowy w mocy. W takiej sytuacji nie jest bowiem
możliwe określenie zgodnego z wolą stron rozmiaru wzajemnych świadczeń,
a przede wszystkim wysokości zobowiązania konsumenta względem banku.
Postanowienia określające główne świadczenia stron podlegają bowiem kontroli
z punktu widzenia abuzywności tylko wówczas, gdy są niejednoznaczne (art. 3851
§ 1 zd. 2 k.c.). W przeciwnym razie zasady ochrony konsumenta muszą ustąpić
jednoznacznej woli stron. Jeżeli jednak postanowienia te są niejednoznaczne, to
w efekcie nie ma zgodnych oświadczeń woli obu stron co do związania się umową
o określonej treści. Nie istnieje więc konsens w zakresie głównych świadczeń, który
z perspektywy art. 3851 § 1 k.c. podlegałby ochronie. Stąd też wynika skutek
w postaci braku związania umową w pozostałym zakresie, skoro nie są uzgodnione
główne świadczenia stron, a więc elementy konstrukcyjne umowy, przesądzające
o charakterze (istocie) danego stosunku prawnego (zob. wyrok SN z 13 października
2022 r., II CSKP 864/22, OSNC 2023, nr 5, poz. 50, i powołane tam orzecznictwo).
Chybione jest także odwołanie się skarżącego do art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. Na
jego podstawie bank ma uprawnienie do samodzielnego, jednostronnego ustalania
i publikowania kursów walut w tabelach walut obcych kursowych. Nie stoi to jednak
na przeszkodzie badania abuzywności postanowień umowy, odsyłających do
tabelarycznego kursu stosowanego przez bank. Błędne jest zatem stanowisko, że
jednostronne ukształtowanie na tej podstawie sytuacji prawnej drugiej strony umowy,
nie podlega badaniu w kontekście klauzul niedozwolonych (zob. wyrok Trybunału
II CSKP 738/23
19
Sprawiedliwości UE z 21 grudnia 2021 r., C-243/20 oraz postanowienia SN: z 25
kwietnia 2024 r., I CSK 1541/23; z 28 września 2023 r., I CSK 6347/22, i z 30 marca
2023 r., I CSK 2897/22).
W powołanej uchwale całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22,
Sąd Najwyższy przyjął też, że w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu
indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu
waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,
w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia
zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa
lub zwyczajów. Oznacza to, że nie jest możliwe wypełnienie powstałych w umowie
luk po usunięciu z niej abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej przez odwołanie się m.in.
do art. 358 § 2 k.c. czy art.24 ust. 3 ustawy o NBP. Trafne jest stanowisko Sądu
Apelacyjnego, że skutkiem stwierdzenia abuzywności postanowień przeliczeniowych
odwołujących się do waluty obcej nie ma możliwości określenia kwoty kredytu, jaką
powinien pozwany udostępnić w złotych. Wprawdzie zasadnie zarzuca skarżący, że
umowa kredytu określała zasady spłaty rat kredytu bezpośrednio w CHF, zatem
abuzywność postanowień przeliczeniowych z odwołaniem do tabel banku nie ma
wpływu na taki sposób wykonania zobowiązania. Powyższa okoliczność nie ma
znaczenia dla rozstrzygnięcia, skoro w przypadku umowy kredytu denominowanego
eliminacja klauzuli przeliczeniowej już na etapie jego wypłaty powoduje, że zgodny
zamiar stron takiej umowy nie może być zrealizowany – nie ma podstawy do
ustalenia świadczenia banku. Zwrócić uwagę należy też, że umowa nie może być
wykonana w walucie CHF z zachowanie ryzyka walutowego, bowiem jak wyjaśnił
Sąd meriti pozwany bank nie wypełnił wobec powodów obowiązków informacyjnych
dotyczących ryzyka kursowego, co uzasadniało uznanie jej za abuzywną (art. 3851 §
1 k.c.).
Uwzględniając powództwo Sąd nie naruszył też zakazu nadużywania prawa
(art. 5 k.c.). Celem dyrektywny 93/13 jest ochrona konsumenta, który jest podmiotem
słabszym w relacji z przedsiębiorcą. Roszczenie powodów wywodzone z dyrektywy
93/13 nie narusza jej celów, jeżeli zmierza do ochrony konsumenta przed
zamieszczeniem w umowie niedozwolonych postanowień umownych. Pozwany,
umieszczając w umowie kredytu postanowienia kształtujące prawa i obowiązki
II CSKP 738/23
20
konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszając jego
interesy (niedozwolone postanowienia umowne), nie może powoływać się na
nadużycie przez konsumentów ich prawa podmiotowego, tylko dlatego, że realizują
swoje ustawowe uprawnienia. Sankcją oddalenia powództwa na podstawie art. 5 k.c.
może być objęte wykonanie przez stronę przysługującego jej prawa podmiotowego
w sposób naruszający fundamentalne wartości, których urzeczywistnieniu ma służyć
prawo. Powoływanie się na przepisy dyrektywy 93/13 sprzecznie z jej celem może
stanowić nadużycie prawa, ale taka sytuacja w sprawie nie wystąpiła.
Z tych względów chybione są zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art.
111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. oraz art. 4 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia
1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich i ust. 2 lit.
c) załącznika do dyrektywy 93/13; art. 3851 § 2 w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69
ust. 1 i ust. 2 pr.bank. oraz w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 3851 § 2 w zw.
z art. 5 k.c. oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji
RP oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę
kasacyjną, a na podstawie art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 99 k.p.c. oraz § 10 ust. 4 pkt
2 w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października
2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych obciążył skarżącą kosztami
postępowania kasacyjnego.
Mariusz Łodko
[wr]
[r.g.]
Małgorzata Manowska
Krzysztof Wesołowski
