I USKP 10/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 13 maja 2025 r.
SSN Piotr Prusinowski (przewodniczący)
SSN Romualda Spyt
SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania A. J.
przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość emerytury i o wysokość renty inwalidzkiej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 13 maja 2025 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z dnia 16 marca 2023 r., sygn. akt III AUa 546/22,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Apelacyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania
i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
i Administracji w Warszawie (dalej jako: „organ rentowy” lub „Dyrektor Z.”) w dwóch
I USKP 10/25
2
decyzjach dotyczących A. J. z dnia 26 maja 2017 r.: 1) nr […], na podstawie art. 15c
w związku z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego,
Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu,
Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2016 r.,
poz. 708 ze zm.; dalej jako: „ustawa zaopatrzeniowa”) oraz na podstawie otrzymanej
z Instytutu Pamięci Narodowej informacji nr […] z dnia 21 marca 2017 r. – ponownie
ustalił wysokość należnej A. J. emerytury stwierdzając, że od dnia 1 października
2017 r. miesięczna wysokość tego świadczenia wynosi 4.338 zł 89 gr, przy przyjęciu,
że podstawa wymiaru emerytury to 6.095 zł 66 gr. Wysokość świadczenia
ograniczono przy tym do kwoty przeciętnej emerytury to jest do kwoty 2.069 zł 2 gr.;
2) nr […], na podstawie art. 22a w związku z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy
zaopatrzeniowej oraz na podstawie otrzymanej z Instytutu Pamięci Narodowej
informacji nr […] z dnia 21 marca 2017 r., ponownie ustalił wysokość należnej A. J.
renty inwalidzkiej stwierdzając, że od 1 października 2017 r. miesięczna wysokość
renty inwalidzkiej z tytułu zaliczenia do III grupy, stanowiącej 14,17 % podstawy
wymiaru wynosi 873 zł 66 gr, przy przyjęciu, że podstawa wymiaru świadczenia to
6.165 zł 53 gr.
W wyroku z dnia 30 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie zmienił
zaskarżone przez odwołującego się decyzje organu rentowego w ten sposób, że
przyznał ubezpieczonemu A. J. prawo do ustalenia wysokości emerytury z
pominięciem art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej poczynając od 1 października
2017 r. i ustalenia wysokości renty z pominięciem art. 22a ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej poczynając od 1 października 2017 r., w pozostałym zakresie
odwołania oddalił i odstąpił od obciążania ubezpieczonego kosztami procesu.
Sąd ten ustalił, że odwołujący się (ur. 12 sierpnia 1955 r.) w 1975 r. ukończył
Technikum Elektryczne w Słupsku, a w 1980 r. Politechnikę Szczecińską uzyskując
tytuł mgr inżyniera mechanika. W okresie od 1 października 1980 r. do 8 lipca 1983 r.
ubezpieczony pracował w Fabryce Maszyn Budowlanych B. Oddział w G. na
stanowisku technologa. Następnie, w okresie od 11 lipca 1983 r. do 31 grudnia 1987
r., A. J. zatrudniony był w Z. w G. na stanowisku zastępcy dyrektora ds. technicznych.
I USKP 10/25
3
Ubezpieczony został przyjęty do służby przygotowawczej na stanowisko inspektora
grupy II SB RUSW w G.. II Grupa SB zajmowała się ochroną kontrwywiadowczą,
czyli ochroną obiektów wojskowych przed służbami innych państw. W ramach służby
wykonywał czynności operacyjno-rozpoznawcze, pozyskiwał i współpracował z
tajnymi współpracownikami. Ubezpieczony uczestniczył także w czynnościach
związanych z obserwacją wskazanych osób np. pracowników ambasad państw
zachodnich w celu ustalenia czy nie spotykają się z obywatelami polskimi. W lipcu
1990 r. ubezpieczony został pozytywnie zweryfikowany i kontynuował pracę w policji.
Początkowo ubezpieczony pracował w Wydziale Kryminalnym realizując zadania
związane z przestępczością cudzoziemców, przestępczością narkotykową i
fałszowaniem banknotów. Służbę zakończył na stanowisku zastępcy naczelnika
Wydziału Prewencji i Ruchu Drogowego w G.. Decyzją Dyrektora Z. z dnia 2 marca
2011 r. A. J. uzyskał prawo do emerytury policyjnej, a decyzją z dnia 2 marca 2011 r.
Dyrektor Z. przyznał odwołującemu się prawo do policyjnej renty inwalidzkiej. Instytut
Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
Oddział Archiwum IPN w S. - na podstawie zapisów znajdujących się w aktach
osobowych ubezpieczonego - sporządził 21 marca 2017 r. informację o przebiegu
służby nr […], w której wskazano, że A. J. w okresie od 1 stycznia 1988 r. do 31 lipca
1990 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej. W konsekwencji, zaskarżonymi decyzjami z dnia 26 maja 2017 r.
Dyrektor Z. ponownie ustalił od 1 października 2017 r. wysokość należnej renty
inwalidzkiej oraz wysokość należnej ubezpieczonemu emerytury.
W wyroku z dnia 16 marca 2023 r., sygn. akt III AUa 546/22, Sąd Apelacyjny
w Szczecinie zmienił zaskarżony apelacją organu rentowego wyrok Sądu
Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia
30 czerwca 2022 r., sygn. akt VI U 1239/21, w punkcie I i III w ten sposób, że oddalił
odwołania A. J. od dwóch decyzji Dyrektora Z. z dnia 26 maja 2017 r. Sąd drugiej
instancji stwierdził, że w niniejszej sprawie prawidłowo zostało ustalone, że
odwołujący się w okresie spornym pełnił służbę w jednostkach wymienionych w art.
13b ustawy zaopatrzeniowej i była to służba na rzecz totalitarnego państwa. Zatem
z mocy art. 15c i 22a powołanej ustawy już na tej tylko podstawie zasadnym było
obniżenie świadczeń. Sąd Apelacyjny, odmiennie niż Sąd Okręgowy, nie miał w
I USKP 10/25
4
powyższym zakresie wątpliwości co do prawidłowości zastosowania przez organ
rentowy art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej.
