I KA 18/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 16 kwietnia 2025 r.
SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący)
SSN Jerzy Grubba
SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca)
Protokolant Jolanta Włostowska
przy udziale prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu Pawła Karolaka
w sprawie płk. w st. spocz. X.X.
oskarżonego z art. 225 § 1 k.k. z 1932r. i in.,
po rozpoznaniu w Izbie Karnej
na posiedzeniu w dniu 16 kwietnia 2025 r.,
z urzędu
kwestii umorzenia postępowania karnego
1. na podstawie art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 5
k.p.k. uchyla wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie
z dnia 19 marca 2024 r., sygn. akt So 17/19 i postępowanie karne
w sprawie umarza,
2. obciąża Skarb Państwa kosztami procesu.
Jerzy Grubba
Tomasz Artymiuk
Eugeniusz Wildowicz
UZASADNIENIE
I KA 18/24
2
Płk w st. spocz. X.X. został oskarżony o to, że: „w dniu 18 sierpnia 1952 r. w W. ,
jako asesor Sądu Wojsk Lotniczych w W. - funkcjonariusz państwa
komunistycznego, działając w strukturach systemu państwa totalitarnego,
posługującego się na wielką skalę terrorem dla realizacji celów politycznych i
społecznych, będąc zobowiązany do przestrzegania prawa, wspólnie z sędzią - X.Y.
i sędzią X.Y.1 dopuścił się zbrodni komunistycznej i zbrodni przeciwko ludzkości,
polegającej na tym, iż przekroczył przysługujące mu jako funkcjonariuszowi
publicznemu uprawnienia i nie będąc sędzią ani ławnikiem zasiadł, wbrew dyspozycji
art. 18 Dekretu - Prawo o ustroju sądów wojskowych i prokuratury wojskowej z dnia
23 września 1944 r., w składzie orzekającym Sądu Wojsk Lotniczych w W. , w
sprawie S. Lot. 130/52 przeciwko E. P. , uznał E. P. za winnego popełnienia
zarzucanego mu przestępstwa z art. 90 k.k. WP i skazał wymienionego na karę
śmierci, utrzymaną w mocy przez Najwyższy Sąd Wojskowy postanowieniem z dnia
21 sierpnia 1952 r. i wykonaną w dniu 29 sierpnia 1952 r., czym bezprawnie pozbawił
E. P. życia, uczestnicząc tym w prześladowaniu wymienionego z powodu
odmiennych poglądów politycznych”, tj. o popełnienie przestępstwa określonego w
art. 225 § 1 k.k. z 1932 r. w zb. z art. 286 § 1 k.k. z 1932 r. w zw. z art. 2 ust. 1 i art.
3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania
Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.
Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie, wyrokiem z dnia 19 marca 2024 r.,
sygn. akt So 17/19, w ramach zarzucanego oskarżonemu płk. w st. spocz. X.X. aktem
oskarżenia czynu uznał go za winnego tego, że „w dniu 18 sierpnia 1952 r. w W. ,
jako asesor Sądu Wojsk Lotniczych w W. - funkcjonariusz państwa
komunistycznego, działając w strukturach systemu państwa totalitarnego,
posługującego się na wielką skalę terrorem dla realizacji celów politycznych i
społecznych, będąc zobowiązany do przestrzegania prawa, wspólnie z innymi
dwoma ustalonymi sędziami dopuścił się zbrodni komunistycznej i zbrodni przeciwko
ludzkości, polegającej na tym, iż przekroczył przysługujące mu jako
funkcjonariuszowi publicznemu uprawnienia, gdyż zasiadając w składzie
orzekającym Sądu Wojsk Lotniczych w W. , w sprawie o sygn. akt S. Lot. 130/52
przeciwko ppor. E. P. , uznał ppor. E. P. za winnego popełnienia zarzucanego mu
przestępstwa z art. 90 k.k. WP i skazał wymienionego na karę śmierci, utrzymaną w
I KA 18/24
3
mocy przez Najwyższy Sąd Wojskowy postanowieniem z dnia 21 sierpnia 1952 r., a
wykonaną w dniu 29 sierpnia 1952 r., czym bezprawnie pozbawił ppor. E. P. życia,
co stanowiło prześladowanie wymienionego oficera i stosowanie wobec niego
represji z powodu odmiennych poglądów politycznych, a tym samym działanie na
jego szkodę”, tj. za przestępstwo z art. 225 § 1 k.k. z 1932 r. w zb. z art. 286 § 1 k.k.
z 1932 r. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie
Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.
