I KZP 4/25
POSTANOWIENIE
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 21 stycznia 2026 r.
Prezes SN Zbigniew Kapiński (przewodniczący)
SSN Antoni Bojańczyk
SSN Anna Dziergawka
SSN Paweł Kołodziejski
SSN Adam Roch
SSN Stanisław Stankiewicz (sprawozdawca)
SSN Ryszard Witkowski
Protokolant Edyta Demiańczuk-Komoń
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu
w dniu 21 stycznia 2026 r.,
przedstawionego na podstawie art. 83 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 622) wniosku Pierwszego Prezesa Sądu
Najwyższego z dnia 10 lipca 2025 r. (BSA II.4010.2.2024) o rozstrzygnięcie przez
skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego rozbieżności w wykładni przepisów
prawa, występujących w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych
w zakresie dotyczącym następującego zagadnienia prawnego:
„1. Czy w stanie prawnym ukształtowanym przez ustawę z
dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania
cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych,
ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych
ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 1860) w postępowaniu w przedmiocie
odszkodowania lub zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 8
ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń
wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na
I KZP 4/25
2
rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (t.j. Dz. U. z 2024 r.,
poz. 442), Skarb Państwa jest jego stroną?
w przypadku udzielenia pozytywnej odpowiedzi na pytanie w pkt 1
2. Czy Skarb Państwa jako strona jest reprezentowany w
postępowaniu, o którym mowa w pkt 1 niniejszego wniosku, a
jeśli tak, czy reprezentację tę wykonuje prokurator, czy powinna
być ona określona na ogólnych zasadach właściwych dla
postępowania cywilnego (art. 67 § 2 k.p.c. w zw. z art. 558 k.p.k. w
zw. z art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za
nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za
działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (t.j.
Dz. U. z 2024 r., poz. 442)?"
p o s t a n o w i ł
odmówić podjęcia uchwały.
Zbigniew Kapiński Antoni Bojańczyk Anna Dziergawka Paweł Kołodziejski
Adam Roch Stanisław Stankiewicz Ryszard Witkowski
UZASADNIENIE
W dniu 10 lipca 2025 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, na podstawie
art. 83 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2024
r., poz. 622, dalej: ustawa o SN), w związku z ujawnionymi rozbieżnościami w
wykładni przepisów prawa w orzecznictwie sądowym, przedstawił wniosek o
rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego następującego
zagadnienia prawnego:
„1. Czy w stanie prawnym ukształtowanym przez ustawę z dnia 7 lipca 2023
r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju
sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych
I KZP 4/25
3
innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 1860) w postępowaniu w przedmiocie
odszkodowania lub zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 8 ustawy z dnia 23
lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób
represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego
(t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 442), Skarb Państwa jest jego stroną?,
zaś w przypadku udzielenia pozytywnej odpowiedzi na pytanie w pkt 1
2. Czy Skarb Państwa jako strona jest reprezentowany w postępowaniu, o
którym mowa w pkt 1 niniejszego wniosku, a jeśli tak, czy reprezentację tę
wykonuje prokurator, czy powinna być ona określona na ogólnych zasadach
właściwych dla postępowania cywilnego (art. 67 § 2 k.p.c. w zw. z art. 558 k.p.k. w
zw. z art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń
wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego
bytu Państwa Polskiego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 442)?".
W uzasadnieniu przedmiotowego wniosku Pierwszy Prezes Sądu
Najwyższego wskazał, że zaistniała rozbieżność w orzecznictwie sądowym dotyczy
jednej z węzłowych dla postępowania w przedmiocie odszkodowania lub
zadośćuczynienia, o których mowa w art. 8 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o
uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za
działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (t. j. Dz.U z 2024 r.,
poz. 442, dalej: ustawa lutowa), kwestii procesowej, a mianowicie katalogu
podmiotów mających status strony, a ściślej przynależności do niej Skarbu Państwa
i sposobu jego reprezentacji. Zdaniem Wnioskodawcy problematyka stron
postępowania jest niezmiernie istotna z dwóch zasadniczych powodów. Po
pierwsze, status strony postępowania pozwala uczestnikom postępowania, którzy
mają w tym interes prawny, na skuteczną realizację przewidzianego w ustawie oraz
mającego istotne znaczenie historyczne i sprawiedliwościowe uprawnienia do
dochodzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia za represje związane z
działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Właściwe
ukształtowanie statusu procesowego (strony postępowania), a także zakresu
uprawnień procesowych, wpływa bowiem bezpośrednio na efektywność
przyznanych jednostce uprawnień. Po drugie, dzięki przyznaniu statusu strony
procesowej właściwym organom państwowym także interes publiczny ma szansę
I KZP 4/25
4
być w toku postępowania odszkodowawczego reprezentowany. Biorąc zaś pod
uwagę złożoną materię, jaką jest kompensowanie szkód osobom działającym na
rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego już przed III Rzeczpospolitą, a także
dużą dozę swobody sędziowskiej, zwłaszcza w zakresie kształtowania
sprawiedliwego rozstrzygnięcia dotyczącego zadośćuczynienia, przysługującego
osobom represjonowanym, niezbędne jest właściwe wyważenie interesu
prywatnego i publicznego w tym względzie.
W pisemnych motywach przedstawionego wniosku zwrócono także uwagę,
poza kwestiami związanymi ze społecznym znaczeniem i wagą analizowanego
postępowania, uregulowanego w art. 8 ustawy lutowej, na jego złożony charakter
normatywny, gdyż przedmiotem postępowania odszkodowawczego, toczącego się
na podstawie ustawy lutowej, są przecież roszczenia cywilne. Pomimo więc tego,
że możliwość dochodzenia jest uregulowana w odniesieniu do zakresu
przedmiotowego i przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa w sposób
specyficzny, to w doktrynie nie budzi wątpliwości, iż chodzi o cywilnoprawną
odpowiedzialność tego podmiotu. Dodatkowo odnotowano, że sprawy o
odszkodowanie zostały przekazane do właściwości sądów karnych, stąd charakter
postępowania odszkodowawczego jest mieszany. Z powyższym ściśle wiąże się
także hybrydowość unormowań prawnych, które w sprawach odszkodowawczych z
art. 8 ustawy lutowej mają zastosowanie. Sama ustawa jedynie w sposób
szczątkowy reguluje bowiem kwestie związane z charakterem i przebiegiem
postępowania odszkodowawczego, zaś w pozostałym zakresie odsyła ona do
przepisów Kodeksu postępowania karnego (dalej: k.p.k.) normujących
postępowanie w przedmiocie odszkodowania za niesłuszne zatrzymanie,
tymczasowe aresztowanie i skazanie (art. 8 ust. 3 ustawy lutowej). Zwrócono także
uwagę, że i to ostatnie postępowanie ma również charakter hybrydowy, gdyż - co
do zasady - toczy się ono zgodnie z zasadami i regułami właściwymi dla procesu
karnego, ale zgodnie z art. 558 k.p.k. w sprawach nieuregulowanych w k.p.k.
odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu postępowania cywilnego
(dalej: k.p.c.). Wskazano również, że taka specyfika postępowania
odszkodowawczego z ustawy lutowej, w związku z przyjętą techniką odesłań
legislacyjnych (wewnętrznych i zewnętrznych) w oczywisty sposób może prowadzić
I KZP 4/25
5
do wątpliwości interpretacyjnych. Zdaniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego
owe wątpliwości widoczne są w przypadku, będącego podstawowym punktem
odniesienia dla postępowania z ustawy lutowej, trybu odszkodowawczego,
uregulowanego w rozdziale 58 k.p.k., tudzież ujawniają się w przypadku kwestii tak
fundamentalnej, jak katalog stron w sprawach rozpoznawanych na podstawie art. 8
ustawy lutowej.
Formułując określone uwagi, w uzasadnieniu przedstawionego wniosku
zidentyfikowano i omówiono istotne dla tego zagadnienia obszary. Przede
wszystkim, odnoszące się do stanu prawnego, zaś na tym tle podkreślono
dokonane liczne zmiany normatywne: art. 554 § 3 k.p.k. - wprowadzone ustawą z
dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz
niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2013 r., poz. 1247 ze zm.), dotyczące obowiązku
zawiadomienia prokuratora i reprezentanta Skarbu Państwa o terminie rozpoznania
sprawy; zmiany tego przepisu ustawą z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy -
Kodeks postępowania karnego i niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r., poz. 437
ze zmianami), poprzez usunięcie z katalogu podmiotów podlegających
zawiadomieniu reprezentanta Skarbu Państwa i przywrócenie tego zapisu ustawą z
dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz
niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz. 1694, dalej: nowela lipcowa) oraz
poszerzenie podmiotów podlegających zawiadomieniu o terminie rozprawy o
wnioskodawcę. Nadto, dodanie ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy -
Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz.
1694) do art. 554 k.p.k. - § 2a i § 2b. Wskazano na wyłączenia stosowania
przepisów art. 554 § 2a i 2b ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy -
Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych,
ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z
2023 r., poz. 1860), przy czym podkreślono, iż wskazane przepisy k.p.k., na gruncie
postępowań prowadzonych na podstawie ustawy lutowej, obowiązywały w okresie
od 5 października 2019 r. do 28 września 2023 r. Zwrócono także uwagę na art. 8
ust. 2d ustawy lutowej zobowiązujący sąd do doręczenia odpisu wniosku
prokuratorowi, obowiązujący od 18 listopada 2007 r. (Dz.U. z 2007 r., nr. 191, nr
1372). We wniosku podkreślono również, iż przeprowadzone nowelizacje, sposób
I KZP 4/25
6
przyjętej techniki legislacyjnej oraz konsekwencje niejednoczesnych zmian
przepisów ustawy lutowej oraz Kodeksu postępowania karnego, istotnych dla
ustalania stron postępowania, skutkowały powstaniem wątpliwości
interpretacyjnych i wypracowaniem dwóch odmiennych stanowisk w przedmiocie
statusu procesowego Skarbu Państwa, w postępowaniu prowadzonym na
podstawie ustawy lutowej oraz podmiotów go reprezentujących.
W pisemnych motywach wniosku przedstawione zostały dwie grupy
orzeczeń sądów powszechnych i Sądu Najwyższego prezentujących - zdaniem
Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego - odmienną wykładnię w powyższej kwestii.
