II CSKP 1007/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
18 listopada 2025 r.
SSN Adam Doliwa (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Ireneusz Kunicki
SSN Kamil Zaradkiewicz
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 18 listopada 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej H.S.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 1 marca 2022 r., V ACa 538/21,
w sprawie z powództwa H.S. i C.S.
przeciwko Bankowi spółki akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie
w pkt 1 i 3 i przekazuje sprawę w tym zakresie temu Sądowi do
ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Ireneusz Kunicki
Adam Doliwa
Kamil Zaradkiewicz
(P.H.)
UZASADNIENIE
II CSKP 1007/23
2
H.S. i C.S. wnieśli o ustalenie nieważności w całości umowy kredytu
hipotecznego, indeksowanego do CHF, zawartej 14 czerwca 2007 r., i zasądzenie
na rzecz H.S. od pozwanego kwot: 127 605,37 zł wraz z odsetkami ustawowymi za
opóźnienie od 25 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty oraz 74 186,10 CHF z odsetkami
ustawowymi za opóźnienie od 25 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty.
Wyrokiem z 28 maja 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa
kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF z 14 czerwca 2007 r., zawarta przez
H.S. i C.S. z Bankiem spółką akcyjną w K. – Oddział w Ł. (poprzednikiem prawnym
Banku spółki akcyjnej w W.) jest nieważna (pkt I); zasądził od strony pozwanej na
rzecz H.S. kwoty: 127 605,37 zł i 74 186,10 CHF – z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie od dnia 25 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty (pkt II), oraz orzekł o kosztach
procesu (pkt III).
Wyrokiem z 1 marca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, po rozpoznaniu
apelacji pozwanej, zmienił zaskarżony wyrok w punkcie drugim w ten sposób, że
oddalił powództwo o zapłatę kwoty 127 605,37 zł oraz 74 186,10 CHF –
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 25 grudnia 2019 r. (pkt I), oddalił
apelację w pozostałym zakresie (pkt II), oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania
odwoławczego (pkt III).
Sąd Apelacyjny podzielił w pełni ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd
Okręgowy i przyjął je za własne. Zgodnie z tymi ustaleniami powodowie 14 czerwca
2007 r. zawarli z pozwanym bankiem umowę o kredyt hipoteczny, indeksowany do
CHF, w kwocie 190 088,53 zł. Spłata kredytu miała następować w 252 miesięcznych
równych ratach. Zabezpieczeniem kredytu była hipoteka kaucyjna do kwoty 170%
kwoty kredytu.
Aneksem nr 1 do umowy zawartym 17 kwietnia 2008 r. strony zwiększyły
kwotę udzielonego kredytu o 122 814,32 zł.
W okresie od 21 czerwca 2007 r. do 15 grudnia 2011 r. kredyt był spłacany
przez powodów z rachunku prowadzonego w PLN, zaś w okresie od 23 grudnia
2011 r. do 4 grudnia 2019 r. w CHF. Powodowie we wskazanym okresie uiścili na
rzecz pozwanej łącznie 127 609,48 zł, 74 279,65 CHF oraz opłaty w wysokości
71,40 zł.
II CSKP 1007/23
3
21 października 2019 r. pomiędzy C.S. jako cedentem, a H.S. jako
cesjonariuszem, została zawarta umowa cesji wierzytelności, na mocy której cedent
przeniósł na cesjonariusza wszelkie wierzytelności pieniężne przysługujące mu
wobec Banku, powstałe w związku z wykonywaniem umowy kredytu hipotecznego z
14 czerwca 2007 r., a cesjonariusz oświadczył, że wierzytelności te przyjmuje. Wraz
z przenoszoną wierzytelnością na cesjonariusza przeszły wszelkie związane z nią
prawa i obowiązki, w tym także roszczenie o zapłatę odsetek z tytułu opóźnienia.
Pismem z 13 grudnia 2019 r. powodowie wezwali pozwaną do zapłaty kwot
127 605,37 zł oraz 74 186,10 CHF w terminie 7 dni, w związku z nieważnością
umowy kredytu.
Sąd Apelacyjny, zmieniając zaskarżony wyrok, uwzględnił zarzut potrącenia
kwoty 190 088,53 zł, podniesiony w apelacji przez pozwany bank. W uzasadnieniu
wskazał, iż apelujący skutecznie złożył oświadczenie o potrąceniu przysługującej mu
wierzytelności, wymagalnej od 16 sierpnia 2021 r., tj. od daty doręczenia pisma
powódce. Oświadczenie zostało poprzedzone wezwaniem do zapłaty z 21 lipca
2021 r., doręczonym powódce 2 sierpnia 2021 r.
Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wywiodła
powódka, zaskarżając go w części, tj. w zakresie pkt 1 i 3. Zaskarżonemu wyrokowi
skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 498 § 1 i 2 w zw. z art. 499
w zw. z art. 358 k.c.
Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w zakresie punktu 1
i 3 oraz orzeczenia co do istoty sprawy.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty skargi kasacyjnej okazały się zasadne.
