II CSKP 721/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
3 lutego 2026 r.
SSN Adam Doliwa (przewodniczący)
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (sprawozdawca)
SSN Piotr Telusiewicz
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 3 lutego 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej I.O.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Gliwicach
z 23 czerwca 2022 r., III Ca 974/21,
w sprawie z wniosku I.O.
z udziałem Miasta R.
o wykreślenie wpisu hipoteki w księdze wieczystej,
oddala skargę kasacyjną.
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
Adam Doliwa
Piotr Telusiewicz
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 21 września 2021 r. Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej
oddalił wniosek I.O. o wykreślenie z działu IV księgi wieczystej
nr […] hipoteki przymusowej do kwoty 162 210,32 zł na podstawie złożonego do akt
księgi wieczystej postanowienia Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej z 23 marca
2017 r. o przysądzeniu na jej rzecz udziału w spółdzielczym własnościowym prawie
do lokalu mieszkalnego położonego w R..
Sąd Rejonowy ustalił, że w dziale II księgi wieczystej nr […], prowadzonej
II CSKP 721/23
2
dla spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, wpisana
jest I.O. na podstawie wyroku zaocznego Sądu Rejonowego
w Rudzie Śląskiej z 6 listopada 2014 r. oraz na podstawie postanowienia Sądu
Rejonowego w Rudzie Śląskiej z 23 marca 2017 r.
Dnia 10 maja 2017 r. w dziale IV przedmiotowej księgi wieczystej została
wpisana hipoteka przymusowa do kwoty 162 210,32 zł na rzecz Miasta R., na
podstawie tytułów wykonawczych wydanych przez Prezydenta Miasta R., na
wniosek złożony 28 kwietnia 2017 r.
Sąd Rejonowy ocenił, że wniosek o wykreślenie hipoteki przymusowej
nie zasługuje na uwzględnienie. Podkreślił, że w sprawie znajduje zastosowanie
regulacja prawna, zgodnie z którą hipoteka wpisana do chwili uprawomocnienia
się postanowienia o przysądzeniu własności wygasa i w jej miejsce powstaje prawo
do zaspokojenia się z ceny nabycia z pierwszeństwem przewidzianym
w przepisach o podziale ceny uzyskanej z egzekucji (art. 1000 § 1
oraz art. 1024 § 1 pkt 5 i art. 1025 § 1 pkt 5 k.p.c. W okolicznościach sprawy
sytuacja taka nie zachodziła, ponieważ obciążenie hipoteczne zostało wpisane
na podstawie wniosku złożonego w chwili, gdy postanowienie o przysądzeniu
własności było już prawomocne, przy czym nie złożono jeszcze wniosku
o ujawnienie skutków prawnych tego orzeczenia w księdze wieczystej.
Niezależnie od powyższego Sąd Rejonowy zakwestionował formę
dołączonego do wniosku dokumentu. W ocenie Sądu Rejonowego
nie jest to oryginał ani urzędowy odpis, lecz kolorowa kserokopia dokumentu.
Postanowieniem z 23 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił
apelację wnioskodawczyni.
Sąd Okręgowy wskazał, że podstawą wykreślenia hipoteki w postępowaniu
wieczystoksięgowym nie może być ocena, że wpis tej hipoteki był pozbawiony
podstawy prawnej. Wpis w księdze wieczystej jest bowiem orzeczeniem sądowym,
które wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne
organy państwowe i organy administracji państwowej (art. 365 § 1 k.p.c.).
Niezależnie od tego prawomocny wpis hipoteki skutkował powstaniem
domniemania prawnego, że hipoteka została wpisana zgodnie z rzeczywistym
II CSKP 721/23
3
stanem prawnym (art. 3 ust. 1 u.k.w.h.).
W razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym
w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym osoba, której prawo
dotknięte jest wpisem nieistniejącego obciążenia, może żądać usunięcia
niezgodności
poprzez
wniesienie
odpowiedniego
powództwa
(art. 10 ust. 1 u.k.w.h.). Możliwe jest także usunięcie wadliwego wpisu na podstawie
odpowiedniego oświadczenia osoby wpisanej jako uprawniona.