Pierwsza z nich, przedstawiona w postanowieniu Sądu Najwyższego z 22 maja
2024 r., IV KZ 6/24, wyrażała stanowisko, że z dniem 28 września 2023 r. (tj.
wejścia w życie noweli lipcowej) Skarb Państwa stracił status strony w
postępowaniach prowadzonych na podstawie ustawy lutowej. Wskazano również
na inne orzeczenia: postanowienie Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 21 grudnia
2022 r., II AKa 145/22 oraz wyroki: Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 24 marca
2021 r., II AKa 271/20 i Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 12 kwietnia 2022 r., II
AKa 306/21. Zaznaczono przy tym, iż wprawdzie ww. orzeczenia zostały wydane w
stanie prawnym obowiązującym do 28 września 2023 r., tj. w okresie, w którym na
podstawie ówcześnie brzmiącego art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, do postępowania
prowadzonego w oparciu o przepisy tej ustawy, miały odpowiednie zastosowanie
uregulowania art. 554 § 2a § 2b k.p.k., jednakże prezentują stanowisko o braku
reprezentacji Skarbu Państwa w takich postępowaniach. Natomiast druga grupa
przedstawionych we wniosku orzeczeń, opowiada się za uznaniem Skarbu
Państwa za stronę postępowania prowadzonego na podstawie art. 8 ustawy lutowej.
Takie stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z 17 maja 2022 r., I KA 2/22,
zaś jako wspierające ten pogląd zidentyfikowano również: wyrok Sądu
Najwyższego z 28 listopada 2023 r., V KK 182/23; postanowienie Sądu
Najwyższego z 5 grudnia 2022 r., II KK 557/22; wyrok Sądu Apelacyjnego w
Warszawie z 21 listopada 2022 r., II AKa 477/21 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w
Gdańsku z 1 lutego 2024 r., II AKa 271/23.
Odnośnie przywołania orzeczeń zapadłych w stanie prawnym już
nieobowiązującym, tj. od dnia 28 września 2023 r., we wniosku wybrzmiały
I KZP 4/25
7
argumenty, co do istotności prezentowanych wywodów i konieczności poddania ich
analizie. Skonstatowano również, iż istnieje rozbieżność w orzecznictwie co do
określenia stron postępowania odszkodowawczego, a wątpliwości tych nie
rozstrzygnęła nowelizacja ustawy lutowej z dnia 7 lipca 2023 r.
Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie uchwały następującej
treści: „W stanie prawnym ukształtowanym przez ustawę z dnia 7 lipca 2023 r. o
zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów
powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych
ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 1860) w postępowaniu w przedmiocie odszkodowania
lub zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 8 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o
uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za
działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (t. j. Dz.U. z 2024 r.,
poz. 442), Skarb Państwa nie jest stroną”.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W przedmiotowej sprawie, wbrew stanowisku prokuratora, nie istnieje realna
możliwość podjęcia uchwały, albowiem nie zostały spełnione, określone w art. 86 §
1 ustawy o SN, warunki do podjęcia uchwały.
Na wstępie przypomnieć należy, że uchwały Sądu Najwyższego nie
stanowią orzeczeń sensu strico o charakterze imperatywnym, rozstrzygającym o
przedmiocie konkretnego procesu, zarówno co do kwestii procesowej, jak i kwestii
incydentalnej, lecz są decyzją procesową Sądu Najwyższego, rozstrzygającą
zagadnienie prawne, wymagające zasadniczej wykładni ustawy lub rozstrzygają
zagadnienia prawne w sytuacji, gdy zostały powzięte wątpliwości co do wykładni
przepisów prawa, będących podstawą wydanego rozstrzygnięcia (zob. Z.
Kwiatkowski, Charakter prawny uchwał Sądu Najwyższego, Ius Novum 2/2000).
Działalność uchwałodawcza Sądu Najwyższego, który jest organem władzy
sądowniczej, powołanym do sprawowania wymiaru sprawiedliwości, stanowi
bowiem jedno z najistotniejszych jego zadań, mających na celu zapewnienie
zgodności z prawem i jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i sądów
wojskowych (arg ex art. 1 pkt 1 lit. a ustawy o SN). Po myśli art. 83 § 1 ustawy o SN
„Jeżeli w orzecznictwie sądów powszechnych, sądów wojskowych lub Sądu
I KZP 4/25
8
Najwyższego ujawnią się rozbieżności w wykładni przepisów prawa będących
podstawą ich orzekania, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego może, w celu
zapewnienia jednolitości orzecznictwa, przedstawić wniosek o rozstrzygnięcie
zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu w składzie 7 sędziów lub innym
odpowiednim składzie”. Celem racjonalnego ustawodawcy, który zdecydował się na
wprowadzenie i utrzymanie w systemie prawa omawianej instytucji, jest
umożliwienie Sądowi Najwyższemu zapewnienia jednolitości orzecznictwa sądów
powszechnych i sądów wojskowych. Nie ulega bowiem wątpliwości, że
niekorzystne z punktu widzenia wymiaru sprawiedliwości, jego praworządności i
skuteczności - jest akceptowanie utrzymywania się w systemie prawnym orzeczeń,
które oparte są na wzajemnie znoszących się rezultatach interpretacyjnych (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 24 listopada 2010 r., I KZP 21/10, OSNKW
2010, z. 11, poz. 95). Zwraca na to uwagę także Europejski Trybunał Praw
Człowieka, który wskazał, że istotą funkcji orzeczniczej powierzonej sądom jest
rozwiewanie utrzymujących się wątpliwości interpretacyjnych. Jednakże, co do
zasady, zróżnicowanie orzecznictwa nie stanowi naruszenia EKPC, o ile nie
powoduje to uszczerbku dla praw podstawowych stron postępowania, zwłaszcza
dla oskarżonego w postępowaniu karnym (zob. wyrok ETPC z 20 października
2011 r. w sprawie N. Sahin i P. Sahin przeciwko Turcji, skarga nr 13279/05,
HUDOC).
Ustawodawca przewidział następujące kryteria warunkujące możliwość
wystąpienia z wnioskiem o rozstrzygnięcie rozbieżności w orzecznictwie: po
pierwsze, winna istnieć rozbieżność w wykładni prawa; po drugie, wykładnia ma
dotyczyć przepisów będących podstawą orzekania przez dany sąd; po trzecie,
rozbieżność winna wystąpić w orzecznictwie sądów powszechnych, sądów
wojskowych lub Sądu Najwyższego; po czwarte, celem wniosku jest zapewnienie
jednolitości orzecznictwa (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 25 lutego 2005
r., I KZP 33/04; z 27 stycznia 2009 r., I KZP 24/08, OSNKW 2009, z. 3, poz. 20;
uchwały Sądu Najwyższego: z 20 czerwca 2012 r., I KZP 8/12, OSNKW 2012, z. 7,
poz. 71; z 29 października 2012 r., I KZP 17/12, OSNKW 2012, z. 12, poz. 123; R.
A. Stefański, Abstrakcyjne pytania prawne do Sądu Najwyższego w sprawach
I KZP 4/25
9
karnych [w:] System Prawa Karnego Procesowego, t. 1. Zagadnienia ogólne, cz. 2.
[red. P. Hofmański], Warszawa 2014, s. 638 i n.).
Pytania abstrakcyjne (quaestiones in abstracto) są środkami nadzoru
judykacyjnego Sądu Najwyższego, sprawowanego nad wszystkimi sądami.
Wyjaśnienie przepisów prawnych, w tym trybie, nie jest dokonywane w związku z
konkretną sprawą, lecz in abstracto i ma głównie na celu ujednolicenie
orzecznictwa, w tym także orzecznictwa Sądu Najwyższego. Chociaż dokonywana,
w tym trybie, wykładnia nie ma zakotwiczenia w konkretnej sprawie, niemniej Sąd
Najwyższy podejmuje ją dlatego, że ujawniły się rozbieżności w orzecznictwie.
Podstawową przesłanką przedmiotową zadania tzw. abstrakcyjnego pytania
prawnego nie jest jednak sama rozbieżność w orzecznictwie, a zwłaszcza
rozbieżność wynikająca z odmiennego stosowania prawa, lecz rozbieżność
wynikająca z odmiennej wykładni prawa (zob. postanowienia składu 7 sędziów
Sądu Najwyższego: z 25 lutego 2005 r., I KZP 33/04, z 23 marca 2011 r., I KZP
1/11). Słowem przedstawienie Sądowi Najwyższemu wniosku o rozstrzygnięcie
rozbieżności wymaga tego, aby w orzecznictwie Sądu Najwyższego, sądów
powszechnych i sądów wojskowych funkcjonowały sprzeczne ze sobą orzeczenia.
Zauważyć przy tym należy, iż rozbieżność ta musi dotyczyć wykładni prawa
dokonywanej przez sądy, a nie jego stosowania. Rozbieżność w orzecznictwie ma
wynikać bezpośrednio z odmiennej interpretacji prawa. Nie może budzić
wątpliwości, że pomiędzy wykładnią prawa, do której odwołuje się art. 83 § 1
ustawy o SN, a jego stosowaniem, istnieje zasadnicza różnica. Jedynie w
skomprymowanej formie przypomnieć w tym miejscu należy, że stosowanie prawa
polega na „ustalaniu skutków prawnych" pewnego stanu faktycznego, jeżeli owe
ustalenia rozumie się jako określoną czynność konwencjonalną upoważnionego do
tego organu (zob. A. Redelbach, Sł. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii
państwa i prawa, Warszawa 1994, s. 253). Treść decyzji stosowania prawa zawiera
kwalifikację stanu faktycznego z punktu widzenia obowiązującej normy
sankcjonowanej oraz ustalenie konsekwencji prawnych tej kwalifikacji z punktu
widzenia obowiązującej normy sankcjonującej (zob. L. Leszczyński, Zagadnienia
teorii stosowania prawa. Doktryna i tezy orzecznictwa, Kraków 2001, s. 17).
Wykładnią prawa nazywamy zaś zespół czynności zmierzających do ustalenia
I KZP 4/25
10
prawidłowego znaczenia przepisów prawa. Jest to tzw. pragmatyczne rozumienie
tego pojęcia. W sensie apragmatycznym wykładnia prawa to po prostu rezultat tego
procesu (por. L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2002, s. 157, M.
Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2002, s. 45).
W tym ostatnim wypadku chodzi zatem o ustalenie znaczenia danego przepisu
prawnego (interpretowania przez sądy znaczenia treści normatywnej konkretnych
przepisów prawa, czyli tego, do jakich stanów faktycznych ma on zastosowanie,
natomiast istotą stosowania prawa - jest proces niejako odwrotny, nastawiony na
ustalenie skutków prawnych rozpatrywanego stanu faktycznego.
