III UZ 31/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 11 marca 2025 r.
SSN Robert Stefanicki
w sprawie z odwołania B. S.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Legnicy
o przeliczenie kapitału początkowego i emerytury,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 11 marca 2025 r.,
zażalenia odwołującej się na postanowienie Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z dnia 12 września 2024 r., sygn. akt III WSC U 36/24,
1. oddala zażalenie,
2. zasądza od odwołującej się na rzecz Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddział w Legnicy kwotę 240 (dwieście
czterdzieści) złotych z odsetkami z art. 98 § 11 Kodeksu
postępowania cywilnego tytułem zwrotu kosztów postępowania
zażaleniowego.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu postanowieniem z 12 września 2024 r. w pkt I
ustalił wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 1.866 zł i w pkt II odrzucił skargę
kasacyjną B. S. od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 5 grudnia 2023 r. W
uzasadnieniu Sąd Apelacyjny wskazał, że przedmiot niniejszego postępowania
sądowego stanowiło odwołanie B. S. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
w Legnicy z 6 marca 2020 r., która wyznacza przedmiot rozpoznania w tej sprawie,
III UZ 31/24
2
a dotyczącej wysokości kapitału początkowego, w którym skarżąca podnosiła, że
organ określił tę wysokość za nisko - zatem rozpatrywana sprawa niewątpliwie
zalicza się do spraw o prawa majątkowe. Na skutek apelacji odwołującej się od
wyroku Sądu pierwszej instancji, który oddalił odwołanie B. S., Sąd Apelacyjny
zaskarżonym wyrokiem oddalił również jej apelację.
Skarżąca kasacyjnie za pośrednictwem zawodowego pełnomocnika złożyła
skargę kasacyjną, w której określiła wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę
123.319 zł. Wskazana kwota budziła wątpliwości Sądu Apelacyjnego, dlatego
wezwał stronę skarżącą do wskazania sposobu wyliczenia tej kwoty pod rygorem z
art. 25 k.p.c. Skarżącą kasacyjnie w piśmie z 31 maja 2024 r. podała, że wskazana
wartość przedmiotu zaskarżenia stanowi różnicę pomiędzy ustalonym przez organ
rentowy w decyzji przyznającej jej emeryturę z kapitałem początkowym
224.439,60 zł, a wysokością kapitału początkowego w przypadku, gdyby obejmował
on okresy składkowe pomiędzy 18 października 1993 r. a 31 grudnia 1998 r. i taka
wartość była wskazywana w toku postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny poddał to stanowisko weryfikacji profesjonalnych -
wyspecjalizowanych służb Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który prowadził
postępowanie administracyjne w przedmiocie ustalenia wysokości kapitału
początkowego B. S., jak i w konsekwencji wysokości jej emerytury. Z wyliczeń
organu rentowego przedłożonych do niniejszej sprawy w piśmie z 1 lipca 2024 r.
wynika, że wartość przedmiotu zaskarżenia w niniejszej sprawie wynosi 1.866 zł i
została ustalona jako różnica pomiędzy hipotetyczną wysokością emerytury z
uwzględnieniem w kapitale początkowym z okresu 18 października 1993 r. a 31
grudnia 1998 r. jako okresu składkowego, a świadczeniem rzeczywiście pobranym
przez B. S.. Różnicę tę organ obliczył za okres roku, mając na uwadze art. 22 k.p.c.,
to jest od stycznia do grudnia 2020 r. Pismo to zostało doręczone stronie skarżącej
kasacyjnie z zobowiązaniem do ustosunkowania się.
Skarżąca w odpowiedzi podniosła, że zgodnie z ugruntowaną linią
orzeczniczą Sądu Najwyższego wartością przedmiotu zaskarżenia w sprawach o
ustalenie kapitału początkowego jest różnica pomiędzy ustalonym dotychczas
przez organ rentowy kapitałem a wysokością tego kapitału z zaliczeniem okresów,
których uwzględnienia domaga się ubezpieczony i wskazała, że wartość
III UZ 31/24
3
przedmiotu zaskarżenia stanowi kwota 123.319 zł jako różnica pomiędzy ustalonym
dotychczas przez organ rentowy kapitałem w decyzji z 9 grudnia 2019 r.
przyznającej B. S. emeryturę z kapitałem początkowym 224.439,60 zł, a
wysokością tego kapitału, który obejmowałby okresy składkowe pomiędzy 18
października 1993 r. a 21 grudnia 1998 r.
