I CSK 1351/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Roman Trzaskowski
24 kwietnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 24 kwietnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa B.S.
przeciwko P. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w Z.
z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanej K. spółki akcyjnej w S.
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,
na skutek skargi kasacyjnej B.S.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie
z 6 lipca 2023 r., I ACa 605/21,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od powoda na rzecz pozwanej, tytułem zwrotu
kosztów postępowania kasacyjnego, kwotę 7 500 (siedem tysięcy
pięćset) zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za
opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po
upływie tygodnia od dnia doręczenia pozwanemu niniejszego
orzeczenia do dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 6 lipca 2023 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie zmienił wyrok Sądu
Okręgowego w Nowym Sączu z 19 marca 2021 r. w ten sposób, że oddalił
powództwo o zobowiązanie pozwanej do złożenia oświadczenia woli
przenoszącego na rzecz powoda własność oznaczonej nieruchomości.
I CSK 1351/24
2
W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do
rozpoznania, powód wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 3 i
4 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady
od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących
dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują
pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1
k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy
w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni
przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga
kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie
przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,
wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w
interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i
stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z
uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).
Nie zachodzi nieważność postępowania z art. 379 pkt 5 k.p.c., której
skarżący upatrywał w pozbawieniu go możliwości obrony w wyniku oddalenia jego
wniosku z 30 listopada 2022 r. o ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazano, że sama odmowa
ustanowienia przez sąd pełnomocnika z urzędu dla strony nie jest zdarzeniem
prowadzącym do pozbawienia możności obrony jej praw (zob. np. niepublikowane
wyroki Sądu Najwyższego z 12 września 2007 r., I CSK 199/07 i z 19 marca 2004
r., IV CK 218/03 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 29 kwietnia 2009 r., II
CSK 643/08, jak również powołane w ich uzasadnieniach orzeczenia). Zauważa się
równocześnie, że nieprzyznanie fachowego pełnomocnika z urzędu, bądź
nierozpoznanie wniosku o taką pomoc, może być kwalifikowane jako powodujące
I CSK 1351/24
3
nieważność postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony jej praw
wtedy, gdy strona swoim zachowaniem wykazuje nieznajomość reguł postępowania
lub nieporadność, prowadzącą do tego, że przy faktycznym lub prawnym
skomplikowaniu sprawy nie jest w stanie wykorzystać prawnych możliwości
prawidłowego jej prowadzenia.
Wniosek skarżącego został negatywnie rozpoznany po złożeniu przez niego
odpowiedzi na apelację, a podstawę oceny Sądu stanowił m.in. fakt podjęcia przez
skarżącego adekwatnych czynności procesowych zmierzających do jego obrony.
Rozpoznanie przez Sąd Apelacyjny wniosku o ustanowienie pełnomocnika z
urzędu i zażalenia powoda złożonego na rozstrzygnięcie w jego przedmiocie miało
miejsce przed skutecznym zgłoszeniem w sprawie interwencji ubocznej. Po jej
wniesieniu powód złożył opozycję i nie ponawiał wniosku o ustanowienie
pełnomocnika z urzędu z powołaniem się na zmienioną - na skutek jej wniesienia -
sytuację procesową, na którą wskazuje we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej
do rozpoznania.
In casu charakter sprawy, przebieg procesu oraz treść składanych przez
skarżącego pism procesowych nie pozwala przyjąć, że nieuwzględnienie jego
wniosku o ustanowienie pełnomocnika uniemożliwiło mu obronę. Powód aktywnie
uczestniczył w postępowaniu i nie ma podstaw do przyjęcia po jego stronie
nieznajomości reguł postępowania lub nieporadności, która w okolicznościach
faktycznych i prawnych sprawy mogła skutkować niemożnością prawidłowego jej
prowadzenia przez powoda.
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarga kasacyjna
jest oczywiście uzasadniona w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., jeżeli zachodzi
niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka, tj. bez konieczności głębszej analizy,
sprzeczność orzeczenia z przepisami prawa nie podlegającymi różnej wykładni
(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,
niepubl.) i w wyniku takiego naruszenia prawa zapadło w drugiej instancji
orzeczenie oczywiście wadliwe. O przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania nie
decyduje samo oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub
procesowego przez sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, lecz sytuacja, w której
I CSK 1351/24
4
naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob.
np. postanowienia Sądu Najwyższego z 15 października 2015 r., III CSK 198/15,
niepubl.; z 13 kwietnia 2016 r., V CSK 622/15, niepubl.; z 2 czerwca 2016 r.,
III CSK 113/16, niepubl.; z 27 października 2016 r., III CSK 217/16, niepubl.;
z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.; z 7 marca 2018 r., I CSK 664/17,
niepubl.; z 18 kwietnia 2018 r., II CSK 726/17, niepubl.; z 5 października 2018 r.,
V CSK 168/18, niepubl.).