Sąd Apelacyjny dodatkowo ustalił na podstawie akt personalnych
ubezpieczonego przedstawionych przez IPN, że ubezpieczony rozpoczął służbę w
Służbie Bezpieczeństwa Wydziale II jako inspektor RUSW G., na swój wniosek z dnia
9.10.1987 r. W tym czasie pracował w Zakładzie Naprawy Mechanizacji Rolnictwa
na stanowisku Zastępcy Dyrektora ds. Technicznych. Legitymował się przy tym
wyższym wykształceniem - jest magistrem w zakresie mechaniki specjalność:
systemy, maszyny i urządzenia energetyczne. Swój wniosek o przyjęcie do SB
motywował chęcią dalszego kontynuowania swojego zainteresowania i ambicjami
zawodowymi związanymi z pracą w tej służbie. W okresie od 29.02.1988 r. do
30.03.1988 r. ubezpieczony odbył przeszkolenie na kursie „0” dla nowoprzyjętych
funkcjonariuszy SB i złożył egzamin z wynikiem dobry +. W arkuszu kontrolnym
funkcjonariusza SB w służbie przygotowawczej założonym w dniu 1 stycznia 1988 r.
zaznaczano czynności wykonywane przez ubezpieczonego w poszczególnych
miesiącach służby przygotowawczej takie jak między innymi: zapoznanie się
z teczkami personalnymi TW, sporządzanie notatek służbowych ustaleń,
przekazanie TW „M.”,, przejęcie na kontakt TW z rejonu P., opracowanie 2
kandydatów na TW, odbywanie spotkań z posiadaną siecią TW, zapoznanie i
przejęcie TW od plut. W., praca w zespołach operacyjno-wywiadowczych,
opracowanie właściciela LK (lokalu kontaktowego) TW. W opinii służbowej za okres
od 1.01.1988 r. do 1.01.1989 r. wskazano, że w dotychczasowym przebiegu służby
A. J. nie był karany, natomiast wykazał się pracowitością i sumiennością, w stopniu
pozwalającym na stwierdzenie, że dobrze przyswoił sobie podstawowe zasady pracy
operacyjnej. Poważnie traktował zadania i obowiązki służbowe. Pozostawał pod
ścisłym nadzorem bezpośredniego przełożonego służbowego, wspólnie z którym
wspólnie realizował bardziej złożone przedsięwzięcia. W opinii tej zaznaczono
również, że ubezpieczony jest członkiem P. przy POP RSUW w G.. W poprzednim
zakładzie pracy pełnił funkcję II sekretarza POP. Tak w służbie jak i poza nią
ubezpieczony miał się przy tym utożsamiać się z prezentowaną linią partii. W sposób
realny potrafił ocenić sytuację społeczno-polityczną. W okresie od 13.02.1990 r. do
19.05.1990 r. ubezpieczony odbył przeszkolenie na kursie kwalifikacyjnym dla
I USKP 10/25
5
funkcjonariuszy MO i złożył egzamin końcowy z wynikiem końcowym dobrym.
Zgodnie z ustalonym zakresem działań Służby Bezpieczeństwa RUSW w G.,
zasadniczym zakresem działania Grupy II jest organizowanie i wykonywanie zadań
operacyjnych na podległym terenie w rozpoznaniu, zapobieganiu i wykrywaniu
prowadzonej działalności służb wywiadowczych i ośrodków dywersji politycznej
państw kapitalistycznych skierowanych przeciwko podstawowym interesom PRL i
krajom wspólnoty socjalistycznej. W aktach osobowych wielokrotnie podkreślano
zaangażowanie ubezpieczonego w działalność jednostki, której służył. Zdaniem
Sądu drugiej instancji zaangażowanie ubezpieczonego w wykonywaną pracę
potwierdzone opiniami z jego jednostki, przy pełnej świadomości sytuacji politycznej
i gospodarczej w kraju niewątpliwie uniemożliwia uznanie aktywności
ubezpieczonego z okresu wskazanego w informacji IPN za nieświadome i bierne
działanie w ramach instytucji każdego państwa. Sąd pierwszej instancji opierając
swoje rozstrzygnięcie na poglądach wyrażonych w uchwale składu siedmiu Sędziów
Sądu Najwyższego III UZP 1/20 nie dążył do ustalenia prawdziwego stanu
faktycznego, a poprzestał jedynie na stwierdzeniu, że służba miała charakter
krótkotrwały co może być przedmiotem rozważań wyłącznie w kontekście
zastosowania art. 8a ustawy i w konsekwencji wyłącznie drogi administracyjnej.
Według Sądu drugiej instancji treść przepisów art. 15c i 22a w zw. z art. 13b
ustawy zaopatrzeniowej jest jasna, a ich wykładnia leksykalna wskazuje wprost, że
służbą na rzecz totalitarnego państwa była, zgodnie z definicją legalną sformułowaną
w art. 13b ust. 1, każda służba pełniona w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca
1990 r. w jednej z wymienionych w tym przepisie instytucji lub formacji. Przepis
art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej zawiera definicję legalną pojęcia „służby na
rzecz totalitarnego państwa”, odnosząc ją właśnie do służby w wymienionych w
przepisie jednostkach we wskazanym tam okresie. Sąd mając jednak na uwadze
poglądy wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2020 r., III UZP
1/20 (OSNP 2021 nr 3, poz. 28), zgodnie z którą kryterium „służby na rzecz
totalitarnego państwa” określone w art. 13b ust. 1 powinno być oceniane na
podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie
indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia, podstawowych praw
i wolności człowieka, dokonał ustaleń, które przeczą twierdzeniom ubezpieczonego.
I USKP 10/25
6
Zdaniem Sądu Apelacyjnego ubezpieczony podejmując w pełni świadomą decyzję o
wstąpieniu do MO, a następnie pozostawaniu w jednostce SB wyraził wolę
realizowania wszystkich jej zadań w ramach swoich umiejętności wykorzystywanych
także do naruszania podstawowych praw i wolności obywatelskich.
Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego odwołujący się zaskarżył skargą
kasacyjną. Skargę oparto na obydwu podstawach kasacyjnych określonych w
art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.
