IV KK 155/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 13 maja 2025 r.
SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Andrzej Stępka
SSN Włodzimierz Wróbel
w sprawie J. D.
skazanego z art. 178a § 1 k.k.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.
w dniu 13 maja 2025 r.,
kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść skazanego
od prawomocnego wyroku nakazowego Sądu Rejonowego w Ełku
z dnia 3 czerwca 2024 r., sygn. akt II K 269/24,
uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do
ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Ełku.
Andrzej Stępka
Tomasz Artymiuk
Włodzimierz Wróbel
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w Ełku wyrokiem nakazowym z dnia 3 czerwca 2024 r., sygn.
akt II K 269/24, po rozpoznaniu sprawy J. D. :
I. uznał oskarżonego za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu
polegającego na tym, że „w dniu 6 kwietnia 2024 r. ok. godz. 21.54 w ruchu
IV KK 155/25
2
lądowym prowadził pojazd O. o nr. rej. N., znajdując się w stanie nietrzeźwości,
tj. 0,898 mg/dm3 alkoholu w wydychanym powietrzu” i za to, na podstawie art.
178a § 1 k.k. skazał go, a na podstawie art. 178a § 1 k.k. w zw. z art. 37a § 1 k.k.
w zw. z art. 34 § 1, § 1a pkt 1 k.k. w zw. z art. 35 § 1 k.k. wymierzył mu karę 10
miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej
kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku
miesięcznym;
II. na podstawie art. 43 § 1 k.k. w zw. z art. 42 § 2 k.k. orzekł wobec oskarżonego
środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych
na okres 3 lat;
III. na podstawie art. 43a § 2 k.k. orzekł wobec oskarżonego świadczenie pieniężne
w kwocie 5000 zł na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym i Pomocy
Postpenitencjarnej;
IV. na podstawie art. 178 § 5 k.k. w zw. z art. 44b § 2 i 4 k.k. orzekł przepadek
równowartości pojazdu mechanicznego prowadzonego przez oskarżonego -
kwoty 75.000 zł;
V. zwolnił oskarżonego od ponoszenia kosztów sądowych i obciążył nimi Skarb
Państwa.
Wobec braku sprzeciwu uprawnionych stron, wyrok nakazowy uprawomocnił
się w dniu 4 lipca 2024 r.
Od tego orzeczenia, kasację złożył Prokurator Generalny. Zaskarżył powyższy
wyrok w całości, na niekorzyść oskarżonego J. D., formułując zarzut: „rażącego i
mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia przepisów prawa karnego
procesowego, to jest art. 500 § 1 i 3 k.p.k., polegającego na rozpoznaniu sprawy
oskarżonego J. D. na posiedzeniu i wydaniu wyroku w postępowaniu nakazowym
mimo, iż zgromadzony w postępowaniu przygotowawczym i przedstawiony Sądowi
wraz z aktem oskarżenia materiał dowodowy nie był wystarczający do ustalenia
równowartości pojazdu mechanicznego, stanowiącej następnie przedmiot
orzeczonego w wyroku przepadku z art. 44b § 2 k.k. i wymagał uzupełnienia, a nadto
istotne okoliczności rzutujące na kształt i zakres odpowiedzialności oskarżonego za
przypisane mu przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. na płaszczyźnie zastosowania
jednego z przewidzianych w art. 44b k.k. penalnych środków reakcji karnej, budziły
IV KK 155/25
3
poważne wątpliwości, w szczególności co do rodzaju środka, jaki winien być wobec
oskarżonego orzeczony, co wyłączało dopuszczalność takiego trybu postępowania i
nakazywało skierowanie sprawy na rozprawę celem przeprowadzenia postępowania
dowodowego”.
W konsekwencji autor kasacji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w
całości i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Ełku do ponownego
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Podniesiony w kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego zarzut
rażącego naruszenia przepisów prawa karnego procesowego jest oczywiście
zasadny, co umożliwiło uwzględnienie tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia w
całości na posiedzeniu bez udziału stron na podstawie art. 535 § 5 k.p.k.
Podzielić przy tym należało w całej rozciągłości argumentację zawartą w
części motywacyjnej kasacji i do niej się w tym miejscu odwołać.
Przepis art. 500 § 3 k.p.k. stanowi, że Sąd może wydać wyrok nakazowy, jeżeli
na podstawie zebranych dowodów okoliczności czynu i wina oskarżonego nie budzą
wątpliwości. Niespełnienie któregokolwiek z tych warunków wyłącza dopuszczalność
rozpoznania sprawy w tym trybie i wydania wyroku nakazowego. Wówczas
koniecznym jest rozpoznanie sprawy na zasadach ogólnych.