Powód nie wykazał, by zaskarżone orzeczenie było dotknięte tego rodzaju
nieprawidłowościami.
Argumentacja dotycząca oczywistej zasadności zarzutu naruszenia art. 508
w związku z art. 73 § 1 zd. 1 k.c. oraz art. 77 § 1 (w zw. z art. 158 zdanie pierwsze
k.c.) zasadza się na twierdzeniu, że zwolnienie z długu stanowi zmianę umowy
sprzedaży nieruchomości i z tego względu umowa ta powinna być zawarta w formie
notarialnej pod rygorem nieważności, gdyż w innym wypadku stanowi obejście
przepisów o formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności dla umów kupna-
sprzedaży nieruchomości.
Stosowanie art. 77 k.c. do umowy o zwolnienie z długu jest przedmiotem
rozbieżności w doktrynie. Wskazuje się zarówno, że przepis ten powinien tu
znajdować zastosowanie per analogiam, jak i że nie ma podstaw do jego
stosowania w tym przypadku, gdyż umowa o zwolnienie z długu nie jest ani zmianą
umowy, ani jej uzupełnieniem, ani jej rozwiązaniem za zgodą stron).
W doktrynie i orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono również
stanowisko, że zwolnienie z długu powoduje wygaśnięcie zobowiązania, przy causa
donandi zaś takiego przysporzenia do oświadczenia woli wierzyciela niezbędna jest
forma aktu notarialnego (art. 890 § 1 k.c.), gdy zwolnienie z długu jest przez umowę
odroczone w czasie; gdy natomiast zwolnienie z długu następuje jednocześnie
z leżącą u jego podstaw darowizną, wymaganie to staje się bezprzedmiotowe
wobec art. 890 § 1 zdanie drugie k.c. (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 30 maja
2014 r., III CSK 224/13, OSNC 2015, nr 4, poz. 52). W razie braku umownych
ustaleń do wygaśnięcia zobowiązania dochodzi wraz z zawarciem umowy.
I CSK 1351/24
5
Z okoliczności sprawy nie wynika zaś, aby termin ten został odmiennie ustalony
przez strony.
Z tych względów nie można podzielić twierdzenia skarżącego o oczywistej
zasadności zarzutów naruszenia art. 508 w związku z art. 73 § 1 zd. 1 k.c. oraz art.
77 § 1 k.c. (w związku z art. 158 zdanie pierwsze k.c.).
W podstawach skargi kasacyjnej skarżący nie zawarł zarzutu naruszenia art.
65 k.c., co w okolicznościach sprawy nie pozwala na przyjęcie oczywistej
zasadności zarzutu naruszenia art. 508 k.c., do którego dojść miało przez jego
nieprawidłowe zastosowanie mimo braku oświadczenia wierzyciela o zwolnieniu
dłużnika z długu i braku oświadczenia dłużnika, że takie zwolnienie przyjmuje. Z
kontroli kasacyjnej bowiem jest wyłączona dokonana przez Sąd Apelacyjny
wykładnia postanowień porozumienia z 31 grudnia 2016 r., zgodnie z którą zawarte
zostało ono w celu ostatecznego rozliczenia stron umowy sprzedaży z dnia 27
września 2013 r., wyrażone zaś w nim oświadczenia, zgodnie z którymi strony - z
uwagi na brak wybudowania na nieruchomości będącej przedmiotem umowy z 27
września 2013 r. budynku wraz z lokalami mieszkalnymi i usługowymi oraz
sprzedaży przedmiotowego budynku z tymi lokalami - ustaliły, że ostateczna cena
sprzedaży nieruchomości wynosi 1.472.001,91 zł, a kwota 1 mln nie jest należna
powodowi, wyrażały oświadczenia woli składające się na umowę zwolnienia
pozwanej z długu.
Skarżący nie wykazał również oczywistej zasadności zarzutu naruszenia art.
