II CSKP 1027/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marcin Krajewski (przewodniczący)
SSN Mariusz Załucki (sprawozdawca)
SSN Kamil Zaradkiewicz
5 grudnia 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 5 grudnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej gminy O.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie
z 30 września 2020 r., XXVII Ca 1146/19,
w sprawie z wniosku A.N., J.N., P.N.
z udziałem J.W., M.W. oraz gminy O. o ustanowienie służebności drogi koniecznej,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od gminy O. na rzecz J.W. i M.W. po 120 zł zwrotu
kosztów postępowania kasacyjnego.
Mariusz Załucki
Marcin Krajewski
Kamil Zaradkiewicz
UZASADNIENIE
R.N. i A.N. wnieśli o ustanowienie służebności drogi koniecznej na
nieruchomości stanowiącej własność małżonków J.W. i M.W. na rzecz
każdoczesnego właściciela nieruchomości będącej współwłasnością
wnioskodawców. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że nieruchomość, której
właścicielami są wnioskodawcy, nie posiada dostępu do drogi publicznej.
Powołany w sprawie biegły ds. geodezji i kartografii sporządził opinię
zawierającą trzy warianty ustanowienia służebności drogi koniecznej. Zgodnie
z wariantem pierwszym droga konieczna miałaby przebiegać przez działkę
II CSKP 1027/23
2
uczestników w postaci zgodnej z wnioskiem inicjującym postępowanie, tj. przez
środek działki. Wedle wariantu drugiego droga konieczna miałaby przebiegać po
wschodniej granicy działki uczestników. Natomiast w wariancie trzecim droga
konieczna została zaprojektowana jako przebiegająca przez część działki
sąsiedniej wykorzystywanej jako szkoła podstawowa, po urządzonym wjeździe
prowadzącym w głąb nieruchomości i następnie przez przygraniczny trawnik do
nieruchomości władnącej. W związku z pojawieniem się trzeciego wariantu, do
udziału w sprawie została wezwana również Gmina O. jako właściciel
nieruchomości, na której położona jest szkoła.
Uczestnicy J.W. i M.W. oponowali przeciwko przebiegającemu przez ich
nieruchomość wariantowi drugiemu, ponieważ wiązałby się on z koniecznością
przesunięcia garażu, altany oraz wystających odpowietrzników szamba. Gmina zaś
nie wyraziła zgody na przeprowadzenie służebności przez grunt szkolny, kierując
się obawą o zdrowie przebywających na nieruchomości dzieci.
Postanowieniem z 18 marca 2019 r. Sąd Rejonowy w Pruszkowie ustanowił
na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości wnioskodawców na
nieruchomości, na której posadowiony został budynek szkoły, służebność drogi
koniecznej według punktów oznaczonych na mapie stanowiącej załącznik do tego
postanowienia.
Sąd Rejonowy kierował się przede wszystkim ustaleniem, który
z rozważanych wariantów przebiegu służebności będzie najmniej uciążliwy dla
właściciela nieruchomości obciążonej. Sąd wskazał, że w przypadku działki
uczestników J.W. i M.W. przeprowadzenie służebności jest wprawdzie możliwe,
lecz droga konieczna musiałaby przebiegać albo przez środkową część działki,
powodując w istocie jej podział na dwie części albo wzdłuż wschodniej granicy
nieruchomości, co wymagałoby z kolei wyburzenia garażu, w którym uczestnicy
przechowują swoje pojazdy. Choć uprzednio uczestnicy udostępniali
grzecznościowo swoją działkę do przejazdu, to zaprzestali tej czynności ze względu
na nadmierną uciążliwość związaną z poruszaniem się pojazdów wnioskodawców
tuż przy budynku oraz niebezpieczne incydenty z udziałem dzieci i zwierząt
domowych przebywających na posesji.
II CSKP 1027/23
3
Natomiast w przypadku nieruchomości gminnej, na której prowadzona jest
szkoła, pas służebności przebiega po terenie już wykorzystywanym jako dojazd do
parkingu użytkowanego przez pracowników szkoły oraz rodziców i opiekunów jej
uczniów. Biorąc pod uwagę intensywność ruchu samochodowego związanego
z przewożeniem i odbiorem ze szkoły dzieci, Sąd Rejonowy uznał, że wzrost
uciążliwości przy uwzględnieniu ilości pojazdów, które poruszają się po tym terenie,
będzie stosunkowo niewielki i powinien być w zasadzie nieodczuwalny. Biegły
z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy wydał w toku postępowania pozytywną
opinię w przedmiocie dopuszczalności przeprowadzenia służebności gruntowej
przez teren szkoły.