Pamiętać też należy, że dla uznania, iż dane orzeczenie jest sprzeczne z
innym, należy uwzględnić całość rozważań poczynionych w porównywanych
orzeczeniach (por. A. Skoczylas, Działalność uchwałodawcza Naczelnego Sądu
Administracyjnego, Warszawa 2004, s. 123). Sąd Najwyższy w
uzasadnieniu postanowienia z 17 kwietnia 2003 r. (WZP 1/03, OSNKW 2003, z. 7-8,
poz. 62) wskazał, że jeżeli tylko niektóre poglądy wyrażone w danym orzeczeniu są
sprzeczne z dotychczasowym orzecznictwem, a ponadto nie ustalono, że poglądy
te były podstawą rozważań i rozstrzygnięcia w sprawie, to nie zachodzi rozbieżność
w orzecznictwie uzasadniająca podjęcie uchwały. Nadto, w orzecznictwie Sądu
Najwyższego od wielu lat istnieje konsekwentna linia wskazująca na dość
restrykcyjną interpretację wymogu zaistnienia rozbieżności w orzecznictwie,
uzasadniającym złożenie wniosku o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego.
Mianowicie jednym z podstawowych warunków jest to, aby rozbieżności wynikały z
ukształtowanych, sprzecznych ze sobą linii orzeczniczych, nie zaś w przypadku
odnotowania pojedynczych, incydentalnych odstępstw od ugruntowanej linii
orzeczniczej. Skoro kognicja Sądu Najwyższego obejmuje tylko rozstrzyganie
rozbieżności w wykładni prawa ujawnionych w orzecznictwie sądowym, to jest
oczywiste, że rozpoznanie pytania prawnego może dotyczyć tego wyłącznie
zakresu, a więc wykazanych przez podmiot przedstawiający zagadnienie prawne
rozbieżności w interpretowaniu przez sądy znaczenia treści normatywnej
konkretnych przepisów prawa. W orzecznictwie zasadnie podnosi się, że to
obowiązkiem podmiotu, występującego w trybie art. 83 § 1 ustawy o SN, jest
wykazanie, iż w orzecznictwie sądowym ujawniła się rozbieżność uzasadniająca
I KZP 4/25
11
zwrócenie się do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie kwestii prawnej budzącej
rzeczywiste trudności interpretacyjne (zob. postanowienia składu 7 sędziów Sądu
Najwyższego: z 14 października 2015 r., I KZP 10/15; z 24 listopada 2010 r., I KZP
21/10). Natomiast nie uzasadnia wystąpienia z takim pytaniem istnienie
rozbieżności pomiędzy wykładnią prawa dokonaną przez sądy, a poglądami
prezentowanymi w piśmiennictwie (por. postanowienie składu 7 sędziów Sądu
Najwyższego z 25 lutego 2005 r., I KZP 33/04). O ile istnienie rozbieżności w
poglądach doktryny, a nawet ujawnienie się rozbieżności pomiędzy wykładnią
prawa dokonaną przez sądy i poglądami doktryny, nie stanowiłoby warunku
wystarczającego do podjęcia uchwały w omawianym trybie, o tyle zasadne
wytknięcie przez doktrynę rozbieżności występujących już w samym orzecznictwie,
wspiera przekonanie o potrzebie zajęcia przez skład siedmiu sędziów stanowiska
zmierzającego do ich usunięcia (zob. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego
z 28 marca 2012 r., I KZP 24/11). Jedynie uzupełniająco dodać wypada, że jest też
wątpliwe, czy wyrażenie przez najwyższą instancję sądową poglądu odbiegającego
od wcześniej wyrażonych poglądów sądów powszechnych, uzasadnia wystąpienie
uprawnionego podmiotu z abstrakcyjnym pytaniem prawnym (zob. uchwała składu
7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2018 r., I KZP 3/18). Jak już to
wyżej zaznaczono, nie ulega zatem watpliwości, że powinność wykazania owej
sprzeczności, i to w wykładni prawa, spoczywa na podmiocie występującym z
adekwatną inicjatywą, o jakiej mowa w art. 83 § 1 ustawy o SN. Jeśli zaś
uprawniony wnioskodawca nie wykaże, że tak postrzegana rozbieżność
interpretacyjna rzeczywiście nie zaistniała w orzecznictwie sądowym i nie rzutowała
na treść odmiennych rozstrzygnięć w konkretnych sprawach, to uruchomienie tej
formy nadzoru judykacyjnego jest niedopuszczalne.
Mając na uwadze powyższe uwarunkowania, w realiach niniejszego
postępowania, w pierwszej kolejności należy więc ustalić, czy przedstawiony przez
Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego wniosek spełnia przesłanki uzasadniające
podjęcie uchwały. Prima vista może się wydawać, że wytknięcie we wniosku tych
rozbieżności w orzecznictwie, wspiera przekonanie o potrzebie zajęcia przez skład
7 sędziów Sądu Najwyższego stanowiska zmierzającego do ich usunięcia.
Jednakże wnikliwa analiza uzasadnienia orzeczeń (w tym Sądu Najwyższego)
I KZP 4/25
12
wymienionych we wniosku, wskazuje, że nie można - co do zasady - podzielić
stanowiska, że ujawniają one rozbieżność prezentowanej wykładni w aspekcie tego,
czy Skarb Państwa jest stroną analizowanego postępowania w stanie prawnym
ukształtowanym przez ustawę z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks
postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy -
Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz.
1860) w postępowaniu w przedmiocie odszkodowania lub zadośćuczynienia, o
którym mowa w art. 8 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne
orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz
niepodległego bytu Państwa Polskiego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 442).
Odnosząc się do tej ostatniej kwestii dostrzec trzeba, że we wniosku
przedstawiono dwie grupy orzeczeń. W pierwszej wskazano na te rozstrzygnięcia,
w których przyjęto, że Skarb Państwa nie jest stroną postępowania
odszkodowawczego prowadzonego na podstawie ustawy lutowej. Zaliczono do nich:
postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24; wyrok Sądu
Apelacyjnego w Warszawie z 1 grudnia 2023 r., VIII AKa 280/23; postanowienie
Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa 145/22; tudzież
wyroki: Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 24 marca 2021 r., II AKa 271/20 oraz
Sadu Apelacyjnego w Szczecinie z 12 kwietnia 2022 r., II AKa 306/21. Natomiast w
ramach drugiej grupy we wniosku wskazano te rozstrzygnięcia, w których przyjęto,
że Skarb Państwa jest stroną postępowania odszkodowawczego toczącego się w
oparciu o przepis art. 8 ustawy lutowej. Do tej drugiej grupy zaliczono: wyrok Sądu
Najwyższego z 17 maja 2022 r., I KA 2/22; wyrok Sądu Najwyższego z 28 listopada
2023 r., V KK 182/23; postanowienie Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2022 r., II KK
557/22; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 21 listopada 2022 r., II AKa
477/21; wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 1 lutego 2024 r., II AKa 271/23;
wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 27 stycznia 2022 r., II AKa 25/21, tudzież
zdanie odrębne zgłoszone przez jednego z członków składu orzekającego (SSA S.
Stankiewicza) do postanowienia Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 21
grudnia 2022 r., II AKa 145/22.
W tym miejscu zwrócić należy jednak zwrócić uwagę na kluczową, dla
prowadzonych rozważań, kwestię zmiany stanu normatywnego, jaka nastąpiła z
I KZP 4/25
13
dniem 28 września 2023 r. Otóż na mocy art. 8 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o
zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów
powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych
ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 1860), przepis art. 8 ust. 3 ustawy lutowej otrzymał
brzmienie: „W postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie mają
odpowiednie zastosowanie przepisy rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego,
z wyjątkiem art. 554 § 2a i 2b oraz art. 555”. Nowelizacja ta weszła w życie w dniu
28 września 2023 r. (brak jest przepisów przejściowych dotyczących wprowadzonej
zmiany). Właśnie tego stanu prawnego, ukształtowanego w wyniku tej nowelizacji,
dotyczy pytanie prawne Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego. Rzecz jednak w
tym, że w uzasadnieniu przedstawionego wniosku do pierwszej grupy rozstrzygnięć
zaliczono zarówno orzeczenia wydane w stanie prawnym po dniu 28 września 2023
r. (vide postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24; wyrok
Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 1 grudnia 2023 r., VIII AKa 280/23), jak i te,
które wydane zostały przed tą datą (zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w
Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa 145/22; wyrok Sądu Apelacyjnego we
Wrocławiu z 24 marca 2021 r., II AKa 271/20 i wyrok Sądu Apelacyjnego w
Szczecinie z 12 kwietnia 2022 r., II AKa 306/21), co dało asumpt do wskazania tezy,
że niezależnie od tego, czy przepisy ustawy lutowej odsyłały do regulacji art. 554 §
2a i 2b k.p.k., w orzecznictwie było i jest formułowane stanowisko wskazujące, że
Skarb Państwa nie jest stroną postępowania odszkodowawczego (str. 10 wniosku).
Również i do drugiej grupy rozstrzygnięć, w pisemnych motywach
przedstawionego wniosku, zaliczono orzeczenia wydane przed dniem 28 września
2023 r. (vide wyrok Sądu Najwyższego z 17 maja 2022 r., I KA 2/22; postanowienie
Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2022 r., II KK 557/22; wyrok Sądu Apelacyjnego w
Warszawie z 21 listopada 2022 r., II AKa 477/21; wyrok Sądu Apelacyjnego w
Warszawie z 27 stycznia 2022 r., II AKa 25/21; zdanie odrębne zgłoszone do
postanowienia Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa
145/22), jak i orzeczenia wydane już po tej dacie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z
28 listopada 2023 r., V KK 182/23 i wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 1
lutego 2024 r., II AKa 271/23). W świetle powyższego sformułowane we wniosku
I KZP 4/25
14
zapatrywanie, że wszystkie te orzeczenia zapadły w stanie prawnym przed 28
września 2023 r. nie jest przekonujące.