W ramach pierwszej podstawy (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) zarzucono
naruszenie następujących przepisów prawa materialnego:
1) art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej przez błędną wykładnię
sprowadzającą się do przyjęcia przez Sąd II instancji, iż art. 13b ust. 1 tej ustawy
zawiera definicję legalną oraz równolegle zasadne jest odczytywanie art. 13b ust. 1
ustawy zaopatrzeniowej wyłącznie przez pryzmat wykładni leksykalnej
sprowadzającej się do formalnego nawiązania stosunku służbowego kasatora w
którejkolwiek z jednostek lub formacji opisanych w katalogu z art. 13b ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej;
2) art. 13b ust. 1 w zw. z art. 15c ust. 1-3 ustawy zaopatrzeniowej przez
błędną wykładnię sprowadzającą się do przyjęcia przez Sąd II instancji przesłanek
pozaustawowych uzasadniających obniżenie świadczenia emerytalnego i rentowego;
3) art. 13b ust. 1 pkt 5 lit. b tiret drugie ustawy zaopatrzeniowej przez
niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do przyjęcia apriorycznie, iż służba na
stanowisku inspektora grupy II SB RUSW w G. stanowi o służbie na rzecz
totalitarnego państwa, w oparciu o same odbycie przeszkolenia „0” oraz zgłoszenia
gotowości do podjęcia służby a także dokumenty dostarczone przez IPN dotyczące
zadań i kompetencji opisanej jednostki;
4) art. 8a ust. 1 w zw. z art. 11 w zw. z art. 13b ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej przez błędną wykładnię sprowadzającą się do przyjęcia, iż
krótkotrwałość służby przed dniem 31 lipca 1990 r. oraz rzetelna służba po dniu
31 lipca 1990 r., nie mogą być brane po uwagę przy ocenie kryteriów „służby na rzecz
totalitarnego państwa” przez Sąd orzekający w sprawie cywilnej mając na względzie,
iż opisane przesłanki determinują przebieg postępowania administracyjnego w trybie
art. 8a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej;
I USKP 10/25
7
5) art. 15c ust. 3 oraz art. 22a ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej przez błędną
wykładnię sprowadzającą się do przyjęcia, iż opisane przepisy nie mają charakteru
oczywiście niezgodnego z Konstytucją RP, odbierającego słusznie nabyte prawa
emerytalne i rentowe w wolnej Polsce przez powołanie się na akt nienormatywny w
postaci uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej, kontrastując błędnie sytuację
byłych funkcjonariuszy z „milionem zwykłych obywateli objętych powszechnym
systemem emerytalnym i rentowym”, co stanowi de facto wewnętrznie sprzeczne
wnioskowanie, iż: powszechny system ubezpieczeń społecznych miałby być
krzywdzący „dla zwykłych obywateli” oraz funkcjonariusze mundurowi mieliby być
niesłusznie uprzywilejowani w uzyskanych świadczeniach emerytalnych i rentowych
pomimo, iż ci bezspornie ponoszą wyższe ryzyko zawodowe, obowiązuje ich
całodobowy system dyspozycyjności, system podporządkowania;
6) art. 15c ust. 1 pkt 1, art. 15c ust. 3, art. 22a ust. 1-3 ustawy
zaopatrzeniowej w zw. z art. 8a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej w zw. z art. 15c ust. 5
ustawy zaopatrzeniowej w zw. z art. 22a ust. 5 ustawy zaopatrzeniowej przez
niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do zastosowania względem
skarżącego elementów odpowiedzialności represyjnej, przekraczającej ramy
dopuszczalnej ingerencji ustawodawcy w nabyte prawa majątkowe emerytalne, bez
zagwarantowania realnego prawa do obrony oraz przyjęcie jedynej możliwości
zwolnienia się z odpowiedzialności byłego funkcjonariusza formacji i jednostek
opisanych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej wyłącznie na drodze
postępowania administracyjnego w trybie stosowanego wyjątkowo art. 8a ust. 1
ustawy zaopatrzeniowej lub udowodnienia, że przed rokiem 1990, bez wiedzy
przełożonych, podjął współpracę i czynnie wspierał osoby lub organizacje działające
na rzecz niepodległości Państwa Polskiego (art. 15c ust. 5 ustawy zaopatrzeniowej
lub art. 22a ust. 5 ustawy zaopatrzeniowej), co implikuje naruszenie przepisów prawa
materialnego, a mianowicie art. 116 k.k. przez niewłaściwe zastosowanie
sprowadzające się do przyjęcia przez Sąd II instancji, iż nie występuje w niniejszej
sprawie odpowiedzialność represyjna na gruncie przepisów ustawy zaopatrzeniowej,
w przypadku gdy zgodnie z art. 116 k.k. przepisy części ogólnej Kodeksu karnego
stosuje się do innych ustaw przewidujących odpowiedzialność kamą, jeżeli zakłada
I USKP 10/25
8
zasady odpowiedzialności analogiczne do tej przewidzianej w kodeksie karnym
(charakter represyjny);
7) art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez niewłaściwe
zastosowanie, polegające na naruszeniu zasad demokratycznego państwa prawa, a
mianowicie: - ochrony praw nabytych przez odebranie skarżącemu praw słusznie
nabytych za okres służby przed dniem 31 lipca 1990 r. oraz rażące ograniczenie
wysokości świadczeń za okres służy po dniu 31 lipca 1990 r. pomimo, iż skarżący
uzyskał swoje uprawnienia emerytalne i rentowe już po dniu 31 lipca 1990 r., -
sprawiedliwości społecznej przez brak zastosowania zasady sprawiedliwości
społecznej wynikającej z Konstytucji RP, lecz „sprawiedliwości społecznej”
wynikającej z aktu nienormatywnego - projektu do ustawy nowelizującej -
sprowadzającej się de facto do odwetu historycznego na byłych funkcjonariuszach
formacji i jednostek opisanych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej pod pozorem
„zniesienia przywilejów emerytalno-rentowych” oraz osiągania świadczeń „znacząco
przewyższających średnią wysokość świadczenia wypłacanego w ramach
powszechnego systemu emerytalnego”, a także obniżenie uposażenia emerytalnego
i rentowego ubezpieczonego na podstawie art. 15c ust. 3 oraz art. 22a ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej do wysokości średnich, - zaufania obywatela do państwa i
tworzonego przez nie prawa przez stosowanie przez państwo zasad
odpowiedzialności zbiorowej wobec wszystkich byłych funkcjonariuszy służb
mundurowych przynależących do formacji i jednostek opisanych w art. 13b ust. 1
ustawy zaopatrzeniowej, - nieretroakcji prawa przez stosowanie sankcji nieznanych
ustawie karnej, w postaci obniżania świadczeń emerytalnych i rentowych, za
przynależność, przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, do formacji i jednostek
opisanych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, która sama w sobie nie stanowi
i nie stanowiła czynu zabronionego;
8) art. 67 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP przez niewłaściwe
zastosowanie sprowadzające się do pozbawienia świadczenia emerytalnego
skarżącego za służbę do 31 lipca 1990 r. przez wprowadzenie niekorzystnego
przelicznika oraz obniżenie świadczenia emerytalnego i rentowego za służbę po dniu
31 lipca 1990 r. przez wprowadzenie górnego limitu wysokości świadczenia;
I USKP 10/25
9
9) art. 30, art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji RP przez
niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do pozbawienia nabytych praw
emerytalnych i rentowych skarżącego pomimo, że prawa te zostały zagwarantowane
przez państwo polskie w pełnej wysokości, ergo dyskryminacji w porównaniu z innymi
funkcjonariuszami służb mundurowych wobec, których nie znajduje zastosowania
art. 15c ust. 1-3 oraz art. 22a ust. 1-3 ustawy zaopatrzeniowej;
10) art. 3 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka przez niewłaściwe
zastosowanie sprowadzające się do stosowania represji wobec skarżącego z uwagi
na jego przynależność do indywidualnie oznaczonej grupy byłych funkcjonariuszy
formacji lub jednostek opisanych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej przez
pozbawienie świadczenia emerytalnego i rentowego za okres przed dniem 31 lipca
1990 r. oraz drastyczne obniżenie uzyskanego świadczenia emerytalnego i
rentowego wysłużonego po 31 lipca 1990 r. na zasadach równych z innymi
funkcjonariuszami służb mundurowych;
11) art. 7 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka przez niewłaściwe
zastosowanie sprowadzające się do dyskryminacji skarżącego w prawie do
uzyskania świadczenia emerytalnego i rentowego za służbę po dniu 31 lipca 1990 r.