Sąd Rejonowy swoje orzeczenia oparł na treści art. 145 § 1 k.c., wskazując
też, iż przy wyborze przebiegu drogi koniecznej zgodnie z art. 145 § 2 k.c. kierował
się przede wszystkim ustaleniem, który z wariantów przebiegu służebności będzie
najmniej uciążliwy dla właściciela nieruchomości obciążonej.
Postanowieniem z 30 września 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił
apelację Gminy O., podzieliwszy ustalenia stanu faktycznego oraz ocenę prawną
Sądu pierwszej instancji. Dodatkowo Sąd wskazał, że ustanowienie służebności
drogi koniecznej w sposób opisany w zaskarżonym postanowieniu nie pozostaje w
sprzeczności z wymaganiami dotyczącymi trwałego ogrodzenia terenu szkoły oraz
zabezpieczenia szlaków komunikacyjnych wychodzących poza teren szkoły w
sposób uniemożliwiający bezpośrednie wyjście na jezdnię. Wyjaśnił, iż ustanowiona
służebność ma przebiegać po urządzonym i utwardzonym kostką wjeździe
prowadzącym w głąb nieruchomości, a następnie przez przygraniczny trawnik do
nieruchomości wnioskodawców, a wytyczenie służebności drogi koniecznej w taki
sposób nie zmieni parametrów technicznych istniejącej drogi pożarowej
zlokalizowanej na terenie działki szkolnej i nie naruszy przepisów ochrony
przeciwpożarowej. Sąd drugiej instancji podkreślił, że obecnie dojazd do szkoły jest
nieograniczony dla samochodów rodziców i opiekunów uczniów, a także iż nie jest
to traktowane jako zagrożenie dla bezpieczeństwa uczniów czy pracowników
szkoły. Tak ustalony szlak komunikacyjny nie zmienia lokalizacji drogi, a zatem
nadal pozostaje zabezpieczony i nie zwiększa zagrożenia dla dzieci z punktu
widzenia bezpieczeństwa np. wyjścia na ulicę.
II CSKP 1027/23
4
Ponadto, w wyniku porównania konkurujących ze sobą wariantów przebiegu
drogi koniecznej, Sąd doszedł do wniosku, że ustanowienie służebności przez
działkę szkolną wymaga znacznie mniejszej ingerencji w nieruchomość obciążoną
niż miałoby to miejsce w przypadku nieruchomości zamieszkałej przez uczestników
J.W. i M.W.
Sąd odwoławczy nie zastosował art. 145 § 2 zd. 2 k.c., przyznającego
pierwszeństwo przeprowadzeniu służebności drogi koniecznej przez nieruchomość
dzieloną, wskazując, że po pierwsze przepis ten odnosi się do podziału gruntu,
który nastąpił na skutek czynności prawnej i nie znajduje zastosowania do nabycia
pierwotnego przez zasiedzenie, po drugie zaś, że nakaz przeprowadzenia drogi
koniecznej przez nieruchomość dzieloną nie ma charakteru bezwzględnego i jest
uwarunkowany możliwością wytyczenia drogi przez grunty objęte podziałem.
Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego wywiodła gmina O.,
zarzucając naruszenie następujących przepisów prawa materialnego:
1) art. 145 § 1-3 k.c. w zw. z § 7 ust. 1 i 4 rozporządzenia Ministra Edukacji
Narodowej i Sportu w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych
i niepublicznych szkołach i placówkach poprzez ustanowienie drogi koniecznej
przez teren szkoły, co pozostaje w sprzeczności z wymaganiem trwałego
ogrodzenia terenu szkoły oraz zabezpieczenia szlaków komunikacyjnych
wychodzących poza jej teren w sposób uniemożliwiający bezpośrednie wyjście na
jezdnię;
2) art. 145 § 1-3 k.c. poprzez przyjęcie, że ustanowienie drogi koniecznej
przez teren szkoły nie jest nadmiernie obciążające dla nieruchomości, przez którą
ma prowadzić i nie stworzy zagrożenia dla uczniów;
3) art. 145 § 2 zd. 2 k.c. przez jego niezastosowanie i ustanowienie
służebności drogi koniecznej na działce szkolnej zamiast na działce uczestników
J.W. i M.W., wydzielonej uprzednio z nieruchomości wnioskodawców.
