III PZP 7/24
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 15 kwietnia 2025 r.
SSN Renata Żywicka (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Leszek Bielecki
SSN Jarosław Sobutka
Protokolant Grażyna Grabowska
przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Renaty
Pawłowskiej
w sprawie z powództwa P.J.
przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w H.
o odszkodowanie z tytułu naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 15
kwietnia 2025 r.,
na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu
Okręgowego w Białymstoku
z dnia 27 listopada 2024 r., sygn. akt V Pz 29/24,
"Czy funkcjonariusz służby więziennej, wnosząc pozew do sądu
pracy w sprawach dotyczących uposażenia na podstawie art. 220
ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej (t.j. Dz.U. z
2023 r., poz.1683) powinien być traktowany na równi z pracownikiem,
o jakim stanowi art. 2 k.p.c. i w związku z tym, czy korzysta z
ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych przewidzianego w art.
96 ust.1 pkt. 4 w zw. z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku
o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tj. Dz.U. z 2024 roku,
poz. 959 ze zm.), czy też powinien uiścić opłatę od pozwu ustaloną
zgodnie z art. 13 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych?"
podjął uchwałę:
Funkcjonariusz służby więziennej, wnosząc pozew do sądu
pracy w sprawach dotyczących uposażenia na podstawie art. 220
III PZP 7/24
2
ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 roku o Służbie Więziennej (t.j. Dz.
U. z 2023 r., poz. 1683) nie korzysta z ustawowego zwolnienia od
kosztów sądowych przewidzianego w art. 96 ust. 1 pkt 4 w zw. z
art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz. U. z 2024 roku, poz. 959
ze zm.).
[I.T.]
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 27 listopada 2024 r.,
V Pz 29/24, postanowił przedstawić Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia
następujące zagadnienie prawne:
„Czy funkcjonariusz służby więziennej, wnosząc pozew do sądu pracy w
sprawach dotyczących uposażenia na podstawie art. 220 ustawy z dnia 9 kwietnia
2010 r. o Służbie Więziennej (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1683) powinien
być traktowany na równi z pracownikiem, o jakim stanowi art. 2 k.p.c. i w związku z
tym, czy korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych przewidzianego
w art. 96 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 959 ze zm.),
czy też powinien uiścić opłatę od pozwu ustaloną zgodnie z art. 13 ustawy z dnia
28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych?”.
Zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:
Powód R.J. wniósł o zasądzenie od pozwanego - Skarbu Państwa - Aresztu
Śledczego w H. kwoty 4.242 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia
doręczenia odpisu pozwu do dnia zapłaty oraz o zasądzenie na jego rzecz zwrotu
kosztów procesu według norm przepisanych. Swoje roszczenia oparł na art. 183d
kodeksu pracy i wywodził, że na jego rzecz należne jest odszkodowanie z tytułu
naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu. Powód był
reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika.
III PZP 7/24
3
Sędzia Sądu Rejonowego w Białymstoku zarządzeniem z dnia 30 września
2024 r., na podstawie art. 130 2 § 1 k.p.c. zwrócił pozew w związku z
nieuiszczeniem przez powoda (jego pełnomocnika) należnej opłaty.
W uzasadnieniu zarządzenia Sędzia Sądu Rejonowego powołał się na treść art. 2
ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
zgodnie z którym strona, która wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub
powodujące wydatki, jest obowiązana do uiszczenia kosztów sądowych, chyba że
ustawa stanowi inaczej. Stosownie do treści art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych opłacie podlega m. in. pozew. Sędzia wskazał, że
przepisy ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
przewidują również wyjątki od ogólnej zasady uiszczania kosztów sądowych.
Zwolnienia z tego obowiązku mogą mieć charakter podmiotowy lub przedmiotowy.
Przykładowo, art. 96 ust. 1 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach
cywilnych) stanowi, iż obowiązku uiszczenia kosztów sądowych nie mają pracownik
wnoszący powództwo albo składający wniosek o wszczęcie postępowania
nieprocesowego (z zastrzeżeniem art. 35 ust. 1 zd. 2 ustawy o kosztach sądowych
w sprawach cywilnych) lub strona wnosząca odwołanie do sądu pracy i
ubezpieczeń społecznych. W myśl zaś art. 35 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w
sprawach cywilnych w sprawach z zakresu prawa pracy opłatę podstawową
pobiera się od pracodawcy wyłącznie od apelacji, zażalenia, skargi kasacyjnej i
skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, a w
sprawach, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa kwotę 50.000 zł, od
wartości przedmiotu sporu ponad tę kwotę pobiera się opłatę od apelacji od
pracownika i pracodawcy.