Niewątpliwie rację ma Wnioskodawca kiedy argumentuje, że ratio legis
wprowadzenia do k.p.k. przepisów art. 544 § 2a i 2b było wzmocnienie ochrony
interesów majątkowych Skarbu Państwa. Choć uzasadnienie stosownego projektu
ustawy odnosiło się wyłącznie do postępowania karnego, toczącego się na
podstawie k.p.k., to jednak tożsamy cel aktualizował się również w postępowaniu
odszkodowawczym prowadzonym w oparciu o art. 8 ustawy lutowej. Odnotować w
tym miejscy wypada, że zaprezentowany w wyroku Sądu Najwyższego z 17 maja
2022 r., I KA 2/22, pogląd, iż Skarb Państwa jest stroną przedmiotowego
postępowania, wywiedziono m.in. z odpowiedniego stosowania przepisów art. 554
§ 2a i 2b k.p.k., w postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy lutowej.
Jednakże zwrócić należy uwagę, że: po pierwsze, obecnie powyższych przepisów,
w analizowanym postępowaniu, nie stosuje się; po drugie, w stanie prawnym
sprzed wejścia w życie nowelizacji z dnia 7 lipca 2023 r. fakt, iż przepis art. 8 ust. 3
ustawy lutowej odsyłał do art. 554 § 2a i 2b k.p.k., nie zaowocował jednolitym
orzecznictwem w analizowanym zakresie (określenia stron postępowania); zaś po
trzecie, wszystkie orzeczenia, w których przyjmowano, że katalog stron powinien
być dekodowany, w pierwszej kolejności - w oparciu o unormowania ustawy lutowej
i ukształtowany przez nią model postępowania odszkodowawczego, zapadły przed
dniem 18 września 2023 r., zatem sądy nie miały okazji rozważyć zmiany art. 8 ust.
3 ustawy lutowej i jej motywów.
Przede wszystkim podkreślić jednak należy, że z przywołanych we wniosku
orzeczeń Sądu Najwyższego jasno wynika, iż nie wskazują one na jakąkolwiek
rozbieżność w wykładni prawa dokonywanej przez Sąd Najwyższy, w aspekcie
problematyki analizowanego postępowania. Mianowicie w stanie prawnym
obowiązującym do dnia 28 września 2023 r. Sąd Najwyższy prezentował pogląd, że
Skarb Państwa jest stroną postępowania prowadzonego na podstawie art. 8 ustawy
lutowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 maja 2022 r., I KA 2/22; postanowienie
Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2022 r., II KK 557/22), natomiast po tej dacie -
wskazywał, że Skarb Państwa nie jest już stroną tegoż postępowania (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24). Znamienne jest
I KZP 4/25
15
stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z 28 listopada 2023 r., V KK
182/23, w którym podniesiono m.in.: „Zgodnie z przepisem art. 554 § 2a k.p.k. (…)
stronami w postępowaniu prowadzonym na podstawie przepisów Rozdziału 58
k.p.k. są: wnioskodawca, prokurator oraz Skarb Państwa. Dotyczyło to również, do
dnia 28 września 2023 r. (podkreślenie SN - vide ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o
zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów
powszechnych, ustawy Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych
ustaw - Dz. U. z 2023.1860), postępowania o odszkodowanie i zadośćuczynienie
prowadzonego w oparciu o przepisy ustawy lutowej. Dopiero wprowadzona tą
ostatnią nowelizacją zmiana treści art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, wykluczyła z
odpowiedniego stosowania - w przypadku postępowań prowadzonych w oparciu o
tę ustawę, poza art. 555 k.p.k., również przepisy art. 554 § 2a i 2b k.p.k.”.
Tymczasem w przedłożonym wniosku powyższy wyrok zaliczono do grupy
orzeczeń, w których przyjęto, że Skarb Państwa jest stroną omawianego
postępowania.
Podobnie zresztą, w przywołanym w pisemnych motywach wniosku
postanowieniu Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24 wyraźnie przyjęto,
że właśnie na skutek zmiany art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, dokonanej z dniem 28
września 2023 r., Skarb Państwa reprezentowany przez określony podmiot, utracił
dotychczasowy status strony w niniejszym postępowaniu o odszkodowanie i
zadośćuczynienie. W orzeczeniu tym jasno wskazano, że w cytowanej wyżej
ustawie nowelizującej z dnia 7 lipca 2023 r. „brak jest przepisów z zakresu prawa
międzyczasowego w sposób szczególny normujących zagadnienie postępowań
prowadzonych na podstawie ustawy lutowej z udziałem Skarbu Państwa, utrata
przezeń statusu strony nastąpiła z dniem wejścia w nowelizacji w życie w tym
zakresie, bowiem nowelizacja „chwytała w locie” (zob. postanowienie Sądu
Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24).
Również w kolejnych orzeczeniach Sąd Najwyższy prezentował tożsame
stanowisko podkreślając, iż na skutek wejścia w życie wspomnianej ustawy
nowelizującej z dnia 7 lipca 2023 r., Skarb Państwa utracił status strony w związku
z treścią art. 8 ust. 3 ustawy lutowej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 18
stycznia 2024 r., I KA 15/23, w którym pozostawiono apelację Pierwszego Prezesa
I KZP 4/25
16
Sądu Najwyższego, reprezentanta Skarbu Państwa bez rozpoznania; por. też
postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 lutego 2024 r., III KZ 2/24; z 12 stycznia
2024 r., IV KO 114/23; z 22 października 2024 r., V KS 21/24, czy też wyrok Sądu
Najwyższego z 17 lipca 2024 r., V KS 8/24). W wymienionych orzeczeniach
przyjęty kierunek wykładni oparto zatem właśnie na zmianie treści art. 8 ust. 3
ustawy lutowej, obowiązującej od dnia 28 września 2023 r.
W świetle powyższego należy zatem skonstatować, że to właśnie w
orzecznictwie Sądu Najwyższego, odpowiednie stosowanie przepisów art. 554 § 2a
i 2b k.p.k., w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 8 ustawy lutowej, dało
uprzednio asumpt do przyjęcia jednolitego stanowiska, że Skarb Państwa jest
stroną tego postępowania, zaś dokonana na skutek wspomnianej nowelizacja
zmiana brzmienia art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, stanowiła kluczowy argument
prowadzący do uznania, że w aktualnym stanie prawnym (ukształtowanym przez
ustawę nowelizującą z dnia 7 lipca 2023 r.) - Skarb Państwa nie jest już stroną
analizowanego postępowania.
Wprawdzie zgodzić się należy z Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego,
gdy w uzasadnieniu wniosku wskazuje na rozbieżność w dokonywanej wykładni
prawa, jednakże owa rozbieżność wystąpiła jedynie pomiędzy poglądami
prezentowanymi w orzeczeniach Sądu Najwyższego, a tezami wyrażanymi w
incydentalnych orzeczeniach niektórych sądów apelacyjnych i to w istocie na tle
poprzedniego („starego”) stanu prawnego. Mianowicie Sąd Najwyższy w stanie
prawnym przed dokonaną nowelizacją (zmianą art. 8 ust. 3 ustawy lutowej)
konsekwentnie przyjmował, że Skarb Państwa jest stroną przedmiotowego
postępowania. Zwrócić tu trzeba uwagę na wykładnię dokonaną w wyroku Sądu
Najwyższego z 17 maja 2022 r., I KA 2/22, w której wprawdzie odwoływano się
również do argumentów prezentowanych w orzecznictwie sądów apelacyjnych,
przyjmujących odmienny kierunek interpretacji, jednakże uznano te poglądy za
nieprzekonujące (por. uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 24
marca 2021 r., II AKa 271/20, czy uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w
Szczecinie z 12 kwietnia 2022 r., II AKa 306/21). Sąd Najwyższy w przywołanym
wyżej orzeczeniu odniósł się zarówno do unormowania art. 8 ust. 2d ustawy lutowej,
kwestii art. 10 ustawy lutowej czy twierdzeń, że na podstawie ustawy lutowej
I KZP 4/25
17
roszczeń odszkodowawczych mogą dochodzić również osoby represjonowane
przez radzieckie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub organy pozasądowe,
ale również nie pominięto motywów wprowadzenia przepisów art. 554 § 2a i 2b
k.p.k., które w ocenie Sądu Najwyższego aktualizowały się również na gruncie
postępowań prowadzonych na podstawie art. 8 ustawy lutowej. Okoliczność zaś, że
nie w każdym orzeczeniu sądów apelacyjnych stanowisko to zostało zaaprobowane
(pogląd ten nie został podzielony np. w postanowieniu Sądu Apelacyjnego w
Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa 145/22; z kolei podzielono to zapatrywanie
w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 listopada 2022 r., II AKa
477/21, czy w przywołanym we wniosku zdaniu odrębnym do postanowienia Sądu
Apelacyjnego w Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa 145/22), nie uzasadnia
jeszcze twierdzenia, że powstały rozbieżności w zakresie wykładni prawa
uzasadniające wydanie uchwały, zwłaszcza że chodzi o poprzedni stan prawny.
Przede wszystkim ponownie podkreślić należy, co już zresztą wyraźnie
zaznaczono na wstępie niniejszych rozważań, że podstawą przedłożonego – w
trybie art. 83 § 1 ustawy o SN - wniosku o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego,
nie powinna być rozbieżność w wykładni przepisów prawa pomiędzy Sądem
Najwyższym, jako prezentującym jeden kierunek wykładni, a sądami powszechnymi,
przychylającymi się do odmiennego kierunku interpretacji. Pogląd ten wynika
bowiem z ustrojowej roli Sądu Najwyższego, który jest sądem odrębnym od sądów
powszechnych i wojskowych oraz ma zapewniać jednolitość orzecznictwa sądów
powszechnych i sądów wojskowych m.in. przez podejmowanie uchwał
rozstrzygających zagadnienia prawne (vide art. 1 pkt 1a ustawy o SN). Jeżeli zatem
orzecznictwo najwyższej instancji sądowej jest jednolite, zaś odmienny kierunek
wykładni (kontestujący pogląd Sądu Najwyższego), prezentowany jest niekiedy w
orzecznictwie sądów powszechnych, to nie sposób racjonalnie wywodzić, że w
takim układzie procesowym zaistniały warunki do podjęcia uchwały, gdyż
oznaczałoby to w istocie przyjęcie, iż kierunek wykładni Sądu Najwyższego
należałoby dostosowywać do kierunku wykładni przyjmowanego przez sądy
powszechne, a to kłóciłoby się z ustrojową rolą Sądu Najwyższego.