Zdaniem Sądu Okręgowego w realiach sprawy nie mogło dojść
do naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 109 ust. 1 u.k.w.h. Sąd rozpoznający
wniosek o wykreślenie hipoteki nie jest bowiem uprawniony do badania
prawidłowości wcześniejszego wpisu hipoteki. Podstawą wykreślenia hipoteki
przymusowej nie mogło być postanowienie Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej
z 23 marca 2017 r. o przysądzeniu na rzecz wnioskodawczyni udziału
w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego położonego
w R., prawomocne z dniem 28 kwietnia 2017 r. Skutki tego postanowienia
polegające na wygaśnięciu obciążeń, w tym hipotek, dotyczą bowiem obciążeń
powstałych
przed
uprawomocnieniem
się
postanowienia,
a hipoteka będąca przedmiotem wniosku o wykreślenie powstała w czasie,
gdy postanowienie było już prawomocne.
W ocenie Sądu Okręgowego, bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy
pozostawała kwestia czy dołączony do wniosku dokument został złożony
we właściwej formie. Zaznaczył przy tym, że niezłożenie dokumentu mającego
stanowić podstawę wpisu w księdze wieczystej we właściwej formie nie obligowało
sądu wieczystoksięgowego do wezwania wnioskodawczyni do uzupełnienia braków
formalnych wniosku. Jak stanowi bowiem art. 6262 § 3 k.p.c. do wniosku o wpis
(wykreślenie wpisu) należy dołączyć dokumenty stanowiące podstawę wpisu,
a niezłożenie takich dokumentów może skutkować oddaleniem wniosku
bez dodatkowego wezwania do uzupełnienia braków, które są w tym wypadku
merytorycznymi brakami wniosku.
Wnioskodawczyni wniosła skargę kasacyjną, w której zaskarżyła
postanowienie Sądu Okręgowego w całości i wniosła o jego uchylenie i przekazanie
II CSKP 721/23
4
sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzuciła naruszenie:
- art. 6269 k.p.c. przez jego błędne zastosowanie, pomimo braku podstaw
do oddalenia wniosku o wykreślenie hipoteki przymusowej z księgi wieczystej;
- art. 6268 § 2 w zw. z art. 387 § 21 oraz art. 227 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz
art. 386 § 6 zd. 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez nieodniesienie się do zarzutów
zawartych w apelacji w zakresie formy i treści dokumentu dołączonego do wniosku
o wykreślenie hipoteki przymusowej;
- art. 31 ust. 2 w zw. z art. 109 ust. 1 u.k.w.h. poprzez ich błędną wykładnię
polegającą na przyjęciu, że postanowienie o przysądzeniu udziału w spółdzielczym
własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego nie jest dokumentem stanowiącym
podstawę do usunięcia niezgodności między treścią księgi wieczystej,
a rzeczywistym stanem prawnym i że może nim być wyłącznie wyrok wydany
w sprawie z powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h.
Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego
postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Istota zarzutów zgłoszonych przez skarżącą w ramach drugiej podstawy
kasacyjnej sprowadza się do tezy, że Sąd Okręgowy błędnie zastosował
art. 6269 k.p.c. pomimo braku podstaw do oddalenia wniosku oraz nie odniósł
się do zarzutów wnioskodawczyni w przedmiocie formy i treści dokumentu
dołączonego do wniosku, o czym stanowi art. 6268 § 2 k.p.c.
W okolicznościach sprawy wnioskodawczyni wystąpiła z wnioskiem
o wykreślenie hipoteki przymusowej z działu IV księgi wieczystej powołując
się na postanowienie Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej z 23 marca 2017 r.
o przysądzeniu na jej rzecz udziału w bliżej określonym spółdzielczym
własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego. Wskazywała, że wpis hipoteki
przymusowej na rzecz uczestnika postępowania dotyczył prawa, które na dzień
złożenia wniosku o wpis obciążenia hipotecznego nie należało już do dłużnika
(byłego męża wnioskodawczyni).
II CSKP 721/23
5
Sądy orzekające w sprawie zgodnie uznały, że na gruncie
art. 1000 § 1 k.p.c., art. 1003 § 2 k.p.c., art. 1024 § 1 pkt 5 k.p.c.
i art. 1025 § 1 pkt 5 k.p.c., gdy mowa w nich o „wygaśnięciu wszelkich praw
ciążących na nieruchomości”, „wykreśleniu wszystkich hipotek obciążających
nieruchomość”, „prawach ujawnionych przez wpis w księdze wieczystej”
i o „należnościach zabezpieczonych hipoteką”, chodzi o hipoteki już wpisane
do księgi wieczystej, a więc ujawnione w niej do chwili uprawomocnienia
się postanowienia o przysądzeniu własności. Hipoteki nie wpisane jeszcze
do księgi wieczystej w chwili uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu
własności, a wpisane dopiero po tej dacie, nie są objęte hipotezą
art. 1000 § 1 k.p.c. i art. 1003 § 2 k.p.c., nawet jeżeli wniosek o ich wpis został
złożony przed uprawomocnieniem się postanowienia o przysądzeniu własności.