W związku z powyższym obowiązek uiszczenia opłaty od pozwu nie ciąży na
pracowniku, jeżeli występuje on z powództwem w sprawie z zakresu prawa pracy.
Pracownikiem natomiast jest, zgodnie z art. 2 k.p. osoba zatrudniona na podstawie
umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę.
W cenie sędziego powód występujący z pozwem w niniejszej sprawie tak
rozumianym pracownikiem nie jest, jest bowiem funkcjonariuszem wykonującym
czynności nie na podstawie wskazanych w art. 2 k.p. stosunków prawnych, ale z
uwagi na pozostawanie w stosunku służby. Stosunek służby jest innym rodzajem
III PZP 7/24
4
stosunku prawnego niż stosunek pracy, a pełnienie służby wiąże się z określonymi
obowiązkami oraz przywilejami. Przepisy dotyczące kosztów sądowych, głównie ze
względu na ich fiskalny i restrykcyjny charakter, w ocenie sędziego wymagają
wykładni ścisłej, która gwarantuje jednakowość wyników, a tym samym jednolitość
praktyki oraz stabilność i pewność prawną. W związku z tym odstępstwa w kierunku
innych typów wykładni wymagają ważnych powodów i szczególnej ostrożności
(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2007 r., II PZP 5/06, OSNP 2007 nr
11-12, poz. 152). Sędzia nie znalazł zatem podstaw, aby funkcjonariusza
pozostającego w stosunku służby zrównać z pracownikiem, o jakim stanowi art. 2
k.p., a co za tym idzie nie uznał, że jest on zwolniony z obowiązku uiszczenia
kosztów sądowych.
Ponadto, sędzia stwierdził, że chociaż sądem właściwym do rozpoznania
niniejszej sprawy jest sąd pracy, to sprawa ta nie jest sprawą z zakresu prawa
pracy. Dla kwalifikacji sprawy do spraw z zakresu prawa pracy rozpoznawanej w
postępowaniu odrębnym (art. 459 k.p.c. i nast.) decydujące znaczenie ma aspekt
przedmiotu procesu - rozumiany jako sformułowane roszczenia - oraz aspekt
podmiotowy - rozumiany jako strony postępowania, którymi w sprawach z zakresu
prawa pracy są pracownik i pracodawca. W niniejszym postępowaniu powód jako
funkcjonariusz Aresztu Śledczego w H. wywiódł roszczenie mające swe źródło w
stosunku administracyjnoprawnym, a nie stosunku pracy, ustalając wartość
przedmiotu sporu na kwotę odpowiadającą wartości dochodzonego dodatku
służbowego stanowiącego składnik uposażenia i kierując pozew wobec Skarbu
Państwa - Aresztu Śledczego w H. Zgodnie z utrwalonymi poglądami judykatury
sprawy o roszczenia funkcjonariuszy tak zwanych służb mundurowych nie są
sprawami z zakresu prawa pracy dotyczącymi roszczeń ze stosunku pracy
pomiędzy pracownikiem i pracodawcą, a rozpoznawane są w postępowaniu
odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy, bowiem przekazane zostały do
rozpoznania przed sądem pracy na podstawie przepisów szczególnych. Co więcej,
sprawy te, jako przekazane na podstawie przepisów szczególnych, są
rozpoznawane w postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy, ale
państwowa jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej nie ma w nich
własnej zdolności sądowej i procesowej, gdyż nie jest pracodawcą, ponieważ nie
III PZP 7/24
5
istnieje stosunek pracy (pogląd Sądu Najwyższego wyrażony między innymi w
uzasadnieniach: postanowienia z dnia 4 grudnia 2014 r., III BP 2/14, LEX nr
1616906, postanowienia z dnia 14 stycznia 2014 r., II PK 98/13, OSNP 2015 nr 3,
poz. 37, i uchwale z dnia 8 czerwca 2010 r., II PZP 5/10, OSNP 2010 nr 23-24,
poz. 279).