Organ rentowy podważył to stanowisko w piśmie z 6 września 2024 r.,
stwierdzając, że zaskarżona odwołaniem decyzja z 6 marca 2020 r., która
wyznacza w tej sprawie przedmiot rozpoznania, nie ustala kapitału początkowego.
Ten został obliczony w decyzji z 6 grudnia 2019 r., od której nie wniesiono
odwołania. Gdyby nawet przyjąć założenie, że przedmiotem niniejszej sprawy jest
przeliczenie kapitału początkowego, to podana w piśmie skarżącej z 9 sierpnia
2024 r. kwota 224.439,60 zł stanowi wprawdzie wartość kapitału początkowego
wskazaną w decyzji z 9 grudnia 2019 r. jako jeden z elementów obliczenia
wysokości świadczenia, jednak wartość ta uwzględniała waloryzację kapitału
początkowego zewidencjonowanego na koncie wnioskodawczym do końca
miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługiwała wypłata emerytury.
Kwota ta nie jest miarodajna do ustalenia wartości przedmiotu zaskarżenia w
niniejszej sprawie, ponieważ kapitał początkowy ustala się na 1 stycznia 1999 r.
Na ten dzień - zgodnie ze wyżej powołaną prawomocną decyzją z 6 grudnia 2019 r.
- wysokość kapitału początkowego wynosiła 51.102,59 zł, a nie 224.439,60 zł.
Z kolei hipotetyczna wysokość kapitału początkowego z uwzględnieniem okresu od
18 października 1993 r. do 31 grudnia 1998 r. jako okresu składkowego wynosi -
jak wynika z hipotetycznej decyzji załączonej do pisma procesowego organu
rentowego z 1 lipca 2024 r. – 60.064,51 zł (na dzień 1 stycznia 1999 r.). Różnica
pomiędzy rzeczywiście ustalonym kapitałem początkowym a hipotetycznym
kapitanem początkowym to 8.961,92. W konsekwencji nawet w omawianym
przypadku nie zostanie spełnione kryterium wartościowe dopuszczalności skargi
kasacyjnej (art. 3982 § 1 k.p.c.).
W ocenie Sądu Apelacyjnego zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja
odmawia prawa do przeliczenia kapitału początkowego i emerytury, zatem kwestia -
przeliczenia kapitału początkowego i emerytury wyznacza zakres rozpoznania
sprawy. Jednakże, ponieważ emerytura jest pochodną kapitału początkowego w
III UZ 31/24
4
tym znaczeniu, że jego wartość wpływa na jej wysokość, to wartość przedmiotu
zaskarżenia w takiej sprawie jak niniejsza dominuje różnica w wysokości emerytury
wynikającej z zaskarżonej decyzji, do emerytury, której domaga się skarżąca.
Dlatego też Sąd Apelacyjny nie uwzględnił wartości przedmiotu zaskarżenia
wskazanej przez skarżącą i oparł się w tym przedmiocie na ustaleniach tej wartości
na stanowisku organu, przyjmując, że wartość przedmiotu zaskarżania w
rozpoznawanej sprawie stanowi kwota 1.865 zł wylicza w piśmie z 1 lipca 2024 r.
W ocenie Sądu Apelacyjnego sporna w niniejszej sprawie była wysokość
świadczenia emerytalnego przyznanego wnioskodawczyni, zatem kwota 1.865 zł
stanowiąca wartość przedmiotu zaskarżenia nie przekracza kwoty 10.000 zł, co
zdecydował o niedopuszczalności skargi kasacyjnej bowiem w sprawach, które nie
dotyczą przyznania-wstrzymania emerytury lub renty, objęcia obowiązkiem
ubezpieczenia społecznego, dopuszczalność skargi kasacyjnej zależy od
wysokości wskazanej wartości przedmiotu zaskarżenia. Na podstawie art. 3986 § 2
k.p.c. w związku z art. 3982 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny odrzucił skargę kasacyjną
jako niedopuszczalną.