w stosunku do innych funkcjonariuszy służb mundurowych, którzy po raz pierwszy
rozpoczęli służbę po dniu 12 września 1989 r., ograniczając świadczenie na
podstawie art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej do wysokości przeciętnej emerytury
wypłacanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych;
12) art. 14 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności przez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do naruszenia zasady
równości wobec prawa skarżącego z innymi funkcjonariuszami służb mundurowych
oraz zasady ochrony praw nabytych - praw emerytalnych i rentowych;
13) art. 4 ust. 3 i art. 6 Traktatu o Unii Europejskiej przez niewłaściwe
zastosowanie sprowadzające się do naruszenia praw i wolności ubezpieczonego
gwarantowanych prawem UE, w szczególności w Karcie Praw Podstawowych UE, a
w konsekwencji naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie
art. 1, art. 6, art. 7, 21 ust. 1, art. 34 ust. 1 Karty Praw Podstawowych Unii
I USKP 10/25
10
Europejskiej przez naruszenie nabytych praw emerytalnych i rentowych o
charakterze majątkowym;
14) art. 13a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej przez błędną wykładnię
sprowadzającą się do uznania, że dokument „ informacja o przebiegu służby” może
zawierać jedynie dane opisane w art. 13a ust. 4 pkt 1-3 tej ustawy, a nie okoliczności
realnie dotyczące przebiegu służby, w konsekwencji doszło do naruszenia przepisu
prawa materialnego, art. 13a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej przez niewłaściwe
zastosowanie sprowadzające się do zastosowania w sprawie informacji o przebiegu
służby, która ma charakter niepełny, bez jakichkolwiek okoliczności faktycznych, a
także jak wynika z samej informacji o przebiegu służby nr […] , podnoszona przez
organ rentowy służba w spornym okresie została stwierdzona w innym terminie niż
w wynikającym z treści zaskarżonego wyroku, a mianowicie od dnia 1 stycznia 1988
r. do dnia 1 lutego 1990 r., nie do dnia 31 lipca 1990 r.;
15) art. 177 oraz art. 178 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji RP przez
błędną wykładnię i przyjęcie, iż: - Sąd Powszechny nie jest uprawniony do pomijania
niezgodnych z Konstytucją RP przepisów ustaw, - domniemanie zgodności z ustawy
z Konstytucją RP może być obalone wyłącznie wyrokiem TK;
16) art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności przez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do pozbawienia
skarżącego prawa do rzetelnego procesu sądowego na etapie postępowania
apelacyjnego z uwagi na rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd drugiej instancji w
składzie jednego sędziego ukształtowanego na podstawie art. 15zzs10 ust. 1 pkt 4
ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczegółowych rozwiązaniach związanych z
zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób
zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji pomimo, iż powyższe nie było konieczne
dla ochrony zdrowia publicznego i nie było uzasadnione dobrem wymiaru
sprawiedliwości, co słusznie wskazano w treści uchwały SN z dnia 26 kwietnia
2023 r., sygnatura akt: III PZP 6/22;
17) art. 33 ust. 1 pkt 1-6 w zw. z art. 33 ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej przez
niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do wszczęcia przez organ rentowy
postępowania w przedmiocie ponownego ustalenia wysokości świadczenia z tytułu
emerytury policyjnej oraz renty inwalidzkiej pomimo braku wystąpienia jakichkolwiek
I USKP 10/25
11
przesłanek ku temu, a następnie brak przeprowadzenia wymaganego postępowania
dowodowego;
18) art. 9 „Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i
Gospodarczych” z dnia 19 grudnia 1966 r. przez niewłaściwe zastosowanie
sprowadzające się do naruszenie nabytego prawa emerytalnego i rentowego
skarżącego;
19) art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności
przez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do pozbawienia skarżącego
świadczenia emerytalnego i rentowego za okres do dnia 31 lipca 1990 r. oraz rażące
ograniczenie świadczenia emerytalnego i rentowego po dniu 31 lipca 1990 r. przy
jednoczesnym publicznym stygmatyzowaniu skarżącego przez bezprawne
umieszczenie danych ubezpieczonego w publicznym rejestrze, co stanowi element
represji i braku poszanowania jego godności;
20) art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i
Podstawowych Wolności przez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do
naruszenia prawa do zabezpieczenia społecznego skarżącego, pomimo braku
popełnienia przez niego jakiegokolwiek przestępstwa w okresie służby.