Pogląd ten pozostaje w zgodzie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym
w postanowieniu z 21 września 2011 r., I CSK 32/11.
Wnioskodawczyni starała się jednak wykazać w skardze kasacyjnej,
że w okolicznościach sprawy wykreślenie wpisu hipoteki przymusowej było możliwe
w oparciu o inną podstawę prawną, jaką – w jej ocenie – stanowią
art. 31 ust. 2 u.k.w.h. i art. 109 ust. 1 u.k.w.h. Według twierdzeń wnioskodawczyni
art. 109 ust. 1 u.k.w.h. nie mógł bowiem stanowić podstawy do wpisu hipoteki
przymusowej w dziale IV księgi wieczystej na rzecz uczestnika, ponieważ tytuł
wykonawczy był wystawiony przeciwko dłużnikowi, który nie był już w tym czasie
podmiotem własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu. Jak wynika
zaś z orzecznictwa Sądu Najwyższego, hipoteka przymusowa, która polega
na obciążeniu nieruchomości dłużnika w celu zabezpieczenia,
nie może być wpisana, gdy dłużnik utracił już prawo własności (postanowienie
SN z 29 listopada 2007 r., III CZP 98/07). Zdaniem wnioskodawczyni, wyrok
wydany w sprawie z powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h.
nie stanowi jedynej podstawy do usunięcia niezgodności między treścią księgi
wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym.
Odnosząc się do tej kwestii należy przypomnieć, że wpis w księdze
wieczystej, w tym wykreślenie ujawnionego wpisu, dokonywane jest w ramach
postępowania wieczystoksięgowego wyłącznie w razie istnienia ku temu podstaw
II CSKP 721/23
6
ocenianych zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c. w zw. z art. 31 u.k.w.h. oraz w razie
niewystępowania przeszkód do dokonania wpisu (art. 6269 k.p.c.). Ocena
dopuszczalności i zasadności zaktualizowania ujawnionego w księdze stanu
nieruchomości zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym w ramach
nieprocesowego postępowania wieczystoksięgowego (art. 31 u.k.w.h.), ewentualnie
w ramach procesu uzgodnieniowego, o którym stanowi art. 10 u.k.w.h.,
jest uzależniona od okoliczności sprawy, a zwłaszcza od tego, na jakich
podstawach wnioskodawca opiera twierdzenie o konieczności usunięcia
niezgodności oraz czy postulowany przez wnioskodawcę kierunek rozstrzygnięcia
mieści się w granicach kognicji sądu wieczystoksięgowego (postanowienie
SN z 9 lipca 2025 r., II CSKP 86/25).
Należy zgodzić się ze skarżącą co do tego, że nawet jeśli zabezpieczana
hipoteką wierzytelność istnieje, to i tak może dojść do usunięcia podstawy wpisu,
a w konsekwencji do wygaśnięcia hipoteki. Rzecz jednak w tym,
że w postępowaniu wieczystoksięgowym sąd nie może uwzględniać żadnych
dalszych okoliczności nie wynikających z wniosku o wpis i dołączonych
dokumentów. Sąd wieczystoksięgowy nie ustala stanu faktycznego, nie rozstrzyga
sporu o prawo i nie bada, czy stan prawny istniejący po dokonaniu
kwestionowanego wpisu pozostaje zgodny ze stanem rzeczywistym (postanowienia
SN: z 25 kwietnia 2012 r., II CSK 461/11, OSNC 2013, Nr 1, poz. 8;
z 10 lipca 2013 r., V CSK 412/12, OSNC 2014, Nr 3, poz. 34 i z 15 grudnia 2021 r.,
IV CSKP 269/21).
