Przepis art. 4 Kodeksu karnego zawiera regulacje dotyczące stosowania prawa karnego, gdy w czasie orzekania obowiązuje inna ustawa niż ta, która obowiązywała w chwili popełnienia przestępstwa. W § 1 wskazuje, że generalnie stosuje się prawo nowe, jednak w sytuacji gdy prawo wcześniejsze jest względniejszego charakteru dla sprawcy, należy stosować ustawę dotychczasową. Oznacza to, że w procesie karnym ważnym kryterium jest korzystniejszość przepisu dla osoby oskarżonej lub skazanej. Kolejne paragrafy zawierają szczegółowe zasady dostosowania wymierzonych już kar do nowego prawa. W § 2 przewidziano mechanizm obniżenia wymierzonej kary, jeśli obecnie nie można wymierzyć jej w wysokości orzeczonej lub wyższej. § 3 mówi o sytuacji, gdy czyn prawnie przestępny wcześniej nie jest już zagrożony karą pozbawienia wolności, co wymaga zamiany takiej kary na grzywnę lub ograniczenie wolności według określonych proporcji. Wreszcie § 4 stanowi, że jeśli czyn przestępny przestaje być w ogóle zagrożony karą, skazanie ulega zatarciu z mocy prawa.
Przepis znajduje zastosowanie przede wszystkim w sytuacjach, gdy w trakcie toczącego się postępowania karnego lub w okresie wykonania kary następują zmiany w prawie karnym. Kluczowym jest tu moment orzekania, czyli wydania wyroku lub decyzji zmieniającej prawomocny wyrok. Jeśli między popełnieniem czynu a orzeczeniem obowiązuje zmieniona regulacja, stosuje się przepisy nowej ustawy pod warunkiem, że nie będą dla sprawcy surowsze. Dzięki temu prawo karne respektuje zasadę humanitaryzmu i sprawiedliwości, chroniąc przed stosowaniem bardziej surowych sankcji retroaktywnie.
Przykładowo, jeśli ktoś popełnił czyn w momencie obowiązywania surowszej kary pozbawienia wolności, lecz podczas orzekania wprowadzono ustawę łagodzącą karę oraz przewidującą kary alternatywne jak ograniczenie wolności albo grzywnę, sąd powinien zastosować tę korzystniejszą ustawę. Jeśli wymierzona wcześniej kara była wyższa niż dopuszczalna według nowej ustawy, sąd obniży ją do maksymalnej dozwolonej wysokości. Takie rozwiązanie zapobiega niesprawiedliwemu traktowaniu oskarżonych i jest zgodne z konstytucyjną zasadą nulla poena sine lege – nie wolno wymierzać kary bez uprzedniego przepisu prawnego.
Często pojawiają się nieporozumienia dotyczące momentu, od którego stosuje się nowe prawo oraz jakie konkretne kary można stosować przy zamianie kar pozbawienia wolności na inne środki karne. Błędem jest też niesprawdzanie, czy nowa ustawa rzeczywiście jest bardziej względna dla sprawcy, co jest konieczne do prawidłowej aplikacji art. 4 KK. Ponadto mylne bywa odróżnianie pojęcia orzekania od pojęcia popełnienia czynu; zastosowanie nowej ustawy następuje na etapie orzekania, a nie w momencie popełnienia przestępstwa. Wreszcie niektórzy nie uwzględniają, że gdy czyn przestaje być karalny, skutkuje to automatycznym zatarciem skazania z mocy prawa, co znosi skutki prawne wyroku.
Podsumowując, art. 4 KK ustanawia zasady chroniące prawa skazanych przy zmianach ustawodawstwa karnego, stosując prawo bardziej łagodne względem sprawcy i zapewniając odpowiednie dostosowanie wymierzonych kar. W indywidualnych sytuacjach warto skonsultować się z prawnikiem, aby właściwie ustalić obowiązujące przepisy i ich zastosowanie.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