W ramach podstawy procesowej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono
naruszenie:
a) art. 381 k.p.c. w zw. z art. 230 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie
sprowadzające się do braku uznania twierdzeń i zarzutów organu rentowego w
apelacji ze spóźnione, wobec braku przedstawienia odpowiedniej inicjatywy
procesowej i dowodowej przed Sądem I instancji oraz realnego zanegowania
podniesionych okoliczności faktycznych dotyczących służby skarżącego;
b) art. 382 k.p.c. w zw. z art. 9 § 1 k.p.c. w zw. z art. 235 § 1 k.p.c. w zw.
z art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności przez
niewłaściwe zastosowanie przez uzupełnienie z urzędu przez Sąd II instancji
materiału dowodowego poprzez samodzielne wystąpienie do IPN o przedłożenie
dodatkowych dokumentów dotyczących zakresu zadań oraz obowiązków jednostki,
w której pełnił służbę skarżący, dopiero na etapie postępowanie apelacyjnego z
urzędu, bez zawiadomienia o powyższym skarżącego oraz umożliwienia
ustosunkowania się do przedmiotowych dokumentów, co narusza prawo do
I USKP 10/25
12
rzetelnego procesu. Celem wykazania istotności naruszenia prawa procesowego,
skarżący wskazuje, że doszło w konsekwencji do błędu w ustaleniach faktycznych,
przyjętych za podstawę Zaskarżonego wyroku, iż: skarżący miałby służyć „na rzecz
totalitarnego państwa” od dnia 1 stycznia 1988 roku do dnia 31 lipca 1990 roku, co
jest oczywiście sprzeczne zarówno z materiałem dowodowym oraz prawidłowym
pojęciem służby na rzecz totalitarnego państwa;
c) art. 78 Konstytucji RP przez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające
się do naruszenia zasady dwuinstancyjności, bowiem materiał dowodowy został
uzupełniony przez Sąd II instancji z urzędu na etapie postępowanie apelacyjnego,
skarżący nie miał możliwości skonfrontować się z opisanym materiałem dowodowym
oraz nie podlegał ten materiał weryfikacji instancyjnej Sądu I instancji, co stanowi
rażące naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego;
d) art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności przez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do pozbawienia
skarżącego prawa do rzetelnego procesu sądowego, ustalenie jego
odpowiedzialności na etapie niejawnego postępowania wewnętrznego przed IPN,
którego ustalenia zostały powielone przez organ rentowy, a następnie zastosowanie
zasad odpowiedzialności zbiorowej na etapie postępowania apelacyjnego przez Sąd
II instancji wyłącznie na podstawie ustaleń wewnętrznych Instytutu Pamięci
Narodowej oraz organu rentowego;
e) art. 386 § 4 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się
do nierozpoznania istoty spraw przez Sąd Apelacyjny w Szczecinie;
f) art. 379 pkt 5 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie przez pozbawienie
skarżącego możności obrony swoich praw, co doprowadziło do nieważności
postępowania.
Skarżący wniósł o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w
całości i zmianę w całości wyroku Sądu Apelacyjnego przez orzeczenie co do istoty
sprawy przez oddalenie apelacji organu rentowego w całości oraz zasądzenie od
organu rentowego na rzecz skarżącego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w
postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym;
2) ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości oraz
uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i
I USKP 10/25
13
przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania i
orzeczenia o kosztach postępowania; 3) zasądzenie od organu rentowego na rzecz
skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa
procesowego, według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest częściowo uzasadniona.
Nie jest przekonujący zarzut naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c. przez niewłaściwe
zastosowanie i pozbawienie odwołującego się możności obrony swoich praw.
Zgodnie z zasadą apelacji pełnej postępowanie przed sądem drugiej instancji ma
charakter merytoryczny i jest kontynuacją postępowania pierwszoinstancyjnego
(art. 382 k.p.c.). W postępowaniu apelacyjnym sąd dokonuje własnych ustaleń
faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo poprzestając na materiale
zebranym w pierwszej instancji (art. 381 i 382 k.p.c.), ustala podstawę prawną
orzeczenia niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji, będąc ewentualnie
związany oceną prawną lub uchwałą Sądu Najwyższego (art. 386 § 6, art. 39820 i
art. 390 § 2 k.p.c.), stosuje przepisy regulujące postępowanie apelacyjne oraz, gdy
brak takich przepisów, przepisy dotyczące postępowania przed sądem pierwszej
instancji (art. 367 i nast. oraz art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.), kontroluje prawidłowość
postępowania przed sądem pierwszej instancji, pozostając związany zarzutami
przedstawionymi w apelacji, jeżeli są dopuszczalne (np. art. 162 k.p.c.), ale biorąc z
urzędu pod uwagę nieważność postępowania (art. 378 § 1 in fine k.p.c.), orzeka co
do istoty sprawy stosownie do wyników postępowania, nie wykraczając poza wniosek
zawarty w apelacji i nie naruszając zakazu reformationis in peius (art. 378 § 1,
art. 384 i 386 k.p.c.), i w końcu rozstrzyga o kosztach postępowania (art. 108 § 2
k.p.c.) (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2008 r.,
III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55).
W konsekwencji należy uznać za nieuzasadniony zarzut nieważności
postępowania, który podniósł skarżący stwierdzając, że w wyniku uchybienia
przepisom prawa procesowego został pozbawiony możliwości obrony swych praw w
rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. Nieważność postępowania określona w powołanym
I USKP 10/25
14
wyżej przepisie ma miejsce wtedy, gdy strona postępowania, wbrew swej woli,
została faktycznie pozbawiona możności działania w postępowaniu lub jego istotnej
części. Nieważność postępowania z tego powodu zachodzi wówczas, gdy ze
względu na uchybienia formalne (na przykład niezawiadomienie strony o rozprawie
poprzedzającej wydanie wyroku) strona została pozbawiona przez sąd lub
przeciwnika procesowego możności brania udziału w sprawie oraz zgłoszenia
twierdzeń faktycznych i wniosków dowodowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z
9 lipca 2014 r., I PK 316/13, LEX nr 1511811). Nie można stwierdzić nieważności
postępowania w rozumieniu tego przepisu, gdy strona podjęła czynności w procesie,
nawet doznając utrudnień w popieraniu dochodzonych roszczeń lub w obronie przed
żądaniami strony przeciwnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 lipca 2016 r.,
I PK 39/16, LEX nr 2071897). Z tego względu pod podstawę nieważności
postępowania z art. 379 pkt 5 k.p.c. nie podpada każde naruszenie przepisów prawa
procesowego, nawet jeśli mogło mieć wpływ na wynik rozstrzygnięcia (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z 20 maja 2016 r., II CZ 29/16, LEX nr 2056922 i
powołane tam orzeczenia). Przy ocenie, czy doszło do pozbawienia strony możności
działania skutkującej nieważnością postępowania trzeba rozważyć, czy nastąpiło
naruszenie przepisów procesowych, następnie zbadać, czy uchybienie to wpłynęło
na możność strony do działania w postępowaniu, wreszcie ocenić, czy pomimo
zaistnienia wspomnianych przeszkód strona mogła bronić swych praw w procesie.