Sąd Najwyższy wskazuje w swoich judykatach, że dla wydania wyroku
nakazowego wymagane jest osiągnięcie przez Sąd, w oparciu o zebrane w
dochodzeniu dowody, dostatecznego stopnia pewności w zakresie braku wątpliwości
co do okoliczności popełnienia czynu przestępnego i winy oskarżonego (np. wyroki
Sądu Najwyższego: z dnia 23 kwietnia 2015 r., II KK 82/15; z dnia 2 lutego 2016 r.,
IV KK 372/15).
Ma rację skarżący, że sformułowanie dotyczące braku wątpliwości co do
okoliczności popełnienia czynu i winy oskarżonego, należy rozumieć szeroko.
Dotyczy bowiem zarówno wszystkich ustaleń w zakresie sprawstwa czynu,
okoliczności mających wpływ na dokonanie właściwej oceny prawnej tego czynu, jak
również na zakres i kształt odpowiedzialności karnej. Przesłanka ta podlega kontroli
Sądu rozpoznającego merytorycznie sprawę, a stwierdzenie jakichkolwiek
IV KK 155/25
4
wątpliwości w tym zakresie nakazuje rezygnację z orzekania w trybie nakazowym i
rodzi obowiązek rozpoznania sprawy na zasadach ogólnych.
W realiach analizowanej sprawy bezspornym jest, że oskarżonemu J. D.
przypisano popełnienie występku z art. 178a § 1 k.k., przy czym materiał dowodowy
zgromadzony w toku postępowania przygotowawczego i przedstawiony Sądowi wraz
z aktem oskarżenia dawał podstawy do przyjęcia w tym zakresie, że brak jest
wątpliwości co do okoliczności popełnienia czynu i winy oskarżonego.
Słusznie podniesiono w kasacji, że konsekwencje prawne wynikające z
popełnienia występku z art. 178a § 1 k.k. nie ograniczają się jednak tylko do
orzeczenia kary zasadniczej, ale też przewidzianych przez ustawodawcę środków
karnych, do których należy przepadek pojazdu mechanicznego lub jego
równowartości.
Przypomnieć należy, w ślad za argumentacją skarżącego, że przepis art. 44b
k.k. oraz korespondujący z nim art. 178a § 5 k.k., które regulują kwestię przepadku
pojazdu mechanicznego lub jego równowartości, zostały dodane do ustawy z dnia 6
czerwca 1997 r. Kodeks karny na mocy art. 1 pkt 14 ustawy z dnia 7 lipca 2022 roku
o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2022 poz.
2600 z dnia 13 grudnia 2022 r.) i obowiązywały od dnia 14 marca 2024 r., a więc
również w czasie, gdy doszło do zdarzenia objętego aktem oskarżenia.
Przepis art. 178a § 5 k.k. stanowi, że sąd orzeka przepadek, o którym mowa
w art. 44b w razie popełnienia przestępstwa określonego w § 1 lub 4, chyba że
zawartość alkoholu w organizmie sprawcy przestępstwa określonego w § 1 była
niższa niż 1,5 promila we krwi lub 0,75 mg/dm3 w wydychanym powietrzu albo nie
prowadziła do takiego stężenia. Sąd może odstąpić od orzeczenia przepadku, jeżeli
zachodzi wyjątkowy wypadek, uzasadniony szczególnymi okolicznościami.
Mając na uwadze, że N. w dniu 6 kwietnia 2024 r. dopuścił się czynu
wyczerpującego ustawowe znamiona występku z art. 178a § 1 k.k., gdzie stan jego
nietrzeźwości w czasie prowadzenia pojazdu mechanicznego przewyższał
zakreśloną przez ustawodawcę granicę i wynosił 0,898 mg/dm3 alkoholu w
wydychanym powietrzu, Sąd meriti był - stosownie do dyspozycji art. 178a § 5 in
principio k.k., przy jednoczesnym braku uznania, że zachodzi wyjątkowy wypadek
IV KK 155/25
5
uzasadniony szczególnymi okolicznościami - zobowiązany do orzeczenia przepadku
uregulowanego w dyspozycji art. 44b k.k.
