Art. 557.

Co stanowi przepis

Art. 557 KPK reguluje tak zwane roszczenie regresowe, czyli zwrotne, przysługujące Skarbowi Państwa po tym, jak wypłacił on odszkodowanie za szkodę oraz zadośćuczynienie za krzywdę osobie pokrzywdzonej wadliwym działaniem organów procesowych. Zgodnie z § 1 Skarb Państwa może domagać się zwrotu wypłaconych kwot od osób, które swoim bezprawnym działaniem doprowadziły do niesłusznego skazania, zastosowania środka zabezpieczającego, niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania. Roszczenie kieruje się zatem nie przeciwko instytucji, lecz przeciwko konkretnym osobom, którym można przypisać bezprawne zachowanie. Paragraf 2 wskazuje, kto może uruchomić tę drogę: powództwo w postępowaniu cywilnym wytacza prokurator albo organ powołany do reprezentowania Skarbu Państwa. Jeżeli prokurator uzna, że podstaw do wytoczenia powództwa nie ma, wydaje w tej kwestii postanowienie i zawiadamia o tym uprawniony organ, który może samodzielnie ocenić sprawę.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis wchodzi w grę dopiero wtedy, gdy szkoda została już naprawiona, a krzywda zrekompensowana, czyli po zakończeniu postępowania odszkodowawczego i faktycznym obciążeniu Skarbu Państwa. Drugą przesłanką jest bezprawne działanie określonej osoby, które spowodowało jedno ze zdarzeń wymienionych w § 1. Nie każde błędne rozstrzygnięcie oznacza bezprawność - konieczne jest wykazanie zachowania sprzecznego z prawem, a nie samej odmiennej oceny dowodów czy późniejszej zmiany orzeczenia. Rozpoznanie sprawy toczy się przed sądem cywilnym, według reguł postępowania cywilnego, w tym co do ciężaru dowodu. Art. 557 KPK stanowi więc jedynie podstawę uruchomienia takiego procesu i wskazanie podmiotów legitymowanych do jego wszczęcia.

Przykład

Osoba przebywała kilka miesięcy w tymczasowym areszcie, a następnie została prawomocnie uniewinniona i uzyskała od Skarbu Państwa odszkodowanie oraz zadośćuczynienie. W toku sprawy ujawniono, że świadek celowo złożył fałszywe zeznania, które stały się główną podstawą wniosku o zastosowanie aresztu. Po wypłacie świadczenia prokurator analizuje, czy zachowanie tego świadka było bezprawne i czy pozostaje w związku z pozbawieniem wolności. Jeżeli uzna, że tak, może wytoczyć przeciwko niemu powództwo cywilne o zwrot kwot wypłaconych przez Skarb Państwa; jeżeli podstaw nie znajdzie, wydaje postanowienie i informuje o tym organ reprezentujący Skarb Państwa.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że regres z art. 557 KPK następuje automatycznie po każdej wypłacie odszkodowania - potrzebne jest odrębne powództwo i wykazanie bezprawności. Drugim, że osoba niesłusznie aresztowana musi sama dochodzić czegokolwiek od winnych; to Skarb Państwa występuje z roszczeniem zwrotnym we własnym imieniu. Trzecim, że postanowienie prokuratora o braku podstaw zamyka sprawę - uprawniony organ nadal może rozważyć wytoczenie powództwa. Nie należy też utożsamiać tego roszczenia z odpowiedzialnością dyscyplinarną czy karną, która biegnie odrębnym trybem. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni realia konkretnego stanu faktycznego.