Dopiero w razie kumulatywnego spełnienia wszystkich tych warunków można uznać,
że strona została pozbawiona możności działania (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z 18 grudnia 2014 r., II UZ 58/14, LEX nr 1622316 oraz wyrok Sądu
Najwyższego z 25 czerwca 2015 r., V CSK 528/14, LEX nr 1771395 i z
15 października 2015 r., II CSK 690/14, LEX nr 1962512). Innymi słowy pozbawienie
strony możności obrony swych praw, aby mogło stanowić przyczynę nieważności,
musi być całkowite i w sposób bezwzględny wyłączyć możność obrony (por.
orzeczenie Sądu Najwyższego z 21 czerwca 1961 r., 3 CR 953/60, NP 1962 nr 1,
s. 117, z glosą W. Siedleckiego).
Sąd Apelacyjny, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, poczynił
dodatkowe ustalenia na podstawie akt personalnych ubezpieczonego
przedstawionych w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji przez IPN
I USKP 10/25
15
(płyta CD – k. 63 akt sprawy), a także na podstawie niekwestionowanych przez
odwołującego się okoliczności, że pełnił służbę w wydziale II RUSW w G..
Nadzorował pracę około 10 tajnych współpracowników. Odbył on specjalne
przeszkolenie dla funkcjonariuszy SB.
Z okoliczności tych wynika, że Sąd Apelacyjny nie przeprowadzał żadnych
czynności procesowych, które nie byłyby znane i procesowo dostępne dla
odwołującego się. Wszystkie zatem zarzuty dotyczące naruszenia prawa
procesowego, a w szczególności zarzut nieważności postępowania przez
pozbawienie możliwości obrony, były bezpodstawne.
W ocenie Sądu Najwyższego brak jest podstaw do kwestionowania ustaleń
zaskarżonego wyroku, iż Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział Archiwum IPN w S. - na podstawie zapisów
znajdujących się w aktach osobowych ubezpieczonego - sporządził 21 marca 2017
r. informację o przebiegu służby nr […], w której wskazano, że A. J. w okresie od 1
stycznia 1988 r. do 31 lipca 1990 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o
której mowa w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. Następnie wnioskodawca przeszedł
pozytywną weryfikację i pełnił służbę w Policji aż do dnia 2 marca 2011 r., kiedy
uzyskał prawo do emerytury i renty policyjnej na podstawie decyzji Dyrektora Z..
Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących
emerytury policyjnej oraz do zarzutów dotyczących kwalifikacji części okresu służby
odwołującego się jako służby na rzecz totalitarnego państwa, przypomnieć należy,
że w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że
kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa” powinno być oceniane na
podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie
indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i
wolności człowieka (uchwała składu siedmiu sędziów z 16 września 2020 r., III UZP
1/20, OSNP 2021 nr 3, poz. 28). W wyroku z 18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22
(OSNP 2023 nr 11, poz. 126), Sąd Najwyższy wyjaśnił dodatkowo, że nie można
zaaprobować stanowiska, że w każdym przypadku kryterium pełnienia służby na
rzecz totalitarnego państwa określone w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej
spełnione jest już tylko w przypadku formalnej przynależności do wymienionych w
nim służb. Jednakże, określenie formacji/instytucji (z uwzględnieniem jednostek
I USKP 10/25
16
wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej) ma istotne znaczenie z
uwagi na to, że zakres i przedmiot ich działalności może prima facie potwierdzać, iż
były one bezpośrednio ukierunkowane na realizowanie charakterystycznych dla
ustroju totalitarnego zadań i funkcji i takie zadania wykonywali wszyscy - bez wyjątku
- funkcjonariusze służący w danej jednostce organizacyjnej, stanowiący jej strukturę,
bez której niemożliwe byłoby wykonywanie przypisanych tej jednostce zadań.
Wreszcie, w wyroku z 9 stycznia 2024 r., III USKP 102/23 (LEX nr 3652059)
wyrażono pogląd, że nawet brak po stronie ubezpieczonego indywidualnych działań
bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych praw i wolności
człowieka, samoistnie nie wyklucza kwalifikacji jego służby jako służby na rzecz
państwa totalitarnego.
Skoro art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej łączy służbę na rzecz
totalitarnego państwa z samym podjęciem służby w instytucjach i formacjach w tym
przepisie wymienionych, to istnieje domniemanie faktyczne (wynikające z informacji
o przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych jednostkach), że służba w nich była
służbą na rzecz totalitarnego państwa. Domniemanie to może być obalone w
procesie cywilnym. Nie jest jednak tak, że to na organie rentowym ciąży obowiązek
udowodnienia (art. 6 k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że dany
funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela. W sytuacji, gdy
potwierdzona zostaje służba w instytucjach i formacjach wymienionych w art. 13b
ustawy zaopatrzeniowej, to ciężar dowodu przechodzi na ubezpieczonego. Tak też
przyjął Sąd Najwyższy w uchwale III UZP 1/20, w której stwierdzono, że w razie
stosownego zarzutu przeciwko osnowie tej informacji, sąd będzie zobowiązany do
rekonstrukcji przebiegu służby w konkretnym przypadku (tak też Sąd Najwyższy w
wyroku z 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23, OSNP 2024 nr 6, poz. 67).
Odnosząc powyższe zapatrywania do okoliczności faktycznych niniejszej
sprawy oraz stanowiska Sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy stwierdził, że nie jest
przekonujący w pełni zarzut naruszenia art. 13b ustawy zaopatrzeniowej przez
zaakcentowanie jedynie, że w każdym demokratycznym państwie jest prowadzona
działalność analogiczna do tej prowadzonej przez odwołującego się oraz sam
odwołujący się nie naruszył praw i wolności innych ludzi. W ustaleniach sądu
I USKP 10/25
17
wskazano jednoznacznie, że charakter pracy ubezpieczonego implikował działania
skorelowane z charakterem państwa totalitarnego.