Jak wskazano we wcześniejszych uwagach, w okolicznościach sprawy samo
przedłożenie postanowienia o przysądzeniu spółdzielczego własnościowego prawa
do lokalu na rzecz wnioskodawczyni nie było wystarczającą podstawą
do wykreślenia hipoteki przymusowej, ponieważ z jednej strony nie miała
zastosowania regulacja art. 1003 § 1 k.p.c., a z drugiej strony w obrocie prawnym
pozostaje prawomocny tytuł wykonawczy, który stanowił podstawę wpisu
obciążenia hipotecznego. Ocena całokształtu tych okoliczności wykracza
poza wąską kognicję sądu wieczystoksięgowego i przesądza o braku podstaw
do uwzględnieniu wniosku (art. 6269 k.p.c.).
II CSKP 721/23
7
Wbrew twierdzeniom skarżącej sąd wieczystoksięgowy nie był uprawniony
do ponownego badania prawidłowości postanowienia Sądu Rejonowego w Rudzie
Śląskiej z 10 maja 2017 r. o wpisie hipoteki przymusowej, bowiem wyszedłby poza
ramy określone w art. 6268 k.p.c. Sąd wieczystoksięgowy musiałby sięgnąć
ponownie do dokumentów objętych wnioskiem uczestnika z 28 kwietnia 2017 r.,
a następnie ponownie zbadać podstawy jego dokonania, o czym nie może
być mowy w toku postępowania wieczystoksięgowego wywołanego wnioskiem
o dokonanie kolejnego wpisu. Byłoby to sprzeczne zarówno z zakresem kognicji
sądu wieczystoksięgowego, jak i naruszałoby zasady rządzące prawomocnością
materialną wpisu z 10 maja 2017 r. (art. 365 § 1 i art. 366 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).
Dokonanie wpisu usuwającego niezgodność między treścią księgi wieczystej
a rzeczywistym stanem prawnym w oparciu o art. 31 ust. 2 u.k.w.h. może nastąpić
jedynie wówczas, gdy dołączone do wniosku dokumenty wyrażają pewność
istnienia rzeczywistego, aktualnego stanu prawnego. Nie ma podstaw
do rozstrzygania przez sąd wieczystoksięgowy kwestii wątpliwych, spornych
lub wymagających poczynienia dodatkowych ustaleń, ponieważ kwestie te należą
do postępowania procesowego przewidzianego w art. 10 u.k.w.h. (postanowienie
SN z 12 marca 2010 r., III CSK 160/09).
W przeciwieństwie do art. 31 ust. 2 u.k.w.h., regulacja
art. 10 u.k.w.h. przewidziana jest na wypadek dokonania wpisu materialnie
wadliwego, tzn. eksponującego stan prawny sprzeczny ze stanem rzeczywistym,
bez względu na przyczyny. Wówczas cel księgi wieczystej, którym jest ujawnienie
stanu prawnego nieruchomości, stawiany jest ponad prawdę formalną wynikającą
z prawomocności kwestionowanego orzeczenia, a środkiem realizacji staje
się proces o uzgodnienie określony w art. 10 u.k.w.h., niepodlegający
ograniczeniom narzuconym na postępowanie wieczystoksięgowe (postanowienie
SN z 6 listopada 2008 r., III CSK 153/08). W postępowaniu uzgodnieniowym
z art. 10 u.k.w.h. sąd rozpoznający roszczenie może dokonać weryfikacji
wszystkich istotnych okoliczności mogących świadczyć o wygaśnięciu hipoteki
(postanowienie SN z 17 października 2023 r., II CSKP 420/22).
II CSKP 721/23
8
Zestawienie art. 6268 § 2 k.p.c. z art. 31 ust. 2 u.k.w.h. potwierdza tezę,
że zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego jest inny niż w postępowaniu
uzgodnieniowym. Niewątpliwie sąd wieczystoksięgowy powinien ustalić,
czy załączone dokumenty stanowią dowód zmiany stanu nieruchomości.
W art. 6262 § 3 k.p.c. ustawodawca nakazuje bowiem dołączyć do wniosku
dokumenty będące podstawą wpisu, a art. 6269 k.p.c. wskazuje „brak podstaw”
jako jedną z dwóch przyczyn oddalenia wniosku o wpis. Dokumenty, o których
mowa w art. 6262 § 3 k.p.c., stanowiące podstawę wpisu do księgi wieczystej,
szerzej określa ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Zgodnie
z art. 31 ust. 2 u.k.w.h. wpis potrzebny do usunięcia niezgodności między treścią
księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym może nastąpić,
gdy niezgodność będzie wykazana „orzeczeniem sądu lub innymi odpowiednimi
dokumentami”. Przepis ten stanowi wyraz zasady legalizmu materialnego,
ponieważ uzależnia wpis od dowodu na niezgodność stanu prawnego ujawnionego
w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Przytoczona regulacja
musi jednak uwzględniać granice kognicji sądu wieczystoksięgowego, o czym była
mowa we wcześniejszych uwagach.