W skardze kasacyjnej Gmina O. domagała się m.in. uchylenia zaskarżonego
postanowienia Sądu Okręgowego i przekazania temu Sądowi sprawy do
ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
II CSKP 1027/23
5
J.W. i M.W. wnieśli odpowiedź na skargę, w której domagali się m.in. jej
oddalenia i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne. Skupiły się one wokół problematyki
zasad ustanawiania służebności, gdy część nieruchomości obciążonej stanowi teren
placówki oświatowej, co skarżący wielokrotnie podkreślał, upatrując w tym potrzeby
odmiennej wykładni art. 145 § 1-3 k.c. niż dokonana przez Sądy meriti. Skarżący
zdaje się zwłaszcza zakładać, iż przez teren należący do szkoły nie może w ogóle
przebiegać służebność drogowa. Stanowiska tego nie sposób podzielić.
Przede wszystkim Sąd Najwyższy przypomina, iż stosownie do art. 145 § 1
k.c., jeżeli nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej lub do
należących do tej nieruchomości budynków gospodarskich, właściciel może żądać
od właścicieli gruntów sąsiednich ustanowienia za wynagrodzeniem potrzebnej
służebności drogowej (droga konieczna). Według art. 145 § 2 k.c.,
przeprowadzenie drogi koniecznej nastąpi z uwzględnieniem potrzeb
nieruchomości niemającej dostępu do drogi publicznej oraz z najmniejszym
obciążeniem gruntów, przez które droga ma prowadzić. Jeżeli potrzeba
ustanowienia drogi jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej,
a między interesowanymi nie dojdzie do porozumienia, sąd zarządzi, o ile to jest
możliwe, przeprowadzenie drogi przez grunty, które były przedmiotem tej czynności
prawnej. Z kolei zgodnie z art. 145 § 3 k.c. przeprowadzenie drogi koniecznej
powinno uwzględniać interes społeczno-gospodarczy.
Jak z regulacji tych wynika, służebność drogi koniecznej ustanawiana jest
w celu zwiększenia użyteczności nieruchomości gruntowej władnącej (służebność
gruntowa), dla uzyskania dostępu do drogi publicznej, przez drogę wewnętrzną lub
przez ustanowienie odpowiedniej służebności drogowej. Przesłanką ustanowienia
drogi koniecznej jest brak „odpowiedniego dostępu”, który powinien być
interpretowany szeroko w celu zabezpieczenia potrzeb komunikacyjnych
uprawnionego.
O przesłankach ustanowienia służebności drogowej Sąd Najwyższy
wypowiedział się szerzej np. w uchwale z 28 stycznia 2022 r., III CZP 19/22 (OSNC
II CSKP 1027/23
6
2022, Nr 10, poz. 97). Przyjęto tam, iż skoro ustawodawca, posługując się w art.
145 § 1 k.c. niedookreślonym pojęciem „odpowiedniego dostępu”, nie podjął żadnej
próby jego zdefiniowania, to nieostrość kluczowego dla konstrukcji drogi koniecznej
pojęcia „odpowiedniości” dostępu nieruchomości do drogi publicznej pozostawia
sądowi znaczną swobodę w kształtowaniu treści służebności oraz pozostawia
możliwość dostosowania decyzji do konkretnych czynników stanu faktycznego.
Relatywny i ocenny charakter użytego przez ustawodawcę przymiotnika
„odpowiedni” sprawia, że decydujące znaczenie w sprawie o ustanowienie
służebności drogi koniecznej mają okoliczności faktyczne konkretnej sprawy,
z uwzględnieniem konieczności należytego wyważenia interesów wnioskodawcy
(właściciela nieruchomości mającej stać się władnącą) i właścicieli nieruchomości,
które mają być obciążone służebnością.
Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika też, iż nieruchomość ma
odpowiedni dostęp do drogi publicznej w rozumieniu art. 145 § 1 k.c., jeżeli z siecią
dróg publicznych w rozumieniu ustawy o drogach publicznych łączy ją szlak drożny
wydzielony geodezyjnie jako droga, która chociaż nie jest zaliczona do sieci dróg
publicznych, to pozwala na powszechny i nieskrępowany dostęp do nieruchomości
ogółowi osób (zob. także postanowienie SN z 25 listopada 2025 r., I CSK 1612/25).
Zaspokojenie interesów właściciela nieruchomości w zakresie dostępu do
drogi publicznej zależne jest zatem nie tylko od tego, czy nieruchomość ma
bezpośredni dostęp do drogi publicznej, ale także od tego, czy dostęp ten jest
„odpowiedni”. Kryterium to, jak zgodnie przyjmuje się w orzecznictwie Sądu
Najwyższego, spełnia dostęp do drogi publicznej także za pośrednictwem dróg
niezaliczonych do dróg publicznych, do których dostęp jest powszechny
i nieskrępowany dla wszystkich.