W aktualnym stanie prawnym w orzecznictwie nie budzi zatem wątpliwości
okoliczność, że Skarb Państwa nie jest już stroną analizowanego postępowania,
I KZP 4/25
18
prowadzonego w oparciu o ustawę lutową. Poza wskazanymi orzeczeniami Sądu
Najwyższego przyjęto tak również w przywołanym we wniosku wyroku Sądu
Apelacyjnego w Warszawie z 1 grudnia 2023 r., VIII AKa 280/23. Wprawdzie w
innym, cytowanym we wniosku, orzeczeniu - wyroku Sądu Apelacyjnego w
Gdańsku z 1 lutego 2024 r., II AKa 271/23, incydentalnie wskazano, że Skarb
Państwa jest stroną postępowania (odwołano się do wyroku Sądu Najwyższego z
17 maja 2022 r., I KA 2/22), jednakże, jak się wydaje nie dostrzeżono, iż orzeczenie
SN wydano w poprzednim stanie prawnym, zaś zmiany w zakresie art. 8 ust. 3
ustawy lutowej, wobec braku przepisów prawa międzyczasowego, „chwytały w
locie”.
Za wydaniem uchwały nie przemawia ponadto odwołanie się we wniosku do
poglądów wyrażonych w literaturze (odmiennych zapatrywań B. Szyprowskiego
oraz D. Świeckiego, jak również poglądów W. Jasińskiego w odniesieniu do
rozdziału 58 k.p.k. – str. 13-15). Wszak była już o tym mowa, że warunkiem sine
qua non podjęcia uchwały tzw. abstrakcyjnej jest ujawnienie się rozbieżności w
wykładni prawa w orzecznictwie sądów, a nie istnienie rozbieżności między
wykładnią prawa dokonaną przez sądy a poglądami doktryny.
Zgodzić się należy z Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego, że ustawa
lutowa nie zawiera wyraźnej regulacji określającej wprost katalog stron
postępowania prowadzonego w oparciu o jej art. 8. Wprawdzie przepisy ustawy
lutowej zawierają w tej materii fragmentaryczne uregulowania, co budzić może
pewne wątpliwości interpretacyjne, nie znaczy to jednak, że nie jest możliwe
ustalenie, czy de lege lata Skarb Państwa jest stroną tego postępowania. Punktem
wyjścia dla dalszych rozważań, w tym zakresie, powinno stanowić zwrócenie uwagi
na poprzednie brzmienie art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, zakładającego, że w
postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie mają odpowiednie
zastosowanie przepisy rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego, z wyjątkiem
art. 555 k.p.k. Powyższy przepis w tym brzmieniu obowiązywał do dnia 27 września
2023 r. i właśnie w oparciu o tę regulację przyjmowano w orzecznictwie Sądu
Najwyższego (zob. wyrok SN z 17 maja 2022 r., I KA 2/22, postanowienie Sądu
Najwyższego z 5 grudnia 2022 r., II KK 557/22), iż w postępowaniu prowadzonym
na podstawie art. 8 odpowiednie zastosowanie znajdą przepisy art. 554 § 2a i 2b
I KZP 4/25
19
k.p.k., z czego wywodzono, że Skarb Państwa jest stroną przedmiotowego
postępowania. Również w piśmiennictwie przyjmowano, że odesłanie zawarte w art.
8 ust. 3 ustawy lutowej, prowadzi do odpowiedniego stosowania także art. 554 § 2a
i 2b k.p.k., choć ustawa ta reguluje kwestię podmiotów uprawnionych do udziału w
tym postępowaniu w art. 8 ust. 1 i 2d. Należy jednak uznać, że odpowiednie
stosowanie art. 554 § 2a k.p.k. powoduje nadanie tym podmiotom statusu strony, a
ponadto rozszerza ich katalog o nową stronę w postaci Skarbu Państwa, którego
reprezentanta wskazuje odpowiednio stosowany art. 554 § 2b k.p.k. (zob. D.
Świecki [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, red.
D. Świecki, LEX/el. 2023, komentarz do art. 554, teza 17).
Istotne jest również zwrócenie uwagi na motywy wprowadzenia art. 554 § 2a
i 2b k.p.k., co nastąpiło na mocy art. 1 pkt 98 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o
zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw
(Dz.U. z 2019 r., poz. 1694). Otóż, intencja ustawodawcy była następująca:
„Proponuje się przywrócenie w postępowaniu odszkodowawczym udziału w
charakterze strony organu reprezentującego Skarb Państwa. Rolą tego organu jest
dbanie o zabezpieczenie interesów majątkowych Skarbu Państwa, podczas gdy
zadaniem prokuratora jest reprezentowanie interesu społecznego w kształtowaniu
sprawiedliwego i trafnego rozstrzygnięcia. W przeciwieństwie jednak do regulacji
obowiązujących w latach 2015–2016 projektowane regulacje wyraźnie wskazują,
który organ w danej sytuacji procesowej jest uprawniony i zobowiązany do
reprezentowania Skarbu Państwa. W poprzednim stanie prawnym ustawa
procesowa nie normowała tej kwestii, co w praktyce wywoływało wiele trudności w
jego określeniu. Projektowane regulacje mają na celu wzmocnienie ochrony
interesów majątkowych Skarbu Państwa w tym postępowaniu i jednoznaczne
wskazanie, który z organów Państwa odpowiada za ich ochronę w danym
postępowaniu. Proponuje się zatem dodanie w art. 554 k.p.k. § 2a i § 2b, które
uzupełniają katalog stron postępowania o Skarb Państwa oraz określają, który z
organów powinien reprezentować Skarb Państwa w danym postępowaniu.” (zob.
str. 72 uzasadnienia rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks
postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3251 Sejmu
VIII kadencji, www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/druk.xsp?nr=3251).
I KZP 4/25
20
Właśnie odwołując się do tego uzasadnienia projektu ustawy w orzecznictwie
Sądu Najwyższego trafnie przyjmowano, że głównym motywem, który przyświecał
prawodawcy, gdy wprowadzał przepisy art. 554 § 2a i 2b k.p.k., przywracające „w
postępowaniu odszkodowawczym udział w charakterze strony organu
reprezentującego Skarb Państwa”, było „zabezpieczenie interesów majątkowych
Skarbu Państwa”. Projektowane regulacje „miały na celu wzmocnienie ochrony
interesów majątkowych Skarbu Państwa w tym postępowaniu i jednoznaczne
wskazanie, który z organów Państwa odpowiada za ich ochronę w danym
postępowaniu”. W ocenie Sądu Najwyższego „bez wątpienia zaś potrzeba
należytego zabezpieczenia interesów Skarbu Państwa i jednoznacznego
wskazania, który z organów odpowiada za ich ochronę w danym postępowaniu,
aktualizuje się również w postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie, o
którym mowa w ustawie lutowej”, co w powiązaniu z ówczesnym brzmieniem
przepisu art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, stanowiącym, że w postępowaniu o
odszkodowanie i zadośćuczynienie mają odpowiednie zastosowanie przepisy
rozdziału 58 k.p.k., za wyjątkiem art. 555, i przy przyjęciu, że bezsprzecznie chodzi
tu o odesłanie zewnętrzne dynamiczne, prowadzi do wniosku, że w postępowaniu o
odszkodowanie i zadośćuczynienie, toczącym się na podstawie art. 8 ustawy
lutowej, mają zastosowanie art. 554 § 2a i 2b k.p.k. (zob. wyrok Sądu Najwyższego
z 17 maja 2022 r., I KA 2/22).
Rzecz jednak w tym, że - jak już to wyżej zaznaczono - stan prawny uległ
jednak zmianie w dniu 28 września 2023 r. poprzez przyjęcie nowego brzmienia art.
8 ust. 3 ustawy lutowej, zgodnie z którym: „W postępowaniu o odszkodowanie i
zadośćuczynienie mają odpowiednie zastosowanie przepisy rozdziału 58 Kodeksu
postępowania karnego, z wyjątkiem art. 554 § 2a i 2b oraz art. 555”. Wykładnia
językowa tego przepisu nakazuje zatem przyjmować, że w postępowaniu o
odszkodowanie i zadośćuczynienie, o jakim mowa na gruncie art. 8 ustawy lutowej,
nie znajdują zastosowania regulacje przepisów art. 554 § 2a i 2b k.p.k., wskazujące
strony postępowania prowadzonego w oparciu o przepisy rozdziału 58 k.p.k., w tym
Skarb Państwa, ani regulacja dotycząca reprezentacji Skarbu Państwa. Prowadzi to
do wniosku, że Skarb Państwa nie jest stroną w postępowaniu prowadzonym w
oparciu o art. 8 ustawy lutowej, a w konsekwencji nie ma swojego reprezentanta w
I KZP 4/25
21
takim procesie. Skoro zatem ustawodawca wyeliminował stosowanie art. 554 § 2a i
2b k.p.k., na gruncie omawianego postępowania, a contrario oznacza to, że Skarb
Państwa był taką stroną w poprzednim stanie prawnym, ale de lege lata już nie jest
stroną. Inaczej zmiana wprowadzona w art. 8 ust. 3 ustawy lutowej byłaby zbędna.
Zatem względy wykładni historycznej również wspierają przyjęty kierunek wykładni.
Ten kierunek wykładni potwierdza ponadto zapoznanie się z motywami
ustawodawczymi zmiany legislacyjnej wprowadzonej w art. 8 ust. 3 ustawy lutowej,
których analiza została pominięta w pytaniu prawnym. Warto przytoczyć in extenso
motywy tegoż rozwiązania: „Przepisami regulującymi kwestię reprezentacji Skarbu
Państwa w postępowaniu sądowym dotyczącym roszczeń na podstawie ustawy z
dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób
represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego
(…) pozostają - stosownie do zawartego w art. 8 ust. 3 ustawy lutowej odesłania do
odpowiedniego zastosowania przepisów rozdziału 58 ustawy z dnia 6 czerwca
1997 r. - Kodeks postępowania karnego – art. 554 § 2a i § 2b k.p.k.. Zgodnie z art.