245 k.p.c. Podstawy kwestionowanej przez skarżącego oceny prawnej
porozumienia z 31 grudnia 2016 r. nie stanowił bowiem art. 245 k.p.c. W toku
postępowania nie było kwestionowane przez osoby, które podpisały porozumienie z
31 grudnia 2016 r., że złożyły oświadczenia zawarte w tym dokumencie. Przepis
ten nie stanowił natomiast podstawy dokonanej przez Sąd Apelacyjny kwalifikacji
zawartych w nim oświadczeń jako oświadczeń woli, wykładni tych oświadczeń oraz
oceny formy koniecznej dla czynności prawnej, której strony dokonały w wyniku ich
złożenia. Kwestie te podlegały regulacji innych niż wskazany przepisów i na ich
gruncie oceny w tym przedmiocie dokonał Sąd Apelacyjny.
I CSK 1351/24
6
Oczywista zasadność nie została również wykazana w odniesieniu do
zarzutu naruszenia art. 79 w związku z art. 391 k.p.c. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego wyjaśniono, że za sprzeczne z czynnościami i oświadczeniami strony
uznać należy takie czynności lub oświadczenia, które w sposób wyraźny wzajemnie
się wyłączają ze względu na odmienną treść i intencje strony oraz interwenienta
ubocznego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 25 sierpnia 2016 r., V CZ
40/16, niepubl.). Stanowisko interwenienta ubocznego zmierzało do obrony
pozwanej. Samo oparcie stanowiska interwenienta na odmiennej argumentacji
prawnej od dotychczas prezentowanej przez stronę, do której przystąpił, nie
przesądza wystąpienia w sprawie sprzeczności, o której mowa w art. 79 k.p.c. W
okolicznościach przedmiotowej sprawy uwzględnić ponadto należało, że pozwana,
podczas rozprawy 19 czerwca 2023 r., poparła stanowisko interwenienta
ubocznego i uczyniła je własnym na wypadek niepodzielenia przez Sąd
argumentacji dotychczas przez nią prezentowanej. W konsekwencji nie sposób
stwierdzić, że między stanowiskiem interwenienta i pozwanej zachodzi
sprzeczność, zwłaszcza oczywista, czyniąca interwencję niewątpliwie
niedopuszczalną z tej przyczyny. Skarżący zdaje się również podnosić, że
stanowisko interwenienta było niedopuszczalne według stanu sprawy, na co
wskazywać może treść przytoczonego we wniosku zarzutu kasacyjnego.
Argumentacja w tym względzie nie została przedstawiona we wniosku. Nie budzi
wątpliwości, że interwenient może skutecznie podejmować tylko te czynności, które
władna jest jeszcze dokonać skutecznie strona, a więc czynności dopuszczalne
według stanu sprawy w chwili zgłoszenia interwencji (zob. np. wyrok Sądu
Najwyższego z 23 października 2020 r., I CSK 684/18, OSNC 2021, nr 5, poz. 37),
ewentualny zarzut w tym przedmiocie wymagałby jednak postawienia odpowiednich
zarzutów naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisów proceduralnych
kształtujących ramy postępowania apelacyjnego (np. art. 381, art. 383 k.p.c.), do
których ani w podstawach skargi, ani w argumentacji wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej, skarżący się nie odwołał.
Oczywistego charakteru pozbawiony jest zarzut naruszenia art. 107 w
związku z art. 98 § 1 i 109 § 2 k.p.c. dotyczący nieprawidłowego zdaniem
skarżącego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego pomiędzy nim
I CSK 1351/24
7
a interwenientem. Wadliwość rozstrzygnięcia o kosztach procesu nie może bowiem
stanowić przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nieprawidłowości
zaś związane z rozstrzygnięciem o kosztach procesu, chociażby miały oczywisty
charakter, nie mogą samodzielnie prowadzić do uwzględnienia skargi kasacyjnej
nawet w części. Badając zasadność skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy nie może
rozpoznawać zarzutów dotyczących rozstrzygnięcia o kosztach postępowania
odwoławczego; postanowienie o kosztach postępowania apelacyjnego -
akcesoryjne względem rozstrzygnięcia co do istoty sprawy - może podważyć tylko
wtedy, gdy skarga kasacyjna wniesiona od tego orzeczenia podlega uwzględnieniu
w całości albo w części (zob. np. uchwałę Sądu Najwyższego z 25 lipca 2023 r., III
CZP 154/22, OSNC 2024, nr 2, poz. 14).
Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy
postanowił, jak w sentencji.
[SOP]
[r.g.]