Innymi słowy, sprawy o roszczenia ze stosunku służbowego funkcjonariuszy,
zgodnie z art. 1 k.p.c., są sprawami cywilnymi w znaczeniu procesowym, a nie
materialnym. Nie są bowiem sprawami ze stosunku pracy, tylko innymi sprawami,
do których stosuje się przepisy tego kodeksu z mocy ustaw szczególnych.
Zastosowanie znajdują tu zatem przepisy kodeksu postępowania cywilnego o
postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy, lecz z pewnymi
ograniczeniami, np. w zakresie zdolności sądowej i procesowej (por. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 16 czerwca 2009 r., I PK 226/08, OSNP 2011 nr 3-4, poz. 33).
Wobec powyższego, sama okoliczność, że art. 220 ustawy z dnia 9 kwietnia
2010 roku o Służbie Więziennej (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1683) nadaje
sądowi pracy kompetencje do rozstrzygania niektórych kategorii spraw ze stosunku
służbowego funkcjonariuszy, nie przesądza o tym, że dana sprawa jest sprawą z
zakresu prawa pracy. Funkcjonariusze nie są bowiem pracownikami, jednostki
penitencjarne nie są wobec nich pracodawcami, a nadto funkcjonariuszy i jednostki
penitencjarne nie łączy stosunek pracy, lecz stosunek służby. W tym stanie rzeczy
Sędzia rozpoznający niniejszą sprawę uznał, że wniesiony przez pełnomocnika
powoda pozew nie został opłacony, a zatem na podstawie art. 1302 § 1 k.p.c.
zarządził jego zwrot.
Powód wniósł zażalenie na powyższe zarządzenie, zaskarżając je w całości i
zarzucając mu naruszenie art. 35 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach
cywilnych w związku z art. 96 ust. 1 pkt 4 ustawy w związku z art. 476 § 1 k.p.c.
przez ich niezastosowanie i w konsekwencji błędne zastosowanie art. 1302 § 1
k.p.c. podczas gdy powód nie jest zobowiązany do uiszczania kosztów sądowych w
tym opłaty od pozwu. Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonego
zarządzenia i rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego.
III PZP 7/24
6
Przy rozpoznawaniu zażalenia nasunęły się Sądowi Okręgowemu
wątpliwości zawarte w pytaniu prawnym sformułowanym w sentencji niniejszego
postanowienia.
Sąd Okręgowy zaznaczył, że funkcjonariuszom Służby Więziennej
przysługują roszczenia ze stosunku pracy z mocy odrębnych przepisów tj. art. 220
ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej (Dz.U. z 2023 r., poz. 1683
ze zm.), stosownie do którego spory o roszczenia ze stosunku służbowego
funkcjonariuszy w sprawach niewymienionych wart. 218 ust. 1 i art. 219 ust. 1 i 2
rozpatruje sąd właściwy w sprawach z zakresu prawa pracy. Skoro spory o
roszczenia ze stosunku służbowego funkcjonariuszy w powyższym zakresie zostały
przekazane do rozpoznania przez sądy pracy, to są one niewątpliwie sprawami
cywilnymi w rozumieniu art. 1 k.p.c., jako „inne sprawy, do których przepisy
Kodeksu postępowania cywilnego stosuje się z mocy ustaw szczególnych”. W tej
sytuacji należy uznać, że z art. 220 ustawy o Służbie Więziennej wynika wola
ustawodawcy zastosowania do rozważanych sporów przepisów o postępowaniu
odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z
dnia 15 września 2015 r., III PK7/15).