Skuteczność materialnoprawną oświadczeń o potrąceniu regulują art. 498-
499 oraz art. 501-505 k.c. Natomiast możliwość powołania się na oświadczenie
o potrąceniu w postępowaniu cywilnym ogranicza art. 2031 k.p.c., a w postępowaniu
apelacyjnym także art. 368 § 12 k.p.c. Powyższe przepisy k.p.c. ograniczają zasadę
orzekania na podstawie stanu faktycznego i prawnego z chwili zamknięcia rozprawy
II CSKP 1007/23
4
(art. 316 k.p.c.). Konstytucyjna dopuszczalność ograniczeń w powoływaniu się na
potrącenie nie budzi wątpliwości, gdyż ograniczenia te nie pozbawiają pozwanego
prawa do dochodzenia wierzytelności objętej oświadczeniem o potrąceniu. Pozwany
może w odrębnym procesie pozwać powoda o zapłatę nieuwzględnionej
wierzytelności lub w oparciu o zarzut potrącenia o pozbawienie wykonalności wyroku
zasądzającego wierzytelność powoda (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.).
Pozwany bank w sposób prawidłowy wezwał powódkę do spełnienia
świadczenia. Podniesienie zarzutu potrącenia wraz ze złożeniem oświadczenia
o potrąceniu na etapie postępowania apelacyjnego należało uznać za dopuszczalne.
Do skuteczności potrącenia konieczne jest istnienie i wymagalność
potrącanych wierzytelności (art. 498 § 1 k.c.) oraz nieprzedawnienie żadnej z nich
w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe (art. 502 k.c.). Istnienie wierzytelności
banku o zwrot kredytu wypłaconego w wykonaniu nieważnej umowy jest niesporne.
Wiążąca Sąd Najwyższy we wszystkich sprawach uchwała całego składu Izby
Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC nr
12/2024 r., poz. 118, w pkt 4 wyjaśniła, że bieg przedawnienia roszczenia banku
o zwrot kwot wypłaconych z tytułu nieważnego kredytu rozpoczyna
zakwestionowanie przez kredytobiorcę związania postanowieniami umowy. W tym
samym dniu staje się możliwe złożenie przez którąkolwiek ze stron stosunku
prawnego oświadczenia o potrąceniu. Zatem na podstawie art. 502 k.c. nigdy nie
dojdzie do niemożności potrącenia roszczenia banku o zwrot wypłaconego kredytu
z nieprzedawnioną wierzytelnością kredytobiorcy o zwrot zapłaconych rat (zob.
postanowienie SN z 17 maja 2024 r., I CSK 899/24).
W przypadku nieważności umowy kredytu przeciwstawne wierzytelności
pieniężne z tytułu nienależnych świadczeń mogą co do zasady zostać umorzone
przez potrącenie, co zapewnia dalej idącą ochronę interesów stron niż prawo
zatrzymania. Zasadniczą funkcją potrącenia jest bowiem zaspokojenie roszczenia,
a skorzystanie z tego instrumentu skutkuje wygaśnięciem obowiązku świadczenia,
co odróżnia tę instytucję od prawa zatrzymania, które wywołuje jedynie skutek
zawieszający i wstrzymuje obowiązek świadczenia retencjonisty (zob. wyrok SN z 20
września 2025 r., II CSKP 1094/23).
II CSKP 1007/23
5
Na podstawie art. 358 § 2 k.c. przy spłacie w złotych wierzytelności w walucie
obcej stosuje się kurs średni NBP z dnia wymagalności spłacanej wierzytelności.
Należy rozstrzygnąć, jaki kurs należy stosować w przypadku spłaty przed
wymagalnością wierzytelności, np. bez uprzedniego wezwania dłużnika do zapłaty.
Skorzystanie z potrącenia wierzytelności, o której mowa w art. 455 k.c., nie wymaga
uprzedniego wezwania do zapłaty, gdyż celem potrącenia jest właśnie uniknięcie
otrzymania świadczenia pieniężnego. Wierzyciel i jednocześnie dłużnik, składający
oświadczenie o potrąceniu, nie chce, aby jego dłużnik mu zapłacił, a potem on musiał
mu zapłacić tę samą sumę. Na podstawie art. 499 k.c. chwilą zapłaty przez
potrącenie jest chwila, w której potrącenie stało się możliwe (art. 499 k.c.), czyli
chwila w której wierzyciel mógł wezwać do zapłaty. Potrącenie było możliwe już
w chwili dokonania spłaty (zob. postanowienie SN z 27 marca 2025 r., I CSK
3778/23).
Zgodnie z uchwałą całego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III
CZP 25/22, do rangi zasad prawnych podniesiono także tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.SN). W konsekwencji
w przypadku niedozwolonego charakteru postanowień kursowych wykluczają one
zastosowanie kursu określonego na podstawie zwyczaju lub analogii z przepisami
regulującymi inne sytuacje. Z kolei brak w umowie źródła kursu dla indeksacji
powoduje nieważność umowy w całości, tak jak to orzekły Sądy meriti.
Rację ma skarżąca, iż bank zastosował niewłaściwy kurs franka
szwajcarskiego. Sąd Apelacyjny, który obszernie rozważył dopuszczalność
potrącenia w postępowaniu odwoławczym oraz podniesienia zarzutu potrącenia jako
II CSKP 1007/23
6
ewentualnego, w żaden jednak sposób nie odniósł się do wysokości kursu przyjętego
przez stronę pozwaną.
W powyższym zakresie Sąd Apelacyjny przy ponownym rozpatrywaniu
sprawy powinien się kierować dyspozycją art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c.
Z przytoczonych względów na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy
orzekł jak w sentencji.
Ireneusz Kunicki
(P.H.)
[r.g.]
Adam Doliwa
Kamil Zaradkiewicz