Na powyższe postanowienie B. S. wniosła zażalenie, podnosząc zarzut
naruszenia art. 25 § 1 k.p.c. w zw. z art. 19 § 1 k.p.c. przez przyjęcie - nota bene
nie na podstawie własnych ustaleń, a wyłączenie na podstawie wskazania organu
rentowego zainteresowanego wynikiem niniejszej sprawy - że ustalenie wartości
przedmiotu zaskarżenia w sprawie o ustalenie wysokości kapitału początkowego
jest wysokość hipotetycznej emerytury, jaką otrzymywałaby ubezpieczona z
uwzględnieniem wysokości prawidłowo ustalonego kapitału początkowego, bowiem
„emerytura jest pochodną kapitału początkowego w tym znaczeniu, że jego wartość
wpływa na jej wysokość, to wartość przedmiotu zaskarżenia w takiej sprawie jak
niniejsza dominuje różnica w wysokości emerytury wynikającej z zaskarżonej
decyzji do emerytury, której domaga się skarżąca kasacyjnie”, podczas gdy wartość
przedmiotu sporu powinna być bezpośrednio, a nie pośrednio związana z
przedmiotem sporu, a skoro sprawa o ustalenie wysokości kapitału początkowego
(co zostało wielokrotnie przesądzone w orzecznictwie Sądu Najwyższego) jest
sprawą o prawa majątkowe, to wartość przedmiotu zaskarżenia wyznacza różnica
pomiędzy wartością kapitału początkowego ustalona z uwzględnieniem okresów
III UZ 31/24
5
składkowych, których włączenia do kapitału początkowego w sprawie domaga się
ubezpieczona, a wysokością kapitału początkowego ustaloną w decyzji organu
rentowego, co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia art. 3982 § 1 k.p.c. w
zw. z art. 3986 § 2 k.p.c. przez ich nieprawidłowe zastosowanie i odrzucenie skargi
kasacyjnej ubezpieczonej, podczas gdy skarga kasacyjna w przedmiotowej sprawie
była dopuszczalna, bowiem różnica pomiędzy ustalonym przez organ rentowy w
decyzji z dnia 9 grudnia 2019 r. przyznającej ubezpieczonej B. S. prawo do
emerytury kapitałem początkowym (224.439,60 zł), a wysokością kapitału
początkowego w przypadku, gdyby obejmował on okresy składkowe pomiędzy 18
października 1993 r. a 31 grudnia 1998 r. (347.758,60 zł), wynosi 123.319 zł. W
oparciu o przedstawione zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego
postanowienia.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie
zażalenia i zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz organu rentowego kosztów
zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym według norm
przepisanych wraz z odsetkami za opóźnienie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie podlega oddaleniu. Przepis art. 3982 k.p.c. ma charakter
bezwzględny i nie jest dopuszczalne dowolne, zależne wyłącznie od woli stron
„oznaczenie” wartości przedmiotu zaskarżenia po to, aby uzyskać uprawnienie do
wniesienia skargi kasacyjnej w sprawie, w której skarga taka jest niedopuszczalna.
Z tego względu badanie wartości przedmiotu zaskarżenia podanej w skardze
kasacyjnej ma na celu sprawdzenie, czy skarga kasacyjna jest dopuszczalna ze
względu na minimalną wartość zaskarżenia wymaganą od skargi kasacyjnej według
k.p.c. i nie może być utożsamiane ze sprawdzeniem wartości przedmiotu sporu, o
którym stanowią art. 25 k.p.c. i art. 26 k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z
14 października 2020 r., I UZ 15/20, LEX nr 3066635).
Wartość przedmiotu zaskarżenia w sprawie o przeliczenie wysokości
emerytury wyznacza różnica w skali roku między emeryturą pobieraną przez
ubezpieczonego a emeryturą, którą mógłby pobierać, gdyby organ rentowy
III UZ 31/24
6
uwzględnił rekompensatę w związku z jego pracą w szczególnych warunkach i
przeliczył emeryturę z doliczeniem tej rekompensaty. Jeżeli decyzja organu
rentowego dotyczy wysokości (przeliczenia) emerytury „na bieżąco” (czyli na
przyszłość), wartość przedmiotu sporu i zaskarżenia określa się z uwzględnieniem
art. 22 k.p.c., zgodnie z którym w sprawach o prawo do świadczeń powtarzających
się, wartość przedmiotu sporu stanowi suma świadczeń za jeden rok. Wartość ta w
przypadku spraw o przeliczenie wysokości emerytury nie rośnie w czasie w związku
z trwaniem postępowania sądowego, ponieważ zaskarżona do sądu ubezpieczeń
społecznych decyzja organu rentowego dotyczy stanu rzeczy (stanu prawnego i
faktycznego) na datę jej wydania, nie obejmuje zatem kolejnych lat trwania
postępowania sądowego (postanowienia Sądu Najwyższego: z 28 stycznia 2021 r.,
I UZ 22/20, LEX nr 3113226; 19 marca 2024 r., III UZ 31/23, LEX nr 3694963).
O dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje różnica między wysokością
emerytury pobieranej przez ubezpieczoną a emeryturą, jaką pobierałaby, gdyby
przysługiwała jej rekompensata z tytułu pracy w szczególnych warunkach,
pomnożona przez 12 miesięcy (art. 22 k.p.c.). W konsekwencji konieczne jest
ustalenie potencjalnej wysokości emerytury ubezpieczonej z uwzględnieniem
rekompensaty, a to wymaga znajomości wysokości kapitału początkowego, który
podlega następnie zsumowaniu z wartością rekompensaty (art. 23 ust. 2 ustawy z
2008 r. o emeryturach pomostowych). Zwaloryzowana kwota tak obliczonego
kapitału początkowego na dzień przyznania ubezpieczonej emerytury daje wartość,
na podstawie której możliwe będzie ustalenie wysokości emerytury, jaką
pobierałaby, gdyby nabyła prawo do rekompensaty (kwota zaewidencjonowanych
składek na koncie z uwzględnieniem waloryzacji + kwota zwaloryzowanego kapitału
początkowego z uwzględnieniem rekompensaty podzielona następnie przez
wskaźnik średniego dalszego trwania życia; postanowienie Sądu Najwyższego z 23
listopada 2022 r., II UZ 41/22, LEX nr 3549633).
W sporach sądowych o wysokość powtarzających się świadczeń z
ubezpieczenia społecznego wartość przedmiotu sporu stanowi obliczona za okres
jednego roku, stosownie do wskazań zawartych w art. 22 k.p.c., różnica pomiędzy
hipotetyczną kwotą renty (emerytury), jaką skarżący otrzymywałby, gdyby jego
żądanie ustalenia wysokości świadczenia zostało uwzględnione, a rentą (emeryturą)
III UZ 31/24
7
w kwocie faktycznie pobieranej (postanowienia Sądu Najwyższego: z 18
października 2000 r., II UZ 123/00, OSNAPiUS 2002, nr 15, poz. 370; 21 lipca
2003 r., II UZ 45/03, OSNP 2004, nr 11, poz. 200; 23 listopada 2007 r., II UZ 30/07,
OSNP 2009, nr 3-4, poz. 54; 2 października 2009 r., II UZ 30/09, LEX nr 583822).
Jak zaś wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z 18 października 2012 r. (III UZP 3/12,
OSNP 2013, nr 9-10, poz. 112) w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych,
której przedmiotem jest zmiana wysokości świadczenia powtarzającego się,
wartość przedmiotu zaskarżenia (art. 3982 § 1 zdanie pierwsze i drugie k.p.c.)
ustala się na podstawie art. 22 k.p.c. w odniesieniu do świadczeń przyszłych, a w
odniesieniu do świadczeń zaległych - na podstawie art. 19 § 1 k.p.c. W razie
dochodzenia świadczeń przyszłych i zaległych stosuje się art. 21 k.p.c.
(postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2023 r., III UZ 3/23, LEX nr
3651946). In fine Sąd Najwyższy podniósł w postanowieniu z 3 grudnia 2024 r.
(II UZ 32/24, Legalis nr 3168441), iż należy zauważyć, że z perspektywy ustalenia
(obliczenia) wartości przedmiotu zaskarżenia chodzi o faktyczny spór między
uczestnikami procesu, a odrębności wynikające ze specyfiki spraw z zakresu
ubezpieczeń społecznych nie tworzą autonomicznych ram pozwalających, w
zależności od metodologii semantycznej, tworzyć (lub nie) podstaw do wniesienia
skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.,
a o kosztach art. 98 § 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji.
[SOP]
[a.ł]
