Art. 558.

Artykuł 558 Kodeksu postępowania karnego reguluje relację pomiędzy przepisami procedury karnej a przepisami Kodeksu postępowania cywilnego w szczególnej kategorii spraw, jaką są roszczenia o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie. Przepis wprowadza zasadę subsydiarności regulacji cywilnoprocesowej, co oznacza, że przepisy KPC znajdują zastosowanie wyłącznie wówczas, gdy dana kwestia nie została uregulowana w Kodeksie postępowania karnego. Innymi słowy, w pierwszej kolejności sąd i strony postępowania powinny sięgać do przepisów rozdziału 58 KPK, który kompleksowo normuje procedurę dochodzenia takich roszczeń. Dopiero w sytuacji, gdy dana instytucja procesowa nie została w tym rozdziale uregulowana - na przykład kwestie dotyczące dowodów, kosztów procesu w zakresie nieuregulowanym odrębnie czy niektóre instytucje formalne - sięga się posiłkowo do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pełni więc funkcję porządkującą, wskazując hierarchię źródeł prawa procesowego stosowanych w tej specyficznej kategorii spraw.

Art. 558 KPK znajduje zastosowanie w postępowaniach toczących się przed sądem karnym, w których osoba fizyczna dochodzi odszkodowania i zadośćuczynienia od Skarbu Państwa z tytułu niesłusznego pozbawienia wolności lub niesłusznego skazania. Chodzi tu o sytuacje, w których wyrok skazujący został następnie uchylony, postępowanie karne zostało umorzone, albo osoba została tymczasowo aresztowana lub zatrzymana, a okoliczności sprawy wykazały, że środek ten był niezasadny. Przepis ma zastosowanie na każdym etapie tego szczególnego postępowania, od wniesienia wniosku o odszkodowanie, przez postępowanie dowodowe, aż po wydanie i uprawomocnienie się orzeczenia. Zastosowanie znajduje on niezależnie od tego, czy sprawa dotyczy odszkodowania majątkowego, czy zadośćuczynienia za krzywdę moralną, ponieważ oba te roszczenia rozpoznawane są w tym samym trybie karnoprocesowym. Warto podkreślić, że mimo odszkodowawczego charakteru sprawy, całość postępowania pozostaje pod rządami procedury karnej, a KPC pełni rolę wyłącznie uzupełniającą.

Przykładem praktycznego zastosowania art. 558 KPK jest sytuacja, w której osoba tymczasowo aresztowana na kilka miesięcy w toku śledztwa zostaje ostatecznie uniewinniona prawomocnym wyrokiem sądu. Taka osoba może wystąpić z wnioskiem o odszkodowanie za utracone zarobki oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikającą z pozbawienia wolności. W toku takiego postępowania sąd stosuje przede wszystkim przepisy rozdziału 58 KPK dotyczące np. terminu przedawnienia roszczenia czy właściwości sądu, a dopiero w kwestiach nieuregulowanych, takich jak niektóre zasady dotyczące dowodu z opinii biegłego czy szczegóły dotyczące pełnomocnictwa procesowego, sięga do odpowiednich przepisów KPC. Dzięki temu procedura zachowuje spójność charakterystyczną dla postępowania karnego, korzystając jednocześnie z dorobku regulacji cywilnoprocesowej tam, gdzie jest to niezbędne.

Częstym błędem jest przekonanie, że skoro sprawa dotyczy odszkodowania, powinna być prowadzona w całości według reguł postępowania cywilnego, tak jak zwykły proces o zapłatę. Tymczasem art. 558 KPK jednoznacznie wskazuje na odwrotną kolejność stosowania przepisów - to KPK jest podstawą, a KPC ma znaczenie jedynie uzupełniające. Innym nieporozumieniem jest mylne stosowanie terminów i instytucji typowych dla procesu cywilnego, takich jak np. zasady dotyczące kosztów sądowych, bez uprzedniego sprawdzenia, czy dana kwestia nie została już odrębnie uregulowana w KPK. Należy również pamiętać, że subsydiarne stosowanie KPC nie oznacza automatycznego przenoszenia wszystkich instytucji cywilnoprocesowych, lecz wymaga każdorazowej analizy, czy dana luka rzeczywiście istnieje w regulacji karnoprocesowej. W sprawach indywidualnych, ze względu na złożoność relacji między obiema procedurami, warto skonsultować się z prawnikiem.