Ubocznie należy zauważyć, że wnioskodawczyni dołączyła do wniosku
kolorową kserokopię postanowienia o przysądzeniu udziału w spółdzielczym
własnościowym prawie do lokalu. W tym kontekście należy dostrzec,
że w orzecznictwie Sądu Najwyższego ostatecznie ugruntowało się restrykcyjne
stanowisko w zakresie formy załączonych do wniosku dokumentów, motywowane
specyfiką postępowania wieczystoksięgowego. Zarówno w art. 31 ust. 2 u.k.w.h.,
w którym jest mowa o dokumentach stanowiących podstawę wykreślenia wpisu,
jak również w art. 6262 § 3 k.p.c., w którym jest mowa o dokumentach, które należy
załączyć do wniosku o wpis, chodzi o oryginały (dokumenty źródłowe)
tych dokumentów, które mogą być zastąpione co najwyżej ich urzędowo
sporządzonymi odpisami (art. 250 k.p.c.) i to jedynie wtedy, gdy można to wywieść
ze specyfiki tych dokumentów lub z przepisu szczególnego.
Podstawę wpisu w księdze wieczystej może zatem stanowić zasadniczo
jedynie oryginał dokumentu, o którym mowa w art. 31 ust. 2 u.k.w.h.,
poza dokumentami, które ze swej istoty występują w obrocie prawnym tylko
II CSKP 721/23
9
w postaci odpisów lub wypisów, a ich oryginały są wyłączone z obrotu, takie
jak np. orzeczenia sądowe, których oryginały pozostają w aktach sprawy, a stronom
lub uczestnikom wydawane są urzędowo poświadczone odpisy. Ze względu
na przepisy o minimalnej formie podstaw wpisu odpisy niepoświadczone urzędowo
lub poświadczone przez osoby prywatne, podobnie jak zwykłe kopie dokumentów
(kserokopie, wydruki, odbitki itd.) nie mają zastosowania w postępowaniu
wieczystoksięgowym (por. m.in. postanowienia SN: z 2 grudnia 2016 r.,
I CSK 819/15; z 28 lutego 2017 r., I CSK 133/16, OSNC 2017 Nr 11,
poz. 129 i z 25 marca 2019 r., I CSK 812/17; z 27 lutego 2020 r., I CSK 722/19).
Sformalizowany charakter postępowania wieczystoksięgowego uzasadnia
restrykcyjne podejście do postaci dokumentów stanowiących podstawę wpisu.
Trafnie zatem przyjęto w sprawie, że nie jest możliwe uwzględnienie
jako podstawy do wykreślenia wpisu hipoteki przymusowej postanowienia Sądu
Rejonowego w Rudzie Śląskiej złożonego w formie kolorowej kserokopii,
a nie urzędowo poświadczonego odpisu (art. 250 § 1 k.p.c.), co samo w sobie
pozostaje w sprzeczności z art. 31 ust. 2 u.k.w.h. Dodatkowo należy zauważyć,
że w aktualnym stanie prawnym nie ma już odpowiednika art. 48 ust. 2 u.k.w.h.,
toteż brak jest podstawy do merytorycznego uzupełnienia treści wniosku
o wpis lub jego załączników. Sąd lub referendarz sądowy wzywa tylko do usunięcia
braków formalnych wniosku, tj. takich braków, które uniemożliwiają nadanie
sprawie dalszego biegu (art. 130 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Jeżeli
brak jest podstaw albo zachodzą przeszkody do dokonania wpisu, nie uruchamia
się procedury naprawczej, lecz wydaje się postanowienie o oddaleniu wniosku
a limine (art. 6269 k.p.c.).
W konsekwencji, skarga kasacyjna nie miała uzasadnionych podstaw,
w związku z czym podlegała oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie
art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
Adam Doliwa
Piotr Telusiewicz
A.G.
[SOP]
II CSKP 721/23
10