Z kolei, przepis 44b k.k., który precyzuje środek penalny, jakim niewątpliwie
jest przepadek pojazdu mechanicznego lub jego równowartości, w § 1 stanowi, że w
wypadkach wskazanych w ustawie sąd orzeka przepadek pojazdu mechanicznego
prowadzonego przez sprawcę w ruchu lądowym, jednakże zgodnie z § 2 tego
przepisu „jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa pojazd nie stanowił wyłącznej
własności sprawcy albo po popełnieniu przestępstwa sprawca zbył, darował lub ukrył
podlegający przepadkowi pojazd, orzeka się przepadek równowartości pojazdu. Za
równowartość pojazdu uznaje się wartość pojazdu określoną w polisie
ubezpieczeniowej na rok, w którym popełniono przestępstwo, a w razie braku polisy
- średnią wartość rynkową pojazdu odpowiadającego, przy uwzględnieniu marki,
modelu, roku produkcji, typu nadwozia, rodzaju napędu i silnika, pojemności lub
mocy silnika oraz przybliżonego przebiegu, pojazdowi prowadzonemu przez sprawcę,
ustaloną na podstawie dostępnych danych, bez powoływania w tym celu biegłego".
Z powyższego wynika zatem, że w odniesieniu do pojazdu mechanicznego
prowadzonego przez sprawcę w ruchu lądowym, jeżeli orzeczenie przepadku
pojazdu jest niemożliwe ze względów prawnych (brak jest po stronie sprawcy
wyłącznego prawa własności, względnie następuje przeniesienie prawa własności
po dacie czynu, a przed datą wyrokowania w sprawie, poprzez jego zbycie lub
darowanie) lub też jest niecelowe ze względów faktycznych (ukrycie pojazdu) -
wówczas orzeka się przepadek równowartości pojazdu mechanicznego. Należy w
tym miejscu nadmienić, że jeżeli ustawa tego nie przewiduje, nie można orzec
przepadku przedmiotu niebędącego własnością sprawcy, co w sposób oczywisty
wynika z ochrony prawa własności osób trzecich.
Przenosząc powyższe na grunt analizowanej sprawy trafnie zauważa
skarżący, że ze zgromadzonych w niej dowodów wynika wprost, iż w czasie
zdarzenia oskarżony kierował samochodem marki O. nr rej N., tzw. karawanem,
należącym do R. M., właściciela firmy pogrzebowej „M.”, a tym samym pojazd ten nie
stanowił własności oskarżonego J. D. , co zgodnie z treścią art. 44b § 2 k.k. wyłączało
możliwość orzeczenia przepadku tego pojazdu. W to miejsce ustawodawca
IV KK 155/25
6
przewidział jednak obligatoryjne rozstrzygnięcie o przepadku równowartości pojazdu,
orzeczone de facto w niniejszej sprawie.
Zgodnie z treścią wskazanego przepisu za równowartość pojazdu uznaje się
wartość pojazdu określoną w polisie ubezpieczeniowej na rok, w którym popełniono
przestępstwo, a w razie braku polisy - średnią wartość rynkową pojazdu
odpowiadającego, przy uwzględnieniu marki, modelu, roku produkcji, typu nadwozia,
rodzaju napędu i silnika, pojemności lub mocy silnika oraz przybliżonego przebiegu,
pojazdowi prowadzonemu przez sprawcę, ustaloną na podstawie dostępnych
danych, bez powoływania w tym celu biegłego (art. 44b § 2 k.k.). Jeżeli zaś ustalenie
średniej wartości rynkowej pojazdu w sposób określony w § 2 nie jest możliwe ze
względu na szczególne cechy (w realiach tej sprawy funkcje karawanu) zasięga się
opinii biegłego.
Sąd Rejonowy w przedmiotowej sprawie orzekł przepadek kwoty 75.000 zł
stanowiącej - w ocenie Sądu - równowartość samochodu marki O. uczynił to jednak
przy braku jakiegokolwiek dowodu wartość tę potwierdzającą.
Z informacji uzyskanej od właściciela pojazdu R. M. wynikało natomiast, że
pojazd nie posiada ubezpieczenia AC, tylko obowiązkową polisę OC (k. 25). Brak
pisemnych motywów orzeczenia nie pozwala jednocześnie ustalić jaki dowód
stanowił podstawę przyjęcia przez Sąd równowartości pojazdu na kwotę 75.000 zł.
Powyższa okoliczność, sama z siebie, nakazywała rezygnację z orzekania w trybie
nakazowym, skoro materiał dowodowy nie był wystarczający do ustalenia
równowartości pojazdu i wymagał uzupełnienia, co mogło nastąpić jedynie w drodze
rozpoznania sprawy niniejszej na zasadach ogólnych.
