I CSK 2066/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
31 lipca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 31 lipca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa J.B., J.B.1, M.B., A.B. c. J., A.B. c. P., A.S., E.K., S.N.,
S.H. i S.P.
przeciwko Skarbowi Państwa […]
z udziałem Prokuratora Okręgowego w Katowicach
o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Skarbu Państwa […] i Prokuratora Okręgowego
w Katowicach
od wyroku Sądu Okręgowego w Nowym Sączu
z 19 grudnia 2023 r., II Ca 622/22,
I. odmawia przyjęcia obu skarg kasacyjnych do rozpoznania,
II. tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego
zasądza od Skarbu Państwa […] na rzecz:
- A.B. c. J., A.B. c. P., J.B.1, J.B., M.B., E.K., S.N. i A.S. po 125
zł (sto dwadzieścia pięć złotych) z odsetkami w wysokości
odsetek ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia
od dnia doręczenia zobowiązanemu niniejszego postanowienia
do dnia zapłaty,
- S.P. i S.H. po 1 350 zł (tysiąc trzysta pięćdziesiąt złotych) z
odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za
czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia zobowiązanemu
niniejszego postanowienia do dnia zapłaty,
A.W.
I CSK 2066/24
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 1 lipca 2022 r. Sąd Rejonowy w Gorlicach ujawnił w księdze
wieczystej nr […], zgodnie z mapą do celów prawnych geodety uprawnionego z 7
lipca 2020 r. przyjętą do zasobu geodezyjnego i kartograficznego Starosty […] 10
sierpnia 2020 r. pod numerem […], że nieruchomości oznaczone jako działki
ewidencyjne
bliżej
opisane
o powierzchniach bliżej opisanych uległy określonym podziałom ewidencyjnym
(pkt I), uzgodnił z rzeczywistym stanem prawnym treść księgi wieczystej wyżej
opisanej w sposób bliżej określony (pkt. II-V) oraz rozliczył koszty procesu między
stronami (pkt. VI-VII).
Na skutek apelacji pozwanego Skarbu Państwa […] i Prokuratora
Okręgowego w Katowicach, Sąd Okręgowy w Nowym Sączu zmienił zaskarżony
wyrok w ten sposób, że – wobec śmierci jednego z powodów w toku postępowania
apelacyjnego – w pkt. IV i V sentencji zmienił treść rozstrzygnięcia odnoszącego się
do udziałów powodów we własności nieruchomości (pkt 1), oddalił apelacje
w pozostałym zakresie (pkt 2), a także zasądził od pozwanego na rzecz powodów
koszty postępowania apelacyjnego (pkt 3).
Skargę kasacyjną od powyższego rozstrzygnięcia wywiedli:
- Prokurator, który wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
wskazał, że skarga jest oczywiście uzasadniona albowiem istnieje potrzeba
wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie. Zarzuty
podniesione w ramach podstawy kasacyjnej przemawiają za oczywistą
zasadnością skargi, a uchybienia, których dopuścił się Sąd Okręgowy w Nowym
Sączu są rażące, widoczne na pierwszy rzut oka. Bezspornie istnieje również
potrzeba wykładni przepisów art. 121 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 175 k.c.;
- pozwany Skarb Państwa, który wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej
do rozpoznania zaznaczył, że istnieje potrzeba wykładni art. 121 pkt 4 k.c.
I CSK 2066/24
3
w zw. z art. 175 k.c. (w poprzednim stanie prawnym - art. 277 pkt 4 k.z., art. 109
pkt 4 Przepisów ogólnych prawa cywilnego w zw. z art. 53 Prawa rzeczowego
i w zw. z art. XLI § 1 i 2 Przep. wpr. k.c.), budzących poważne wątpliwości
i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów w zakresie stosowania tego
unormowania w wypadku zawładnięcia nieruchomością przez Skarb Państwa
w związku z akcją „Wisła” (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.).
Powodowie wnieśli o odmowę przyjęcia skarg kasacyjnych do rozpoznania,
a także o zasądzenie kosztów zastępstwa prawnego przed Sądem Najwyższym na
ich rzecz.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości
lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając
na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał do
zagwarantowania, że skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia
prawomocnych orzeczeń, będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne.
Ograniczenie przesłanek do czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych
sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga
kasacyjna nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie.
Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na potrzebie
wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania,
jaki konkretny przepis prawa, zastosowany w danej sprawie, jest przedmiotem
rozbieżnej wykładni w judykaturze sądowej i na czym rozbieżność ta polega,
co wymaga przytoczenia orzeczeń sądów wydanych w takich samych lub istotnie
zbliżonych stanach faktycznych, względnie, jaki konkretny przepis prawa,
zastosowany w danej sprawie, wymaga interpretacji ze strony Sądu Najwyższego,
I CSK 2066/24
4
z czego potrzeba ta wynika i z jakich powodów dotychczasowy dorobek doktryny
i orzecznictwa jest w tej mierze niewystarczający. Nieodzowne jest ponadto,
podobnie jak w przypadku przyczyny kasacyjnej określonej w art. 3989 § 1
pkt 1 k.p.c., wykazanie związku między oczekiwaną od Sądu Najwyższego
wykładnią prawa a wynikiem postępowania kasacyjnego (por. postanowienia SN:
z 15 października 2002 r., II CZ 102/02; z 29 lipca 2015 r., I CSK 980/14;
z 19 czerwca 2018 r., IV CSK 56/18).
Oczywistą zasadność skargi kasacyjnej można stwierdzić, gdy naruszenie
przepisów prawa, którego dopuścił się Sąd meriti przy wydawaniu orzeczenia,
widoczne jest prima facie, czyli bez konieczności przeprowadzania wnikliwych
analiz prawnych. Na skarżącym ciąży powinność przedstawienia we wniosku
o przyjęcie skargi kasacyjnej uzasadnienia nie dowolnego kwalifikowanego
naruszenia przepisów prawa procesowego lub materialnego, lecz tylko takiego,
które prowadziło do wydania oczywiście nieprawidłowego orzeczenia.
Skonstruowany przez skarżącego wywód prawny powinien wykazać, że
rozstrzygnięcie sądu obarczone jest szczególną wadą dostrzegalną dla osoby
dysponującej podstawową wiedzą prawniczą. O oczywistej zasadności skargi
kasacyjnej nie jest władna przesądzić sama strona, lecz kompetencję do tego ma
Sąd Najwyższy na etapie badania czy wystąpiły przesłanki tzw. przedsądu.
co do wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej Prokuratora:
Powołanie się przez skarżącego na „oczywistą zasadność skargi kasacyjnej
albowiem istnieją poważne wątpliwości w zakresie stosowania powołanych
przepisów”, naznaczone jest wewnętrzną sprzecznością w zakresie przesłanek
przedsądu, o których mowa w art. 3989 § 1 pkt 2 oraz pkt 4 k.p.c. Jeżeli bowiem
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, to znaczy, że sąd dopuścił się
rażącego naruszenia przepisów przy ich stosowaniu, które dostrzegalne jest już na
pierwszy rzut oka i nie wymaga złożonej i wnikliwej analizy. Jeżeli zatem
stosowanie przepisów, których naruszenie zarzucono w skardze kasacyjnej, jest
proste i ich naruszenie może być uznane za oczywiste, to nie można stwierdzić
jednocześnie, że wykładnia tych przepisów budzi jakiekolwiek wątpliwości. Tym
samym, skonstruowanie rozbudowanego wywodu prawniczego na potwierdzenie
I CSK 2066/24
5
rozbieżnej wykładni art. 121 pkt 4 w zw. z art. 175 k.c. wobec oczywistości skargi
kasacyjnej stanowi samo przez się zaprzeczenie pierwszej części wniosku. Z takich
właśnie względów wniosek Prokuratora okazał się błędny i skarga kasacyjna nie
zasługiwała na przyjęcie do rozpoznania.
co do wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej Skarbu Państwa:
Stwierdzenia, że w zakresie stosowania powołanych przepisów występują
jeszcze wątpliwości interpretacyjne w orzecznictwie sądów, nie może uzasadniać
kierowanie się poglądami przedstawianymi w jednej z zaprezentowanych
przez skarżącego linii orzeczniczych. W ten właśnie sposób skarżący zmierzał
do wykazania podstawy pozwalającej na uzyskanie zgodnego z własną wizją
i korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia. Powołując się na spełnienie hipotezy
przesłanki art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., skarżący zarzucił Sądowi Okręgowemu
nieprawidłowość stanowiska dotyczącego zawieszenia biegu zasiedzenia do
1989 r. Zaproponował, aby termin zasiedzenia liczyć od 1 stycznia 1965 r.,
a zatem, aby przyjąć, że nastąpiło zasiedzenie na rzecz Skarbu Państwa. Zdaniem
skarżącego powodowie i ich poprzednicy prawni nie znaleźli się w sytuacji
szczególnie dotkliwej, a także nie byli realni zagrożeni negatywną reakcją władzy
komunistycznej na działania skierowane na odzyskanie zawłaszczonego mienia.