554 § 2a k.p.k. stronami w postępowaniu są: wnioskodawca, prokurator oraz Skarb
Państwa. Rozwinięcie powyższego przepisu stanowi zaś art. 554 § 2b k.p.k.,
zgodnie z którym organem reprezentującym Skarb Państwa jest: 1) prezes sądu, w
którym wydano ostatnie orzeczenie kończące postępowanie w przedmiocie
odpowiedzialności karnej, stosowania środka zapobiegawczego, środka
zabezpieczającego lub zatrzymania, albo 2) prezes sądu pierwszej instancji, w
którym wydano zmienione orzeczenie – jeżeli orzeczeniem, o którym mowa w pkt 1,
zmieniono orzeczenie sądu pierwszej instancji i zastosowano środek, w związku z
którym nie przysługuje odszkodowanie w myśl niniejszego rozdziału, albo 3) organ,
który dokonał zatrzymania – jeżeli sąd uwzględnił zażalenie na zatrzymanie albo
jeżeli sąd nie rozpoznawał zażalenia na zatrzymanie. Przepis art. 554 § 2b k.p.k.
został dodany na mocy nowelizacji, która weszła w życie z dniem 5 października
2019 r. (…). Nie budzi przy tym wątpliwości, że nowelizacja w analizowanym
zakresie - na gruncie niejako zasadniczej kategorii spraw, której dotyczą przepisy
rozdziału 58 k.p.k. (zatytułowanego: Odszkodowanie za niesłuszne skazanie,
tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie), gdzie roszczenia dochodzone są z
reguły w niezbyt odległym czasie od zdarzeń, z których są wywodzone - przyczyniła
I KZP 4/25
22
się zasadniczo do większej możliwości obrony praw Skarbu Państwa przez
właściwą jednostkę organizacyjną, z której działalnością wiążą się określone
roszczenia. Wynika to chociażby z posiadania przez daną jednostkę organizacyjną
(organ), np. organ dokonujący zatrzymania, dokumentacji związanej z
okolicznościami sprawy czy też nawet bezpośredniej wiedzy o sprawie posiadanej
przez aktualnych pracowników/funkcjonariuszy danego organu/formacji. Powyższe
nie ma jednak co do zasady odpowiedniego przełożenia w odniesieniu do spraw
związanych z roszczeniami o odszkodowanie lub zadośćuczynienie na podstawie
ustawy lutowej, zwłaszcza z uwzględnieniem znaczącego upływu czasu – są to
bowiem w istocie zdarzenia historyczne dotyczące np. takich formacji jak Urząd
Bezpieczeństwa z lat czterdziestych oraz pięćdziesiątych ubiegłego wieku. W
rezultacie ewentualny udział w postępowaniu sądowym aktualnie istniejących
organów, nie zapewnia Skarbowi Państwa rzeczywistej możliwość obrony jego
praw (przez materialno-prawnego reprezentanta ww. osoby prawnej). Zapewnieniu
powyższego nie sprzyja w szczególności to, że w analizowanego rodzaju sprawach
- które pomimo, że są formalnie sprawami prawnokarnymi, rozpoznawanymi w
ramach postępowania karnego, mają w istocie charakter spraw cywilnych - SP nie
reprezentuje co do zasady PG. Najbardziej właściwe wydają się zatem zmiany
legislacyjne sprowadzające się niejako do „powrotu” w rozpatrywanym zakresie do
reprezentacji Skarbu Państwa jedynie na szczeblu prokuratury. Przedmiotowe
zagadnienie wymaga korygującej interwencji ustawodawczej w celu zapewnienia
spójnych i skutecznych rozwiązań, mających na celu optymalne zabezpieczenie
interesów SP, co koresponduje z koniecznością realizacji słusznych roszczeń
działaczy na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Powyższe w
szczególności powinno zostać zrealizowane poprzez nowelizację art. 8 ust. 3
ustawy lutowej. Mając na uwadze powyższe proponowana zmiana ma na celu
doprecyzowanie i uporządkowanie istotnych rozbieżności, w tym, co do stosowania
na mocy odesłania w ustawie z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne
orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz
niepodległego bytu Państwa Polskiego regulacji § 2a i 2b w art. 554 Kpk - zgodnie z
ratio legis i intencjami ustawodawcy. Potrzeba proponowanej nowelizacji wynika z
zasadności zapewniania jednolitości praktyki orzeczniczej” (zob. str. 81-82
I KZP 4/25
23
uzasadnienia rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania
cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks
postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3216 Sejmu
IX kadencji, www.sejm.gov.pl/sejm9.nsf/druk.xsp?nr=3216).
W świetle powyższych uwag jest oczywiste, że ustawodawca w stanie
prawnym obowiązującym przed dniem 28 września 2023 r. przyjmował, że Skarb
Państwa jest stroną postępowania prowadzonego w oparciu o art. 8 ustawy lutowej
w związku z odpowiednim stosowaniem art. 554 § 2a i 2b k.p.k., z uwagi na
odesłanie w ówczesnym art. 8 ust. 3 ustawy lutowej. Jednakże - w ocenie
ustawodawcy -względy celowościowe przemawiały za odstąpieniem od tego
rozwiązania. Zmiana ta miała również na celu wyeliminowanie wątpliwości co do
stosowania przepisów art. 554 § 2 i 2b k.p.k. na gruncie ustawy lutowej, które
ujawniły się w orzecznictwie sądowym. Ponadto chodziło o „powrót” do
„reprezentacji” Skarbu Państwa jedynie na szczeblu prokuratury. Intencja działania
ustawodawcy była jasna. Chodziło o wyeliminowanie spośród uczestników
postępowania toczącego się na podstawie art. 8 ustawy lutowej, Skarbu Państwa
reprezentowanego przez odpowiednie statio fisci. Tym samym Skarb Państwa
przestał być stroną we wskazanych postępowaniach.
Powyższy pogląd prezentowany jest zgodnie w judykaturze oraz stanowisku
doktryny (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 18 stycznia 2024 r., I KA 15/23;
z 15 lutego 2024 r., III KZ 2/24; z 12 stycznia 2024 r., IV KO 114/23; z 22
października 2024 r., V KS 21/24, czy też wyrok SN z 17 lipca 2024 r., V KS 8/24;
zob. też D. Świecki [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz
aktualizowany, red. D. Świecki, LEX/el. 2025, komentarz do art. 554, teza 17).
Wprawdzie po myśli art. 8 ust. 1 ustawy lutowej to od Skarbu Państwa
przysługuje odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną
krzywdę, jednak – w świetle powyższych argumentów – nie sposób racjonalnie
przyjmować, że Skarb Państwa obecnie jest stroną analizowanego postępowania,
skoro ustawodawca wyraźnie wskazał, że Skarb Państwa utracił status strony.
Stanowisko to wspierają przy tym względy systemowe. Otóż, po myśli art. 8 ust. 2d
ustawy lutowej odpis żądania odszkodowania lub zadośćuczynienia, sąd doręcza
prokuratorowi z urzędu. Z regulacji tej nie wynika zaś, że owe żądanie doręcza się
I KZP 4/25
24
Skarbowi Państwa, co potwierdza, iż na gruncie art. 8 ustawy lutowej nie jest on
uznawany za stronę przedmiotowego postępowania (oczywiście wnioskodawcy
żądania doręczać nie trzeba). Jeżeli Skarb Państwa byłby stroną omawianego
postępowania, to nie byłoby uzasadnione doręczanie wskazanego żądania jedynie
prokuratorowi. Nie sposób bowiem zakładać, że gdyby stroną postępowania był
Skarb Państwa, ustawodawca nie nakazałby i temu podmiotowi doręczać odpisu
żądania. Odmienne przyjęcie, a to że pomimo regulacji art. 8 ust. 2d ustawy lutowej
Skarb Państwa jest jednak stroną analizowanego postępowania, prowadziłoby do
nierówności procesowej stron, a Skarb Państwa musiałby ustalać treść żądania w
inny sposób. Takiej konstatcji nie sposób więc aprobować. Co więcej,
wprowadzając zmiany do art. 8 ust. 3 ustawy lutowej ustawodawca nie dokonał
zmian w art. 8 ust. 2d tejże ustawy. Pomijając już w tym miejscu założenia
projektodawców, jeżeli zmiana dokonana w art. 8 ust. 3 ustawy lutowej miałaby
skutkować jedynie wyeliminowaniem stosowania na gruncie omawianej ustawy
przepisów art. 554 § 2a i 2b k.p.k., ale pozostawieniem założenia, że Skarb
Państwa jest stroną omawianego postępowania, to należałoby dokonać
adekwatnych korekt art. 8 ust. 2d ustawy lutowej, czego nie uczyniono.
Zgodzić się należy z Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego, gdy w
uzasadnieniu wniosku wskazuje, iż rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego wymaga
też poświęcenia uwagi unormowaniu z art. 10 ust. 2 ustawy lutowej. Rzeczywiście
w warstwie systemowej odwołać się trzeba i do treści art. 10 ust. 2 ustawy lutowej,
w którym wyraźnie przewidziano reprezentowanie Skarbu Państwa przez określone
w nim podmioty. Rzecz dotyczy jednak wyłącznie takich spraw, o jakich mowa w art.
10 ust. 1 tej ustawy. Skoro zatem na gruncie samej ustawy lutowej, w jej art. 10 ust.
2, we wskazanych w nim kategoriach roszczeń (co do zwrotu mienia, którego
przepadek lub konfiskatę orzeczono na rzecz Skarbu Państwa, a także co do
przedmiotów zatrzymanych w toku postępowania - z wyjątkiem przedmiotów,
których posiadanie jest zakazane lub wymaga zezwolenia, a w razie niemożności
zwrotu – wypłaty ich równowartości), ustawodawca wprowadził Skarb Państwa i
określił jego reprezentanta, to znaczy to, że w sprawach prowadzonych w oparciu o
art. 8 ustawy lutowej takiej strony, tj. Skarbu Państwa nie przewidział. Powyższe
I KZP 4/25
25
wspiera więc kierunek wykładni wynikający z powołanego wcześniej przepisu art. 8
ust. 2d ustawy lutowej.
W orzecznictwie zwrócono przy tym uwagę, że w art. 10 ustawy lutowej
unormowano kwestię reprezentacji Skarbu Państwa w postępowaniu o zwrot
mienia, którego przepadek lub konfiskatę orzeczono oraz przedmiotów
zatrzymanych w toku postępowania (ich równowartości). Przedmiot tego procesu
jest zatem całkowicie odmienny od postępowań dotyczących odszkodowania i
zadośćuczynienia, których dotyczą przepisy art. 8 ustawy lutowej. Co więcej,
sprawy o roszczenia z art. 10 ustawy lutowej są rozpoznawane w postępowaniu
cywilnym, nie zaś karnym, jak w przypadku spraw o roszczenia oparte na art. 8
ustawy lutowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 maja 2022 r., I KA 2/22 i
przywołane tam orzecznictwo). W tych więc wypadkach, w których konkretne
podmioty jawią się dysponentami mienia objętego przepadkiem lub konfiskatą,
reprezentacja Skarbu Państwa w postępowaniu została przewidziana
jednoznacznie, co jawi się jako bardziej uzasadnione ze względu na fakt, że skutki
materialne ewentualnego uwzględnienia roszczeń dochodzonych przez
wnioskodawcę, nie mają takiego charakteru, jak na gruncie spraw prowadzonych w
oparciu o art. 8 ustawy lutowej i obciążają bezpośrednio konkretny podmiot
dysponujący mieniem objętym przepadkiem lub skonfiskowanym. Również ten
argument wspiera przyjęty tu kierunek wykładni.
