I CSK 3778/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
27 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 27 marca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa M.B., J.B., M.B.1, E.F., Ł.B., J.H., D.K., A.H., M.H., S.J.,
I.K., K.K., M.M., B.M., M.O., R.O.
przeciwko Bank S.A. w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Ł.B., J.H., D.K., I.K., K.K., M.O., R.O. oraz skargi
kasacyjnej Bank S.A. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 20 kwietnia 2023 r., I ACa 1559/22,
1. odmawia przyjęcia obydwu skarg kasacyjnych do
rozpoznania;
2. wzajemnie znosi koszty postępowania.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 7 kwietnia 2022 r., XII C 715/18, Sąd Okręgowy we Wrocławiu
ustalił nieważność 9 umów kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego
(CHF) i zasądził od pozwanego banku na rzecz powodowych kredytobiorców zwrot
świadczeń, spełnionych częściowo w złotych i częściowo w CHF w wykonaniu tych
umów, z ustawowymi odsetkami od upływu 21 dni od doręczenia pisma
procesowego zmieniającego powództwo, stanowiącego jednocześnie pierwsze
sprecyzowane wezwanie do zapłaty.
I CSK 3778/23
2
Wyrokiem z 20 kwietnia 2023 r., I ACa 1559/22, Sąd Apelacyjny we
Wrocławiu zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił żądania
zapłaty ponad sumę wypłaconego kredytu (czyli w przypadku 8 umów oddalił
żądania zapłaty w całości) oraz oddalił apelację banku w pozostałym zakresie (tj. co
do ustalenia nieważności umów).
Sąd drugiej instancji uznał, że umowy kredytu z konsumentami zawierają
postanowienia niedozwolone na podstawie art. 3851 § 1 k.c., dotyczące kursów
CHF stosowanych przy indeksacji. Umowa przewidywała stosowanie kursów
ustalanych jednostronnie przez bank. Skutkiem braku kursów niezbędnych do
indeksacji jest nieważność indeksacji, a tym samym nieważność w całości umowy
kredytu indeksowanego.
Sąd Apelacyjny uznał, że na podstawie art. 405 i art. 410 k.c. kredytobiorcom
przysługuje zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy, lecz tylko
w granicach wzbogacenia. Dlatego od sum spłaconego kredytu odjął sumy
wypłacone kredytobiorcom przez bank. Do tego samego rezultatu zmierzał bank,
który w odpowiedzi na pozew podniósł zarzut potrącenia, na wypadek uznania
umów za nieważne. Sąd odwoławczy uznał, że zawarte w odpowiedzi na pozew
oświadczenie o potrąceniu jest nieskuteczne, ponieważ zostało złożone
pełnomocnikowi procesowemu kredytobiorców, a nie kredytobiorcom.
Kredytobiorcy, będący stronami czterech z 9 umów będących przedmiotem
powództwa, zaskarżyli skargą kasacyjną wyrok Sądu drugiej instancji w części
zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego przez oddalenie powództwa w zakresie
zasądzonego zwrotu świadczeń. Skarżący wnieśli o przyjęcie skargi do
rozpoznania ze względu na:
1) oczywistą zasadność skargi w zakresie zarzutu naruszenia prawa
materialnego, tj. art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 405 k.c., przez pomniejszenie roszczeń
kredytobiorców o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy
o świadczenia spełnione przez drugą stronę umowy, czyli bank;
2) wystąpienie w sprawie zagadnienia prawnego: według jakiego kursu spłaty
kredytobiorców we frankach szwajcarskich powinny być zaliczone na wyrażoną
w złotych wierzytelność banku o zwrot kredytu wypłaconego w wykonaniu
I CSK 3778/23
3
nieważnej umowy - po kursie średnim Narodowego Banku Polskiego z dnia spłaty
każdej z rat spłaconej w CHF, czy po kursie z dnia wymagalności roszczeń, tj. dnia
pouczenia kredytobiorców o skutkach stwierdzenia nieważności umowy kredytu.
Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu odwoławczego w części oddalającej
jego apelację i wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na:
I) potrzebę wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zakresie skutków abuzywności
postanowień umowy przewidujących ustalanie przez banki kursów CHF na
potrzeby indeksacji, a w szczególności czy należy wówczas stosować kurs średni
NBP na podstawie art. 41 Prawa wekslowego lub art. 358 k.c. per analogiam;
II) nieważność postępowania apelacyjnego spowodowaną rozpoznaniem
apelacji w składzie jednego sędziego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP
25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezę, iż „jeżeli w wykonaniu umowy
kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień,
bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca
dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego
świadczenia na rzecz każdej ze stron”. Powyższa teza, wiążąc w niniejszej sprawie
(art. 88 u.s.n.), czyni zasadnym zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 410
k.c.