U. z 2023 r. poz. 102) w zw. z art. 4 § 1 kk z 1997 r. i za to na podstawie art. 225 § 1
k.k. z 1932 r. w zw. z art. 36 k.k. z 1932 r. w zw. z art. XIII pkt 1 p.w.k.k. z 1969 r. w
zw. z art. 4 § 1 k.k. z 1997 r. skazał go na karę 5 lat pozbawienia wolności;
II. na podstawie art. 44 pkt a i b k.k. z 1932 r. w zw. z art. 45 k.k. z 1932 r. w zw. z
art. 46 k.k. z 1932 r. w zw. z art. 47 § 2 k.k. z 1932 r. w zw. z art. 52 § 3 k.k. z 1932
r. w zw. z art. 13 p.w.k.k. z 1997 r. w zw. z art. 4 § 1 k.k. z 1997 r. orzekł wobec
oskarżonego środek karny w postaci pozbawienia praw publicznych na 5 lat.
Od tego wyroku apelacje wnieśli obrońca oskarżonego i Prokurator
Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie
– na niekorzyść oskarżonego.
Obrońca zaskarżył wyrok w całości, zarzucając:
1. na podstawie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 173 w zw.
z art. 175 ust. 1 w zw. z art. 178 ust. 1 i w zw. z art. 180 ust. 1 Konstytucji RP w zw.
z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej w zw. z art. 6 ust.1 Konwencji
o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, nienależytą obsadę sądu
poprzez udział w składzie Sądu I instancji, wydającego zaskarżony wyrok, osoby
powołanej przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej do pełnienia urzędu na
stanowisku sędziego Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu postanowieniem
z dnia […] 2023 r., nr […], ogłoszonego w Monitorze Polskim z dnia 19 grudnia 2023
r., poz. 1423, wydanego na wniosek wyrażony w uchwale numer KRS nr […]/2023 z
dnia 7 września 2023 roku w przedmiocie przedstawienia wniosku o powołanie do
pełnienia urzędu na stanowisku sędziego sądu wojskowego sądu okręgowego w
Wojskowym Sądzie Okręgowym w Poznaniu ogłoszonym w Monitorze Polskim z
2022 r., poz. 422, podjętej przez Krajową Radę Sądownictwa ukształtowaną w trybie
określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej
I KA 18/24
4
Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 roku poz. 3 ze zm.),
przy jednoczesnym istnieniu wadliwości procesu powołania prowadzącego do
naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii
Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych
wolności,
2. obrazę przepisu postępowania, a to art. 5 § 2 k.p.k. przez rozstrzygnięcie
niedających się usunąć wątpliwości na niekorzyść oskarżonego,
3. obrazę przepisu postępowania art. 7 k.p.k. przez dowolną ocenę dowodów,
4. błędy w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę wyroku przez uznanie,
że:
a) oskarżony X.X. , zasiadając w składzie orzekającym Sądu Wojsk Lotniczych w W.
w sprawie przeciwko ppor. E. P. i uznając go za winnego popełnienia zarzucanego
mu przestępstwa z art. 90 k.k. WP, przekroczył swoje uprawnienia jako
funkcjonariusz publiczny,
b) wymierzenie kary śmierci ppor. E. P. miało podłoże pozaprawne i wynikało z
przekonań światopoglądowych oskarżonego, które dopuszczały fizyczną eliminację
oponentów politycznych,
c) oskarżony brał udział w rozległym i świadomym prześladowaniu z powodu
przynależności osób prześladowanych do określonej grupy narodowościowej,
politycznej, społecznej, rasowej lub religijnej,
d) oskarżony wymierzył karę w postępowaniu prowadzonym z naruszeniem
fundamentalnych, powszechnie uznanych zasad, jak również kardynalnych zasad
określających podstawy pociągnięcia człowieka do odpowiedzialności karnej,
e) proces ppor. E. P. był procesem, w którym oskarżonego pozbawiono
podstawowych praw człowieka uniemożliwiając korzystanie z prawa do realnej
obrony, podczas, gdy prawidłowa ocena zebranego w sprawie materiału
dowodowego na takie ustalenia nie pozwala.
Podnosząc powyższe, obrońca wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku
poprzez uniewinnienie oskarżonego od zarzuconego mu czynu, ewentualnie o
uchylenie wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego
rozpoznania.