Nadto autor kasacji słusznie wskazuje też na inną, wymagającą wyjaśnienia,
gdyż rzutującą na kształt i zakres odpowiedzialności oskarżonego J. D. za przypisane
mu przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. okoliczność – wyłączającą orzeczenie
przepadku pojazdu lub jego równowartości – wskazaną przez ustawodawcę w treści
art. 44b § 4 k.k. Zgodnie z tym przepisem przepadku pojazdu mechanicznego oraz
przepadku równowartości pojazdu określonego w § 2 nie orzeka się, jeżeli sprawca
prowadził nie stanowiący jego własności pojazd mechaniczny wykonując czynności
zawodowe lub służbowe polegające na prowadzeniu pojazdu na rzecz pracodawcy.
IV KK 155/25
7
W takim wypadku Sąd orzeka nawiązkę w wysokości co najmniej 5.000 zł na rzecz
Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej.
Z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynika, że
oskarżony N. jest zatrudniony jako grabarz w Firmie Pogrzebowej „M." (k. 15v), zaś
w dniu zdarzenia, tj. 6 kwietnia 2024 r. znajdując się w stanie nietrzeźwości kierował
pojazdem należącym do właściciela firmy R. M. „(…) celem odbioru ciała zmarłego,
finalnie do usługi nie doszło (…)” (k. 1).
Powyższe, na płaszczyźnie art. 44b § 4 k.k. wymagało wyjaśnienia w drodze
przeprowadzenia postępowania dowodowego, czy N. w chwili popełnienia czynu
wykonywał czynności zawodowe lub służbowe polegające na prowadzeniu pojazdu
na rzecz pracodawcy. Pozytywne w tym zakresie ustalenia wyłączyłyby bowiem
możliwość orzeczenia przepadku równowartości pojazdu, a nakładałyby obowiązek
orzeczenia nawiązki w wysokości co najmniej 5.000 zł na rzecz Funduszu Pomocy
Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej.
Przedstawione wyżej okoliczności wskazują na to, że w odniesieniu do
oskarżonego J. D. nie zostały spełnione wszystkie ustawowe warunki orzekania o
jego odpowiedzialności karnej na posiedzeniu, bez udziału stron, albowiem
zachodziły poważne wątpliwości, co do okoliczności rzutujących w sposób istotny na
kształt i zakres jego odpowiedzialności za popełnione przez wymienionego
przestępstwo. W pierwszej kolejności Sąd winien był bowiem dokonać właściwego
wyboru w zakresie rodzaju środka karnego - przepadek równowartości pojazdu czy
nawiązka. W razie zaś przyjęcia, że zachodzi określony w treści art. 44b § 2 k.k.
przepadek równowartości pojazdu, rozstrzygnięcie o nim winno być poprzedzone
ustaleniem, w oparciu o konkretny dowód, rzeczywistej wartości pojazdu,
stanowiącej następnie przedmiot przepadku.
Wyłączona była tym samym dopuszczalność orzekania w postępowaniu
nakazowym, a sprawa winna być rozpoznana po przeprowadzeniu rozprawy, z
postępowaniem dowodowym.
W obecnym stanie dowodowym nie można wykluczyć, że ustalona w toku
ponownego rozpoznania niniejszej sprawy wartość pojazdu stanowiąca przedmiot
ewentualnego przepadku (w razie stwierdzenia, iż to ten środek penalny winien
znaleźć zastosowanie) będzie wyższa niż wskazana w zaskarżonym kasacją
IV KK 155/25
8
Prokuratora Generalnego wyroku nakazowym, stąd zasadnie określony w
nadzwyczajnym środku zaskarżenia – wniesionym z zachowaniem terminu z art. 524
§ 3 k.p.k. – jego kierunek. Nie oznacza to wszelako możliwości poczynienia ustaleń
w kierunku korzystnym dla oskarżonego, a skutkujących koniecznością wydania
orzeczenia z uwzględnieniem treści art. 44b § 4 k.k.
Całokształt przeprowadzonych powyżej rozważań implikował uchylenie w
całości wyroku Sądu Rejonowego w Ełku i przekazanie sprawy temu sądowi do
ponownego rozpoznania na zasadach ogólnych, przede wszystkim w celu
uzupełnienia materiału dowodowego pozwalającego na poczynieniu ustaleń, o
których mowa w niniejszych motywach.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd meriti winien mieć na uwadze
zawarte powyżej zapatrywania prawne (art. 442 § 3 k.p.k.).
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w części dyspozytywnej wyroku.
[J.J.]
[r.g.]
Andrzej Stępka
Tomasz Artymiuk
Włodzimierz Wróbel