Jednak mimo błędnego uzasadnienia, zaskarżony wyrok odpowiada prawu.
W odpowiedzi na pozew bank złożył oświadczenie o potrąceniu z dochodzonymi
wierzytelnościami swoich wierzytelności o zwrot kredytów wypłaconych w
wykonaniu nieważnych umów. Sąd drugiej instancji bezpodstawnie uznał
potrącenie za nieskuteczne, ponieważ oświadczenie o potrąceniu zostało
doręczone pełnomocnikowi procesowemu powodów zamiast im samym, a zakres
umocowania pełnomocnika określony w art. 91 k.p.c. nie obejmuje przyjęcia
oświadczenia o potrąceniu. Tymczasem na podstawie art. 91 pkt 1 k.p.c.
„pełnomocnictwo procesowe obejmuje z samego prawa umocowanie do wszystkich
łączących się ze sprawą czynności procesowych, nie wyłączając powództwa
wzajemnego”. Skoro pełnomocnik strony pozwanej z mocy prawa może wytoczyć
I CSK 3778/23
4
powództwo wzajemne, a pełnomocnik powoda jest zobowiązany do podjęcia przed
nim obrony bez oddzielnego pełnomocnictwa, to tym bardziej dotyczy to
podniesienia zarzutu potrącenia.
Nie jest przy tym konieczne poprzedzenie zarzutu potrącenia oświadczeniem
o potrąceniu złożonym poza procesem. Ustawodawca nadał potrąceniu moc
wsteczną (art. 499 k.c.), m.in. w celu uczynienia zbędnymi sporów o datę złożenia
oświadczenia o potrąceniu. Dlatego nie ma znaczenia, czy podniesienie zarzutu
potrącenia w odpowiedzi na pozew było poprzedzone tzw. oświadczeniem
materialnoprawnym, czy też dopiero odpowiedź na pozew spowodowała wzajemne
umorzenie wierzytelności zgodnie z art. 498 § 2 k.c. Uchwałą z 2 lipca 2024 r.,
III CZP 2/24, Sąd Najwyższy uznał, że dla skuteczności podniesienia zarzutu
potrącenia i odbioru takiego oświadczenia wystarczające jest pełnomocnictwo
procesowe.
Nie ma także znaczenia, czy składający oświadczenie o potrąceniu czyni to
tylko na wypadek przegrania sprawy w innym zakresie (w niniejszej sprawie na
wypadek przegrania sporu co do ważności umów kredytu). Takie oświadczenie nie
jest oświadczeniem warunkowym w rozumieniu art. 89 k.c. W celu zwalczania
potrąceniem żądania zapłaty pozwany nie musi uprzednio uznać zasadności
żądania zapłaty.
2. W sprawie nie występuje zagadnienie prawne, według jakiego kursu należy
przeliczać wierzytelności w walutach obcych w przypadku potrącenia ich
z wierzytelnościami wyrażonymi w złotych, ponieważ Kodeks cywilny
jednoznacznie reguluje to zagadnienie.
Umowy kredytu od początku były nieważne i nie zmienia tego okoliczność,
iż kredytobiorcy mogli zatwierdzić niedozwolone postanowienia kursowe, a tym
samym ex tunc uczynić umowy ważnymi. Skoro umowa od początku była
nieważna, to kredytobiorcy mogli żądać zwrotu każdej spłaty niezwłocznie po jej
dokonaniu, a jednocześnie bank miał prawo dokonać potrącenia spłaty ze swoją
wierzytelnością o zwrot nienależnie wypłaconego kredytu. W przypadku raty
zapłaconej w CHF powstawała wyrażona w CHF wierzytelność kredytobiorcy o
zwrot tej raty. Jednak na podstawie art. 358 § 1 k.c. bank był uprawniony do
zaspokojenia tej wierzytelności w złotych. Potrącenie jest formą zapłaty, więc bank
I CSK 3778/23
5
mógł w odpowiedzi na pozew potrącić z dochodzonej wierzytelności, wyrażonej
częściowo w CHF, swoją wierzytelność wyrażoną w złotych.