Wprawdzie wskutek noweli art. 8 ust. 3 ustawy lutowej Skarb Państwa został
pozbawiony statusu strony, to jednak w oparciu o przepisy ustawy lutowej można
stwierdzić, że tymi stronami są wnioskodawca i prokurator. Po pierwsze, jest
oczywiste, iż stroną jest wnioskodawca występujący ze stosownym żądaniem, w
trybie art. 8 ustawy lutowej. Owo żądanie stanowi przecież impuls procesowy, który
uruchamia analizowane postępowanie. Po wtóre, stroną analizowanego
postępowania jest prokurator, a wynika to z przywołanego wcześniej przepisu art. 8
ust. 2d ustawy lutowej, zgodnie z którym doręcza się mu z urzędu odpis żądania.
Gdyby prokurator nie był stroną tegoż postępowania nie byłoby racjonalne
doręczanie akurat jemu odpisu żądania (nie chodzi tu li tylko o zawiadomienie o
terminie rozpoznania sprawy). Raz jeszcze podkreślić trzeba, że żądania takiego
nie doręcza się Skarbowi Państwa.
I KZP 4/25
26
Nadto, w kontekście systemowym nie sposób pominąć i tego, że na gruncie
przepisów rozdziału 58 k.p.k. o terminie rozprawy zawiadamia się wnioskodawcę,
prokuratora oraz organ reprezentujący Skarb Państwa, przesyłając odpis wniosku
(art. 554 § 3 k.p.k.), a więc właśnie stronom tegoż postępowania, o których stanowi
art. 554 § 2a k.p.k. Nie ma powodów, aby na tę kwestię patrzyć odmiennie na
gruncie ustawy lutowej - doręcza się prokuratorowi odpis żądania wnioskodawcy,
gdyż jest stroną (przepis art. 8 ust. 2d ustawy lutowej nie wymienia wnioskodawcy,
jako że zbędne jest doręczanie mu odpisu jego wniosku). Zresztą ewentualne
wątpliwości co do tego czy prokurator jest stroną rozwiewa jak się wydaje przepis
art. 5 ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2024 r.,
poz. 390 ze zm.), który stanowi, że prokurator może uczestniczyć na prawach
strony lub uczestnika postępowania w każdym postępowaniu prowadzonym przez
organy władzy i administracji publicznej, sądy i trybunały, chyba że ustawy
stanowią inaczej. Ustawa lutowa nie stanowi w tym zakresie inaczej. Zresztą
pogląd, że stronami omawianego postępowania są obecnie: wnioskodawca i
prokurator prezentowany jest jednolicie w orzecznictwie Sądu Najwyższego na
gruncie aktualnego stanu prawnego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 22
maja 2024 r., IV KZ 6/24; z 22 października 2024 r., V KS 21/24).
Zaprezentowane rozważania prowadzą do konkluzji, że katalog stron
postępowania, prowadzonego na gruncie art. 8 ustawy lutowej, można i należy
ustalić wyłącznie w oparciu o przepisy tejże ustawy. Wprawdzie to od Skarbu
Państwa wnioskodawca dochodzi roszczeń wyliczonych w tym przepisie, to jednak
w ustawie lutowej nie przewidziano udziału Skarbu Państwa jako strony przeciwnej
wnioskodawcy. Jest to wyraz przyjętej koncepcji rezygnacji ustawodawcy ze
Skarbu Państwa jako strony omawianego postępowania, co jasno potwierdzają,
przedstawione już wyżej, intencje prawodawcy.
Oczywiście można rozważać czy konstrukcja postępowania, w którym
adresat roszczenia odszkodowawczego nie dysponuje statusem strony procesowej,
a taką rolę pełni w nim prokurator, jest w pełni optymalna, to jednak decyzja
ustawodawcy jest jednoznaczna. Zauważyć też z drugiej strony jednak trzeba, że
przewidziane ustawą lutową dochodzenie zadośćuczynienia i odszkodowania za
represje będące rezultatem prowadzenia działalności niepodległościowej, zostało
I KZP 4/25
27
przewidziane jako proces oparty na autonomicznych regulacjach ustawy lutowej, z
pomocniczym jedynie zastosowaniem uregulowań karnoprocesowych. Skoro
pomimo tego, że adresatem roszczeń o zadośćuczynienie i odszkodowanie jest
Skarb Państwa, przyjęto regulację prawną, która nie przewiduje udziału Skarbu
Państwa w omawianym postępowaniu, to sytuacja ta nie może być postrzegana
inaczej, jak tylko przejaw takiej właśnie woli państwa. Tak więc, jedynymi stronami
tego postępowania jest wnioskodawca i prokurator. Ustawodawca w swoisty i
autonomiczny sposób ukształtował bowiem model dochodzenia roszczeń na
gruncie art. 8 ustawy lutowej i katalog stron w tym postępowaniu, co w jakimś
stopniu uzasadnia specyfika spraw stanowiących przedmiot tego postępowania, w
szczególności z uwagi na źródło i charakter dochodzonych roszczeń. Podkreślić
trzeba i to, że w tych orzeczeniach, w których przy badaniu czy Skarb Państwa jest
stroną, akcentowano kwestie związane z modelem postępowania prowadzonego w
oparciu o art. 8 ustawy lutowej i jego odrębnym charakterem oraz autonomicznymi
rozwiązaniami, dochodzono w efekcie do wniosku, że podmiot ten nie jest stroną
tegoż postępowania (zob. np. wyrok SA we Wrocławiu z 24 marca 2021 r., II AKa
271/20, czy postanowienie SA w Szczecinie z 21 grudnia 2022 r., II AKa 145/22).
W pytaniu prawnym zaprezentowano próbę przedstawienia jurydycznego
założenia, że charakter prawny postępowania prowadzonego na gruncie art. 8
ustawy lutowej nie wyklucza udziału w nim Skarbu Państwa, a ten ostatni jest
stroną w znaczeniu materialnym (str. 18). Rzecz jednak w tym, że pytanie prawne
nie dotyczy kwestii, jaki podmiot jest stroną postępowania w rozumieniu
materialnym, lecz tego, czy Skarb Państwa jest stroną w postępowaniu
prowadzonym w oparciu o art. 8 ustawy lutowej, ale w tym zakresie stanowisko
ustawodawcy jest jednoznaczne. W pytaniu pomija się zaś analizę motywów
ustawodawczych zmiany wprowadzonej w dniu 28 września 2023 r. Tym samym
nie zachodzi potrzeba sięgania na gruncie omawianego postępowania do regulacji
art. 558 k.p.k. w zw. z art. 8 ust. 3 ustawy lutowej i doszukiwania się reprezentanta
Skarbu Państwa w regulacji art. 67 § 2 k.p.c., gdyż to wymagałoby przesądzenia,
że w ogóle stroną postępowania jest Skarb Państwa. Kwestia stron postępowania
została uregulowana na gruncie ustawy lutowej. Zresztą tezy, że Skarb Państwa
jest obecnie stroną postępowania prowadzonego na podstawie art. 8 ustawy
I KZP 4/25
28
lutowej, nie wspiera także regulacja art. 554 § 3 k.p.k. Wprawdzie w związku z
nowelizacją art. 8 ust. 3 ustawy lutowej nie zrezygnowano z jego odpowiedniego
zastosowania na gruncie art. 8 ustawy lutowej, to jednak kwestia ta nie przemawia
jeszcze za tym, że za stronę tego postępowania powinien zostać uznany Skarb
Państwa. Zagadnienie to zostało już dostrzeżone w orzecznictwie Sądu
Najwyższego. Trafnie przyjmowano w nim, że wprawdzie w omawianej kategorii
spraw w dalszym ciągu odpowiednie zastosowanie znajdzie przepis art. 554 § 3
k.p.k., jednakże ma on wyłącznie charakter techniczny, wskazujący na adresatów
zawiadomienia o terminie rozprawy i nie może samoistnie określać kręgu stron
postępowania, w oderwaniu od mającego w tym zakresie znaczenie zasadnicze art.
554 § 2a k.p.k., którego stosowanie przepis art. 8 ust. 3 ustawy lutowej po
nowelizacji eliminuje, czyniąc to w sposób kategoryczny (zob. postanowienie Sądu
Najwyższego z 15 lutego 2024 r., III KZ 2/24, czy wyrok Sądu Najwyższego z 17
lipca 2024 r., V KS 8/24).
Mając na uwadze te uwarunkowania raz jeszcze stwierdzić trzeba, że
ustawa lutowa, na gruncie swego art. 8, w sposób autonomiczny reguluje katalog
stron tegoż postępowania. W postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie
mają odpowiednie zastosowanie stosowne przepisy rozdziału 58 Kodeksu
postępowania karnego, ale nie można odwoływać się do tej regulacji, gdy swoje
rozwiązania przewiduje sama ustawa lutowa. Przepis art. 8 ust. 3 ustawy lutowej
nakazuje przepisy rozdziału 58 k.p.k. stosować odpowiednio, a nie wprost.
Przypomnieć więc wypada, że odesłanie do „odpowiedniego” stosowania
określonej grupy regulacji nie ma jednolitego charakteru i oznacza trzy różne
sytuacje, tj. stosowanie przepisów odniesienia do danego zakresu odniesienia bez
żadnych zmian w ich treści (tzw. stosowanie wprost), stosowanie owych przepisów
z modyfikacjami i niestosowanie określonych przepisów odniesienia do danego
zakresu odniesienia w ogóle (szerzej na ten temat zob. uchwała składu 7 sędziów
Sądu Najwyższego z 14 września 2017 r., I KZP 9/17 i powoływane tam poglądy
doktryny i orzecznictwa). To przepis art. 8 ust. 2d ustawy lutowej rozstrzyga przy
tym, jakiemu podmiotowi doręcza się odpis żądania wnioskodawcy.