Innego zdania był Sąd Okręgowy, który w motywach pisemnych
wytłumaczył, że podjął się szczegółowego zbadania okoliczności faktycznych
sprawy. Wykazał, że przynależność powodów i ich poprzedników prawnych przy
uwzględnieniu ówczesnej polityki państwa i praktyki stosowania obowiązujących
wówczas przepisów, a także represji, ofiarą których stawali się przedstawiciele
mniejszości łemkowskiej, łącznie skutkowały tym, że w okresie PRL nie byli oni
w stanie skutecznie dochodzić zwrotu nieruchomości bezprawnie przejętej
w 1951 r. i 1954 r., a stanowiącej przedmiot sporu w niniejszej sprawie. Sądy obu
instancji podkreśliły, że poprzedników prawnych dotknęło uzasadnione poczucie
zagrożenia oraz obawy, aby ze względu na ataki słowne w kontekście
przynależności narodowościowej, nie ujawniać zamiarów, dotyczących zwrotu
zawłaszczonych nieruchomości do czasu, aż uzyskają pełne bezpieczeństwo.
W ocenie Sądu Najwyższego w tym stanie rzeczy – wbrew argumentom
I CSK 2066/24
6
przedstawionym przez skarżącego mającym potwierdzić potrzebę wykładni
przytoczonych przepisów – należy stwierdzić, że Sąd Okręgowy wywiązał się
z konieczności zbadania czy osoby uprawnione do skutecznego dochodzenia
roszczenia o wydanie nieruchomości były tej możliwości pozbawiona
(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 9 października 2015 r., IV CSK 473/13).
Poza tym nie można zarzucić powodom, aby nie analizowali swojej sytuacji
i nie rozważali możliwości, którymi dysponowali w panujących realiach epoki PRL.
Fakty dowiedzione w sprawie pozwalają opowiedzieć się za dopuszczalnością
stwierdzenia późniejszej końcowej daty zakończenia stanu siły wyższej,
uniemożliwiającej poprzednikowi prawnego powodów, tj. w dacie późniejszej niż
proponowana przez skarżącego, a przypadająca na dzień ustanowienia
sądownictwa administracyjnego, czyli 1 września 1980 r. (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z 7 czerwca 2019 r., I CSK 741/18).
Ponadto Sąd orzekający przyjął za Sądem Najwyższym, że przynależność
ówczesnych właścicieli nieruchomości do osób objętych akcją „Wisła”
spowodowała, że z perspektywy historycznej, uzasadniona jest ocena, iż moment
ustania okoliczności obezwładniających skuteczność żądania wydania wiązać
należało z wyborami z czerwca 1989 r.; dla oznaczenia chwili ustania przeszkody
istotne jest, kiedy powszechne oddziaływanie przeszkody ustało i osoba
uprawniona mogła podjąć efektywne działanie chroniące własność (postanowienie
Sądu Najwyższego z 18 maja 2017 r., III CSK 221/16; por. też: uchwała Sądu
Najwyższego z 26 października 2017 r., III CZP 30/07).
Sąd meriti podkreślił, że dopiero wraz z zapoczątkowaniem zmian
ustrojowych, a zatem z dniem 30 grudnia 1989 r., gdy w życie weszła ustawa
z 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej,
powodowie mogli realnie postarać się o odzyskanie mienia. W konsekwencji termin
zasiedzenia przez Skarb Państwa rozpoczął bieg dopiero od 31 grudnia 1989 r.
Sądy nie zignorowały okoliczności, że już w 2017 r. A.C. (obecnie B.) złożyła
wnioski do SKO o stwierdzenie nieważności decyzji z 1951 r. i 1954 r.,
a powodowie wytoczyli powództwa 1 czerwca 2019 r. i 19 lipca 2019 r., tj. przed
upływem 30-letniego okresu zasiedzenia, który przypadał na 31 grudnia 2019 r.
I CSK 2066/24
7
Oznacza to, że Sądy rozważyły wszelkie fakty wpływające na stan prawny sprawy,
a następnie przyjęły indywidualną ich miarę z uwzględnieniem pozycji powodów
i ich rodziny względem realiów ustrojowych.
W świetle powołanych przepisów, których wykładnia nie budzi już
wątpliwości, zaś sądy nie wydają sprzecznych orzeczeń, Sąd Najwyższy stwierdził,
że oceny prawnej przeprowadzonej przez Sąd Okręgowy nie cechuje wadliwość,
zasługująca na weryfikację w drodze postępowania kasacyjnego.
Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania (art. 3989 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 39821
i art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z § 5 pkt 8, § 2 pkt 7 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie w odniesieniu do powódki S.H., zaś w odniesieniu do pozostałych
powodów − zgodnie z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z § 5 pkt 8,
§ 2 pkt 7 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
A.W.
[SOP]