Na podstawie art. 358 § 2 k.c. przy spłacie w złotych wierzytelności w
walucie obcej stosuje się kurs średni NBP z dnia wymagalności spłacanej
wierzytelności. Należy rozstrzygnąć, jaki kurs należy stosować w przypadku spłaty
przed wymagalnością wierzytelności, np. bez uprzedniego wezwania dłużnika do
zapłaty. Skorzystanie z potrącenia wierzytelności, o której mowa w art. 455 k.c., nie
wymaga uprzedniego wezwania do zapłaty, gdyż celem potrącenia jest właśnie
uniknięcie otrzymania świadczenia pieniężnego. Wierzyciel i jednocześnie dłużnik,
składający oświadczenie o potrąceniu, nie chce, aby jego dłużnik mu zapłacił, a
potem on musiał mu zapłacić tę samą sumę.
Na podstawie art. 499 k.c. chwilą zapłaty przez potrącenie jest chwila, w
której potrącenie stało się możliwe (art. 499 k.c.), czyli chwila w której wierzyciel
mógł wezwać do zapłaty. Potrącenie było możliwe już w chwili dokonania spłaty i
Sąd odwoławczy słusznie zastosował kurs średni NBP z dnia spłaty. Artykuły 499 i
502 k.c. wyrażają wolę ustawodawcy obiektywizacji skutków potrącenia, tj. ich
niezależności od chwili złożenia oświadczenia o potrąceniu. Ponieważ potrącenie
następuje na mocy jednostronnego oświadczenia woli, jego skutki nie mogą
zależeć od wezwania do zapłaty, dokonywanego także jednostronnie. Chwilą, w
której potrącenie stało się możliwe (art. 499 k.c.) nie jest chwila wezwania do
zapłaty (zbędnego przy realizacji wierzytelności przez potrącenie), lecz chwila, w
której wezwanie do zapłaty stało się możliwe. Tę samą zasadę prymatu chwili
możliwości wezwania do zapłaty nad chwilą faktycznego wezwania do zapłaty
(niekiedy zbędnego) wyraża art. 120 § 1 k.c. Chwila faktycznego wezwania do
zapłaty może wpływać tylko na przysługiwanie odsetek, gdyż przez zaniechanie
wezwania do zapłaty wierzyciel tylko siebie pozbawia odsetek za okres sprzed
wezwania (volenti non fit iniuria). Bank nie może ponosić negatywnych dla siebie
konsekwencji niewzywania go do zwrotu rat niezwłocznie po ich dokonaniu.
I. Powołaną wyżej uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasad prawnych podniesiono także tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
I CSK 3778/23
6
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż w przypadku niedozwolonego charakteru
postanowień kursowych wykluczają one zastosowanie kursu określonego na
podstawie zwyczaju lub analogii z przepisami regulującymi inne sytuacje. Z kolei
brak w umowie źródła kursu dla indeksacji powoduje nieważność umowy w całości,
tak jak to orzekły sądy meriti.
II. Apelacja pozwanego podlegała rozpoznaniu w składzie jednego sędziego na
podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy o szczególnych rozwiązaniach
związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych
chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Powołaną przez
skarżącego uchwałą składu 7 sędziów z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22, Sąd
Najwyższy uznał ten przepis za sprzeczny z Konstytucją, czym usiłował
przywłaszczyć sobie kompetencje Trybunału Konstytucyjnego. Przy tym skład 7
sędziów był konsekwentny w uzurpowaniu sobie tych kompetencji i zgodnie z art.
190 ust. 3 Konstytucji, dotyczącym orzeczeń TK, określił, że uchwała obowiązuje
od dnia jej podjęcia. Tymczasem zaskarżony wyrok został wydany wcześniej, 20
kwietnia 2023 r., i także w świetle uchwały nie zaszła nieważność postępowania.
Zatem nie zachodzi nieważność postępowania przed Sądem Apelacyjnym.
Ponieważ wnioski o przyjęcie każdej z dwóch skarg kasacyjnych nie były
uzasadnione, zostały oddalone na podstawie art. 3989 k.p.c.
Na podstawie art. 100 k.p.c. koszty postępowania kasacyjnego z obydwu
skarg kasacyjnych podlegają wzajemnemu zniesieniu.
(Ł.W.)
[r.g.]
I CSK 3778/23
7