Zgodzić się jednak należy z argumentacją przedstawionego wniosku, iż - co
do zasady - nie powinno być dopuszczalne orzekanie o prawach i obowiązkach,
I KZP 4/25
29
także podmiotów publicznych, bez uprzedniego przyznania im statusu strony lub
uczestnika postępowania (zob. P. Rylski, Uczestnik postępowania nieprocesowego
– zagadnienia konstrukcyjne, Warszawa 2017, s. 252-253), zaś w szczególności
dotyczy to takich postępowań, w których w sentencji orzeczenia ma być zawarte
orzeczenie zasądzające świadczenie (w tym kierunku m.in. uchwała SN z dnia 28
marca 2014 r., III CZP 6/14, OSNC 2015, z. 1, poz. 5, dotycząca obowiązku
wezwania do udziału w charakterze uczestnika gminy, na którą ma być nałożony
obowiązek pokrycia ze środków publicznych wynagrodzenia kuratora). Dostrzec
również należy, że w orzecznictwie akcentowano już, iż zgodnie z art. 164 ust. 1
ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz.
1483), wydatki nieprzewidziane, których obowiązkowe płatności wynikają z tytułów
wykonawczych, wyroków sądowych lub ugód, mogą być dokonywane bez względu
na poziom środków finansowych zaplanowanych na ten cel. Odpowiednia zmiana
planu wydatków powinna nastąpić w trybie przeniesień wydatków z innych
podziałek klasyfikacji wydatków lub z rezerw celowych. W myśl ustępu drugiego
tego artykułu, do przeniesień, o których mowa w ust. 1, nie stosuje się ograniczeń
wynikających z art. 171 ust. 1-5. Podkreślono również, że w komentarzach do tego
artykułu zauważa się, że najczęściej jednostki organizacyjne występujące jako
statio fisci Skarbu Państwa nie są przygotowane organizacyjnie i finansowo do
zapłaty zasądzonych kwot, jako że nie są one przewidziane w ich planach
finansowych. Z uwagi na powyższe organy te zwracają się wtedy do Ministra
Finansów z wnioskiem o dokonanie przeniesienia wydatków w ramach danej części
budżetowej albo do Rady Ministrów o przyznanie dotacji z rezerwy celowej (zob.
wyrok SN z 17 maja 2022 r., I KA 2/22). Rzeczywiście, patrząc z tej perspektywy
brak reprezentanta Skarbu Państwa, w analizowanym postępowaniu, rzeczywiście
może stwarzać daleko idące ryzyko, tudzież nieakceptowalne konsekwencje.
Obecne brzmienie art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, zakładające wyłączenie
stosowania w postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie przepisów art.
554 § 2a i 2b k.p.k. rodzi ten skutek, że de lege lata nie funkcjonuje odesłanie do
wyliczenia stron, a zarazem prezes sądu przestał być, w tym postępowaniu,
reprezentantem interesów Skarbu Państwa. W tym miejscu pojawia się zatem
istotne z pragmatycznego punktu widzenia zagadnienie, jaki podmiot aktualnie
I KZP 4/25
30
reprezentuje interesy Skarbu Państwa. Jak wynika z wcześniejszych wywodów, w
analizowanym postępowaniu aktualnie Skarb Państwa nie jest stroną, a więc w
konsekwencji nie ma w tym postępowaniu swojego reprezentanta w ścisłym
rozumieniu. Jednak - jak się przyjmuje - to właśnie prokurator obecnie „reprezentuje”
interesy Skarbu Państwa w omawianym postępowaniu (zob. postanowienie Sądu
Najwyższego z 22 maja 2024 r., IV KZ 6/24). Prokurator w postępowaniu na
gruncie ustawy lutowej nie realizuje przecież osobistego interesu. Zgodnie zaś z art.
2 ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz.
390 ze zm.) prokuratura nie tylko wykonuje zadania w zakresie ścigania
przestępstw, ale także ma stać na straży praworządności. Z kolei w postępowaniu
karnym (ustawa lutowa w tym zakresie odsyła do regulacji k.p.k.) prokurator, poza
tym, że jest stroną procesu, występuje również jako rzecznik interesu społecznego
(praworządności). Z przywołanych motywów zmian art. 8 ust. 3 ustawy lutowej
wynika, że ustawodawca zamierzał powrócić do „reprezentacji” Skarbu Państwa
jedynie na szczeblu prokuratury.
Rzecz jednak w tym, że obowiązujące przepisy ustawy lutowej nie
przewidują wprost dla prokuratora roli reprezentanta Skarbu Państwa. Nie sposób
zatem zakładać, że prokurator jest władny przykładowo zawierać ugodę czy uznać
roszczenie w imieniu Skarbu Państwa. To nie jednostki prokuratury obciążać będzie
ponadto wypłata zasądzonych kwot. Jednak prokurator, jako strona omawianego
postępowania, wypowiadać się będzie co do zasadności roszczenia i jego
wysokości, nie będąc przy tym dysponentem środków finansowych, jako że nie jest
to podmiot odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną względem wnioskodawcy
wskutek zapadłego orzeczenia sądu. Nie będzie tu prokurator jednak działał jako
organ reprezentujący Skarb Państwa, lecz podmiot stojący na straży
praworządności (interesu społecznego). Prokurator nie zajmuje się zatem ochroną
interesów Skarbu Państwa w ścisłym rozumieniu.
Stwierdzić trzeba, że ustawodawca nie sprecyzował, jaka jednostka
organizacyjna Skarbu Państwa (statio fisci) będzie zobowiązana do faktycznej
wypłaty zasądzonego przez sąd roszczenia. Skoro tak, to jak się wydaje przyjąć
należy, że w sytuacji braku takiej jednostki, Skarb Państwa jest reprezentowany
przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych (tak też B. Szyprowski,
I KZP 4/25
31
Prokurator w postępowaniach z ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za
nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na
rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, Prok. i Pr. 2024, nr 4, s. 156-157).
Zgodnie bowiem z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach
administracji rządowej (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 1275 ze zm.) za ochronę interesów
Skarbu Państwa odpowiada minister właściwy do spraw finansów publicznych.
Zwrócić należy również uwagę, że na gruncie art. 10 ust. 2 ustawy lutowej, w
przypadku braku jednostki, o której tam mowa, ostatecznie to właśnie minister
właściwy do spraw finansów publicznych reprezentuje Skarb Państwa. Przyjęte tu
zapatrywanie powodowałoby zatem spójność w zakresie zagadnienia reprezentacji
Skarbu Państwa na gruncie postępowań prowadzonych w oparciu o ustawę lutową.
W tym miejscu uzupełniająco jedynie odnotować wypada, że w poprzednim
stanie prawnym (przed zmianami wprowadzonymi przez ustawę z dnia 7 lipca 2023
r. z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy
- Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego
oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 1860), jak wynika z praktyki
orzeczniczej, w sprawach o zadośćuczynienie i odszkodowanie na gruncie ustawy
lutowej, Skarb Państwa był reprezentowany przez Ministra Finansów, Funduszy i
Polityki Regionalnej - zastępowanego przez Prokuratorię Generalną
Rzeczypospolitej Polskiej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2023 r.,
V KK 471/22).
Jeśli zatem w analizowanym postępowaniu, w przedmiocie odszkodowania i
zadośćuczynienia, na tle ustawy lutowej, przy takim rozstrzygnięciu ustawodawcy,
w aktualnym stanie prawnym, w którym Skarb Państwa nie jest jego stroną, a więc
w konsekwencji nie ma swojego reprezentanta sensu stricto, to - w konsekwencji -
racjonalne wydaje się przyjęcie, że dla wszystkich tego typu roszczeń podmiotem
statio fisci powinien być właśnie Minister Finansów (obecnie Minister Finansów i
Gospodarki), nie zaś prezesi poszczególnych sądów. To Minister Finansów, będący
przecież dysponentem środków finansowych, powinien dokonywać zatem wypłat na
rzecz tych osób, na rzecz których zasadzono odpowiednie kwoty z tytułu
odszkodowania i zadośćuczynienia.
I KZP 4/25
32
W niniejszym stanowisku po rozwagę trzeba było poddać jeszcze jedną
kwestię. Mianowicie, czy wobec niejasności zapisów adekwatnych regulacji
mających zastosowanie w postępowaniu w przedmiocie odszkodowania i
zadośćuczynienia, dochodzonych w oparciu o ustawę lutową, rysujące się
kontrowersje winny zostać rozwiązane w drodze rozstrzygnięcia zagadnienia
prawnego? Najbardziej zasadnym i racjonalnym wyborem jest domaganie się de
lege ferenda jasno brzmiących adekwatnych regulacji prawnych, lecz właściwą
drogą ku temu jest - jak się wydaje - stosowna inicjatywa ustawodawcza.
Reasumując, całokształt zaprezentowanych powyżej rozważań nie
pozostawia wątpliwości co do tego, że wniosek Pierwszego Prezesa Sądu
Najwyższego, inicjujący niniejsze postępowanie, nie daje jurydycznych podstaw do
podjęcia merytorycznego rozstrzygnięcia w formie uchwały, o jakiej mowa w art. 86
ustawy o SN. Pomimo wydania niniejszego postanowienia Sąd Najwyższy uznał
jednak za konieczne poczynienie, na gruncie poruszonej we wniosku doniosłej
problematyki, kilku spostrzeżeń i uwag, w szczególności w celu wyjaśnienia
pewnych wątpliwości natury pragmatycznej, rysujących się na tle rzeczowej
argumentacji zaprezentowanej w uzasadnieniu przedstawionego pytania.
Rzecz jasna te ostatnie spostrzeżenia nie zmieniają jednak finalnej,
oczywistej konstatacji, że: w stanie prawnym ukształtowanym przez ustawę z dnia 7
lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o
ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz
niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 1860) w postępowaniu w
przedmiocie odszkodowania lub zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 8 ustawy
z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób
represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego
(t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 442), Skarb Państwa nie jest jego stroną.
Takie zaś stanowisko powoduje, że brak jest podstaw do odniesienia się do,
alternatywnie sformułowanego we wniosku, drugiego pytania prawnego.
Zbigniew Kapiński Antoni Bojańczyk
Adam Roch Stanisław Stankiewicz
Anna Dziergawka
Ryszard Witkowski
Paweł Kołodziejski
I KZP 4/25
33
[J.J.]
[r.g.]