Relewantne znaczenie może mieć natomiast ustalenie zaskarżonego wyroku,
iż odwołujący pełnił służbę w organach bezpieczeństwa państwa, o których mowa w
art. 2 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach
organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów
(Dz.U. z 2007 r. Nr 63, poz. 425 ze zm.) jedynie w okresie ponad dwóch lat, natomiast
później przeszedł pozytywną weryfikację i po transformacji wolnościowej pełnił
służbę w Policji przez ponad 20 lat.
Na skutek uwzględnienia okresu służby od 1 stycznia 1988 r. do 31 lipca
1990 r. Dyrektor Z. znacznie obniżył wnioskodawcy świadczenie odwołującego się
od znacznie wyższej podstawy wymiaru.
W tym kontekście, przechodząc do oceny zasadności zarzutów skargi
kasacyjnej odwołującego się dotyczących wysokości świadczenia emerytalnego i
rentowewgo, Sąd Najwyższy wypracował już linię orzeczniczą, zgodnie z którą
art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej są sprzeczne z licznymi postanowieniami
Konstytucji RP; sądy powszechne są w konsekwencji zobowiązane do
niezastosowania tych przepisów, zaś oparcie się na nich przez Sąd drugiej instancji
prowadzi do uwzględnienia skargi kasacyjnej odwołującego się funkcjonariusza
policji (zamiast wielu zob. wyrok Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2024 r., III USKP
72/23, LEX nr 3722751, i powołane tam orzecznictwo oraz argumentację).
Wspomniana linia orzecznicza została zapoczątkowana wyrokiem z 16 marca
2022 r., II USKP 120/22 (OSNP 2023 nr 9, poz. 104), w którym wyjaśniono, że
prawodawca wprowadził do ustawy zaopatrzeniowej dwa mechanizmy korygujące
wysokość emerytur funkcjonariuszy pełniących służbę na rzecz totalitarnego
państwa. Pierwszy z nich „zeruje” kwalifikowane lata służby, drugi zaś obniża
wysokość świadczenia do przeciętnej emerytury przysługującej w powszechnym
systemie ubezpieczenia.
W odniesieniu do pierwszego z wymienionych mechanizmów Sąd Najwyższy
przyjął, że „wyzerowanie lat służby” (art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej)
jest środkiem proporcjonalnym w stosunku do funkcjonariuszy, których lata służby
przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi w 1989 r. Rozwiązanie to nie
I USKP 10/25
18
pozostaje w sprzeczności z przepisami Konstytucji RP. „Wyzerowania” lat służby na
rzecz totalitarnego państwa sprawia, że każdy jej rok traktowany jest jako
nieistniejący, co w konsekwencji powoduje, że im dłuższa była taka służba w trakcie
kariery zawodowej odwołującego się funkcjonariusza, tym bardziej wysokość
świadczenia - należnego mu po nowelizacji ustawy zaopatrzeniowej - zbliża się do
wysokości najniższej emerytury gwarantowanej przez art. 18 ust. 2 ustawy
zaopatrzeniowej. „Wyzerowanie lat służby” godzi w funkcjonariuszy, których lata
służby przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi w 1989 r. Dotkliwość tego
rozwiązania jest proporcjonalna i w niewielkim stopniu dotyka osób, które tylko kilka
lat służyły w PRL. W rezultacie, rozwiązanie to nadaje się do osiągniecia celu
zakładanego przez ustawodawcę: skutecznie obniża emerytury „osób służących na
rzecz totalitarnego państwa”. Sąd Najwyższy uwzględnił również, że analogiczne do
art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej rozwiązanie (obniżające przelicznik
służby z 2,6 do 0,7 podstawy wymiaru) zostało już wcześniej wprowadzone do
ustawy zaopatrzeniowej (art. 15b) a Trybunał Konstytucyjny uznał je za zgodne z
Konstytucją RP (zob. wyrok z 24 lutego 2010 r., K 6/09, OTK-A 2010 nr 2, poz. 15
oraz z 11 stycznia 2012 r., K 36/09, OTK-A 2012 nr 1, poz. 3). Z tego względu, według
Sądu Najwyższego, krytyczna ocena art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej nie
prowadzi do uznania jego niezgodności z Konstytucją RP, gdyż nie ma możliwości
jednoznacznego zakwalifikowania tego przepisu jako pozostającego w opozycji do
wzorców wynikających z Konstytucji RP, zwłaszcza jej art. 2.
Natomiast w odniesieniu do drugiego z wymienionych mechanizmów Sąd
Najwyższy uznał, że art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej obniża wysokość
świadczeń tych funkcjonariuszy, którzy od 1990 r. służyli wolnej Polsce. W tej sytuacji
zastosowanie w stosunku do takich funkcjonariuszy art. 15c ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej i obniżenie świadczenia należnego funkcjonariuszowi do pułapu
przeciętnej emerytury, gdy wysokość „ponad” ten wskaźnik została wypracowana po
1990 r.: a) w sposób oczywisty narusza art. 32 ust. 1, ust. 2 Konstytucji RP; b) godzi
w art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji RP; c) narusza prawo do zabezpieczenia
społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP;
d) narusza art. 2 Konstytucji RP. Przemawia to za odmową zastosowania art. 15c
ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej (zob. też wyrok Sądu Najwyższego z 17 maja 2023 r.,
I USKP 10/25
19
I USKP 63/22, OSNP 2024 nr 1, poz. 9 oraz z 24 maja 2023 r., II USKP 40/23,
LEX nr 3568174). Akceptując odmowę zastosowania art. 15c ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej jako wyrażającego normę sprzeczną z Konstytucją RP, w
szczególności przyjmującą sankcję o charakterze nieproporcjonalnym, należy
również zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 12 ust. 1 tej ustawy, emerytura policyjna
przysługuje funkcjonariuszowi zwolnionemu ze służby, który w dniu zwolnienia
posiada 15 lat służby w Policji, wliczając w to okresy równorzędne, wymienione w
art. 13 tej ustawy. Oznacza to, że podstawowego przywileju emerytalnego
polegającego na możliwości przejścia na emeryturę po 15 latach służby ze
świadczeniem wynoszącym co najmniej 40% podstawy jego wymiaru skarżący nie
nabył z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa, lecz z tytułu służby pełnionej w
demokratycznym państwie prawa. Niewątpliwie za przywilej należy uznać regulację
polegającą na tym, że emerytura funkcjonariusza wzrasta o 2,6% podstawy wymiaru
za każdy dalszy rok służby (art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy). Celem nowelizacji z 2016 r. było zniesienie tego przywileju i
przyjęcie za okresy służby na rzecz totalitarnego państwa 0% podstawy wymiaru, co
jest zgodne z celem ustawy wyrażającym się w pozbawieniu przywilejów nabytych z
tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa. Tym samym mechanizm określony w
art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej w istocie niweczy uprawnienie funkcjonariusza
do obliczenia wysokości emerytury według wskaźnika podstawy wymiaru 1,3% lub
2,6% za okresy niebędące służbą na rzecz totalitarnego państwa.