W realiach sprawy, po ustaleniu braku dostępu z nieruchomości
wnioskodawców do drogi publicznej, dla ustanowienia tego dostępu wybrany został
wariant służebności, który przebiega po urządzonym i utwardzonym kostką
wjeździe znajdującym się na terenie części nieruchomości, gdzie prowadzona jest
szkoła, szlakiem prowadzącym w głąb nieruchomości, a następnie przez
przygraniczny trawnik do nieruchomości wnioskodawców. Ustalono też, że
II CSKP 1027/23
7
wytyczenie służebności drogi koniecznej w taki sposób nie zmienia parametrów
technicznych istniejącej drogi pożarowej zlokalizowanej na terenie działki szkolnej
i nie narusza zasad ochrony przeciwpożarowej, a także iż wariant ten nie może być
traktowany jako zagrożenie dla bezpieczeństwa uczniów czy pracowników szkoły.
W tym zakresie nie sposób więc uznać, że dostęp ten nie spełnia przesłanek z art.
145 § 1-3 k.c., o czym można zdecydować wyłącznie badając okoliczności sprawy,
tak jak poczynił to Sąd odwoławczy. W tym zakresie Sąd Najwyższy nie dostrzegł
sugerowanego przez skarżącego naruszenia prawa materialnego.
Nietrafne okazały się także argumenty skarżącego, iż Sąd ad quem nie
uwzględnił szczególnej sytuacji prawnej placówki oświatowej w kontekście
obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa i higieny, a także wskazujące, że
ustanowienie służebności jest nadmiernie obciążające dla nieruchomości, przez
którą służebność ma prowadzić, i stworzy zagrożenia dla uczniów, czy wreszcie
skierowane w stronę innego wariantu przebiegu szlaku służebnego jako bardziej
odpowiedniego, czy mniej uciążliwego. Zarzuty te stanowią nieuprawnioną
polemikę z ustaleniami faktycznymi poczynionymi w sprawie. Należy w tym
kontekście zauważyć, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty
dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c), a Sąd
Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez Sądy meriti,
które stanowią podstawę rozstrzygnięcia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Strona nie może
więc skutecznie powoływać się na kwestie, które byłyby sformułowane w oderwaniu
od ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd odwoławczy (postanowienie SN
z 19 września 2022 r., I CSK 4256/22).
Konsekwencją obowiązywania tych przepisów jest niedopuszczalność
powoływania się przez skarżącego na wadliwość orzeczenia Sądu drugiej instancji,
polegającą na ustaleniu faktów lub niewłaściwie przeprowadzonej ocenie dowodów
(postanowienie SN z 31 sierpnia 2022 r., I CSK 3338/22). Spór o ocenę
poszczególnych dowodów i ustalenie stanu faktycznego, jaki niewątpliwie miał
miejsce w postępowaniu rozpoznawczym w sprawie, nie może być przenoszony do
postępowania przed Sądem Najwyższym.
II CSKP 1027/23
8
Sąd Najwyższy, rozpoznający skargę kasacyjną, nie ma też uprawnień do
dokonywania własnych ustaleń faktycznych. Niedopuszczalne jest zatem
powoływanie się w skardze kasacyjnej na zarzuty, w tym sformułowane jako
zarzuty naruszenia prawa materialnego, które wyrażają przekonanie skarżącego
o dokonaniu wadliwej oceny dowodów i stanowią polemikę z ustaleniami sądu
drugiej instancji. Tego rodzaju zarzuty, jak poczynione we wskazanym zakresie
przez skarżącego, stawiane pod pozorem błędnej wykładni lub niewłaściwego
zastosowania prawa materialnego należy więc uznać za niedopuszczalne
(postanowienie SN z 18 sierpnia 2021 r., I CSK 654/20).
W tym zakresie Sąd Najwyższy nie dostrzegł zatem naruszenia art. 145 § 1-
3 k.c. osobno, razem, czy w związku wskazywanymi przez skarżącego
naruszeniami przepisów rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu
w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach
i placówkach. Na marginesie można wskazać, że przeprowadzenie służebności
drogowej przez teren szkoły nie jest na tle art. 145 k.c. niedopuszczalne, taka
możliwość istnieje właśnie wówczas, gdy sąsiednia nieruchomość nie ma dostępu
do drogi publicznej, a ustanowiona w ten sposób służebność drogowa spełnia
wszystkie opisane w art. 145 § 1-3 k.c. przesłanki.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.
oddalił skargę kasacyjną jako nie zawierającą uzasadnionych podstaw. O kosztach
postępowania kasacyjnego orzekł zaś na zasadzie wynikającej z art. 520 § 3 w zw.
z art. 98 oraz art. 13 § 2 k.p.c.
Mariusz Załucki
[SOP]
Marcin Krajewski
Kamil Zaradkiewicz