I KA 18/24
5
Prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu w W. zaskarżył wyrok w całości na niekorzyść oskarżonego, zarzucając
obrazę przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.k., polegającą na dokonaniu dowolnej,
a nie swobodnej oceny dowodów z wyjaśnień oskarżonego oraz dekretu PKWN z
dnia 23. 09. 1944 r. Prawo o ustroju Sądów Wojskowych i Prokuratury Wojskowej
poprzez przyjęcie, wbrew ustaleniom sprawy, że oskarżony nie miał świadomości
bezprawności swojego działania, czyli tego, że zasiadał w składzie sądu jako osoba
nieuprawniona oraz poprzez przyjęcie domniemania, że przepisy dekretu PKWN z
dnia 23. 09. 1944 r. Prawo o ustroju Sądów Wojskowych i Prokuratury Wojskowej
wyłączają odpowiedzialność karną asesorów, co mogło mieć wpływ na treść wyroku
poprzez dokonanie błędnych ustaleń faktycznych co do sprawstwa oskarżonego.
Podnosząc powyższe, prokurator wniósł o zmianę orzeczenia Sądu I instancji
i uznanie oskarżonego za winnego zarzucanych mu aktem oskarżenia przestępstw i
wymierzenie mu za nie kary 8 lat pozbawienia wolności oraz środka karnego
pozbawienia praw publicznych na okres 5 lat.
W dniu 23 marca 2025 r. oskarżony zmarł (odpis skrócony aktu zgonu - k.169
SN).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Z uwagi na śmierć oskarżonego w toku postępowania odwoławczego w
sprawie zachodzi przeszkoda procesowa w postaci negatywnej przesłanki
procesowej z art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k., uniemożliwiająca prowadzenie postępowania.
Wobec bezwzględnego charakteru tej przesłanki, która obowiązuje w każdym
stadium postępowania, konieczne stało się umorzenie toczącego się w sprawie
postępowania karnego.
Ponieważ śmierć oskarżonego nastąpiła już po wydaniu wyroku przez Sąd I
instancji, który nie uzyskał prawomocności w związku z zaskarżeniem go apelacjami
przez obrońcę oskarżonego oraz oskarżyciela publicznego, a jednocześnie przed
wydaniem orzeczenia przez Sąd odwoławczy, konieczne było ponadto wydanie
rozstrzygnięcia dotyczącego wyroku Sądu I instancji. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego i piśmiennictwie przedmiotu zgodnie przyjmuje się, że w zaistniałej
sytuacji procesowej sąd odwoławczy, umarzając postępowanie, powinien
jednocześnie uchylić wyrok sądu I instancji (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z
I KA 18/24
6
dnia 25 listopada 2014 r., V KK 321/14, z dnia 11 maja 2017 r., II KK 126/17, a także
D. Świecki, Komentarz do art. 439 k.p.k., [W:] Kodeks postępowania karnego. Tom
II. Komentarz aktualizowany, teza 75 i J. Matras, Komentarz do art. 439 k.p.k., [W:]
Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, teza 20).
Jest to jedyne dopuszczalne rozwiązanie procesowe w sytuacji, gdy śmierć
oskarżonego nastąpi po wydaniu wyroku skazującego przez sąd meriti, nawet mimo
zaskarżenia go na korzyść z wnioskiem o zmianę wyroku poprzez uniewinnienie.
Formalnie rzecz biorąc, oskarżony, przed wydaniem prawomocnego wyroku
skazującego, ma bowiem status osoby niekaranej (art. 42 ust. 3 Konstytucji RP). Nie
jest zatem możliwe tzw. uniewinnienie rehabilitacyjne, znane postępowaniu
kasacyjnemu – prowadzonemu już po uprawomocnieniu wyroku (przy czym śmierć
skazanego nie stoi na przeszkodzie ani wniesieniu, ani rozpoznaniu kasacji na jego
korzyść – art. 529 k.p.k.).
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 439 § 1 pkt 9
k.p.k. uchylił wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 19 marca
2024 r., sygn. akt So 17/19, skazujący płk. w st. spocz. X.X. za zarzucony mu czyn i
na podstawie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. postępowanie karne w sprawie umorzył, kosztami
procesu obciążając Skarb Państwa.
[J.J.]
[a.ł]
Jerzy Grubba
Tomasz Artymiuk
Eugeniusz Wildowicz