W przedstawionym aspekcie należy przypomnieć, że wnioskodawca przez
20 lat pełnił służbę w Policji już po transformacji ustrojowej.
Oznacza to, że zaskarżony wyrok naruszył art. 15c ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej przez jego zastosowanie mimo oczywistej sprzeczności tego
przepisu z powołanymi w skardze kasacyjnej przepisami Konstytucji RP. Sąd
Apelacyjny nie dostrzegł, w jaki sposób działa art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej
w odniesieniu do funkcjonariuszy takich jak odwołujący się w niniejszej sprawie oraz
nie uwzględnił, że zastosowanie tego przepisu nie ma żadnego oparcia w celach
ustawy, przy jednoczesnym oparciu uzasadnienia zaskarżonego wyroku na
argumentacji aksjologicznej (zasadność pozbawienia funkcjonariuszy służb PRL
przywilejów emerytalnych nabytych z tytułu niemoralnej służby).
I USKP 10/25
20
Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w całości, jednak skarga
kasacyjna tylko zdawkowo sygnalizuje zarzut dotyczący renty (art. 22a ustawy
zaopatrzeniowej), która również została zredukowana w 2017 r. Sąd w zaskarżonym
wyroku nie ustalił, czy niezdolność do pracy wnioskodawcy miała związek z
wypadkami, którym uległ po transformacji wolnościowej, co ma relatywne znaczenie
w zakresie interpretacji prawa oraz subsumpcji dokonanej w zaskarżonym wyroku.
Nie została dokonana ocena zgodności z Konstytucją art. 22a ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej, w myśl którego wysokość renty inwalidzkiej, ustalonej zgodnie z ust.
1 (dotyczącym osoby, która pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której
mowa w art. 13b, rentę inwalidzką ustaloną zgodnie z art. 22 zmniejsza się o 10%
podstawy wymiaru za każdy rok służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa
w art. 13b) nie może być wyższa niż miesięczna kwota przeciętnej renty z tytułu
niezdolności do pracy wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych.
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 czerwca 2021 r., P 10/20, uznał
jednak, że art. 22a ust. 2 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,
Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego
Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony
Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej
oraz ich rodzin (Dz.U. z 2020 r., poz. 723) jest zgodny z art. 2 oraz z art. 67 ust. 1 w
związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Przepis ten dotyczył funkcjonariuszy, którzy pełnili służbę przed rokiem 1990,
więc ten wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma tylko częściowe zastosowanie do
sprawy wnioskodawcy.
W ocenie Sądu Najwyższego należy wskazać, że skoro podstawowym i w
zasadzie jedynym wysłowionym argumentem mającym przemawiać za
koniecznością wprowadzenia mechanizmu redukcyjnego przewidzianego w ustawie
nowelizującej z 2016 r. było ograniczenie wysokości świadczeń emerytalnych i
rentowych jej adresatów w taki sposób, ażeby wysokość wypłacanych im świadczeń
odpowiadała wysokości emerytur i rent pobieranych z systemu powszechnego, to
I USKP 10/25
21
może wywoływać pewne wątpliwości to, czy przyjęte rozwiązania są w pełni
adekwatne, niezbędne i nienadmierne (proporcjonalne), zwłaszcza w sytuacji, gdy
inwalidztwo powstało na skutek służby w wolnej Polsce.
Odnośnie do zawartych w zarzutach skargi kasacyjnej norm prawa
międzynarodowego, w szczególności art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw
Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284), można
wskazać na argumenty zawarte w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia
18 września 2024 r., I USKP 58/24 (OSNP 2025 nr 3, poz. 32), w którym słusznie
skonkludowano, iż w świetle przedstawionego orzecznictwa ETPCZ nie ma podstaw
do uznania, że obniżenie (zarówno pierwotne, jak i ponowne) świadczenia
emerytalnego – obecnie na podstawie art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej -
stanowi sankcję o charakterze karnym. Po pierwsze obniżanie świadczeń
emerytalno-rentowych funkcjonariuszy, nawet jeśli stanowi w istocie „instrument
prowadzenia polityki represyjnej”, to jednak nie może być uznane za „sankcję karną
w ujęciu materialnym” a w konsekwencji nie mieści się w pojęciu „ukarania” w jego
rozumieniu przyjętym w orzecznictwie ETPCz. Po drugie, aktywność ustawodawcy i
organu rentowego - realizującego jedynie postanowienia ustawy zaopatrzeniowej nie
może być oceniana przez pryzmat zasad odnoszących się do procedury karnej.
W konsekwencji zasada ne bis in idem z art. 4 Protokołu nr 7 do EKPCz nie znajduje
zastosowania do oceny dopuszczalności ponownego obniżenia wysokości
świadczeń funkcjonariuszy pełniących „służbę na rzecz totalitarnego państwa”.
Skarga kasacyjna w przedstawionym zakresie nie była więc uzasadniona.
Odnosząc się z kolei do sugerowanych zarzutów naruszenia prawa Unii
Europejskiej, Sąd Najwyższy uznał je za pozbawione właściwej argumentacji
prawnej, ponieważ sprawa o wysokość emerytury z systemu zaopatrzeniowego
policyjnego nie jest objęta jako taka i co do zasady zakresem normowania prawa
unijnego. W sprawie takiej nie stosuje się również przepisów prawa polskiego, które
wykonywałyby prawo unijne.
Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na podstawie
art. 39815 § 1 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego na
podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak
w sentencji wyroku.
I USKP 10/25
22
[SOP]