Funkcjonariusz wywodzi swoje roszczenia z łączącego go ze stroną
pozwaną stosunku służby, a nie stosunku pracy. Tak więc powód - funkcjonariusz -
nie dochodzi swych roszczeń wprost jako pracownik, o którym mowa w art. 2 k.p., a
więc osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru,
mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Jednolite i utrwalone orzecznictwo
sądów powszechnych i administracyjnych wskazuje, że do
administracyjnoprawnych stosunków zatrudnienia (stosunków służby) nie stosuje
się, nawet odpowiednio, przepisów prawa pracy, również w zakresie ich nawiązania
i rozwiązania, z wyjątkiem sytuacji, gdy pragmatyki służbowe danej grupy
funkcjonariuszy do takich przepisów wyraźnie się odnoszą (np. uchwała Sądu
Najwyższego z dnia 5 czerwca 2008 r., II PZP 9/08, OSNP 2008 nr 23-24, poz. 343;
wyrok Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2009 r., II PK 152/09, OSNP 2011 nr 13-14,
poz. 172, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2012 r., I PK 163/12, wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 października 2006 r., I OSK 210/06, wyrok
NSA z dnia 2 grudnia 2010 r., I OSK 890/10). Ponieważ funkcjonariusz wykonuje
III PZP 7/24
7
swoje obowiązki w oparciu o służbowy stosunek zatrudnienia o charakterze
administracyjnoprawnym i nie jest pracownikiem, to jednostki organizacyjne, w
których funkcjonariusz wykonuje swoje obowiązki służbowe, mimo że ich dyrektorzy
posiadają niektóre uprawnienia charakterystyczne dla reprezentantów
pracodawców, nie są pracodawcami w rozumieniu art. 3 k.p. W rezultacie nie
posiadają zdolności sądowej ani procesowej jednostki organizacyjne, w których
służbę pełnią funkcjonariusze (posiada ją jedynie Skarb Państwa jako osoba
prawna), pomimo iż stosownie do art. 460 § 1 k.p.c. zdolność sądową i procesową
ma także pracodawca, chociażby nie posiadał osobowości prawnej (tak np. Sąd
Najwyższy w uchwałach z dnia 13 sierpnia 2013 r., III PZP 4/13, OSNP 2014 nr 1,
poz. 1, z dnia 22 września 2016 r., III PZP 7/16, OSNP 2017 nr 4, poz. 37,
postanowienie z dnia 14 stycznia 2014 r., II PK 98/13, OSNP 2015 nr 3, poz. 37).
Areszt Śledczy nie ma zdolności sądowej i procesowej przed sądem powszechnym
(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 22 listopada 2012 r., I PK 163/12, wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 15 czerwca 2023 r., III PSKP 28/22). Skoro w sprawach z
powództwa funkcjonariuszy nie stosuje się do jednostek organizacyjnych, w których
służą, przepisów o pracodawcach, to w tych samych postępowaniach do
funkcjonariuszy nie stosuje się przepisów o pracownikach.
Sąd Okręgowy podkreślił, że w Kodeksie postępowania cywilnego
zdefiniowano pojęcie spraw z zakresu prawa pracy. Zgodnie z art. 476 § 1 pkt 2
k.p.c. przez sprawy z zakresu prawa pracy rozumie się sprawy o roszczenia z
innych stosunków prawnych, do których z mocy odrębnych przepisów stosuje się
przepisy prawa pracy. W sprawach tych jako strony występują pracownik i
pracodawca. Pojęcia te zostały zdefiniowane w art. 2 i 3 kodeksu pracy, z tym że
dla potrzeb przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa
pracy (art. 476 § 5 pkt 1a k.p.c.) przez pojęcie pracownika rozumie się również
członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej, osobę świadczącą pracę na podstawie
umowy o pracę nakładczą oraz członków rodziny i spadkobierców pracownika,
członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej i osoby świadczącej pracę na podstawie
umowy o pracę nakładczą, a także inne osoby, którym z mocy odrębnych
przepisów przysługują roszczenia z zakresu prawa pracy. Powód - funkcjonariusz
nie jest żadną z osób wymienionych w tym katalogu.
III PZP 7/24
8
Jednocześnie w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych unormowano opłaty „w sprawach z zakresu prawa
pracy”. Chodzi o sprawy, które są rozpoznawane według przepisów Kodeksu
postępowania cywilnego o postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa
pracy. W sprawach tych od pracodawcy pobiera się opłatę podstawową wyłącznie
od apelacji, zażalenia, skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z
prawem prawomocnego orzeczenia. Jednakże w sprawach, w których wartość
przedmiotu sporu przewyższa kwotę 50.000 zł, od wartości przedmiotu sporu
ponad tę kwotę, od pracownika i pracodawcy pobiera się opłatę od apelacji, na
zasadach przewidzianych wart. 13 ustawy. Powód - funkcjonariusz nie ma statusu
pracownika, a ustawodawca umieścił jego postępowanie z tytułu roszczenie o
odszkodowanie za nierówne traktowanie w zatrudnieniu przed sądem pracy. Stąd
też żaden z przepisów ustawy o kosztach nie zwalnia wprost powoda od uiszczenia
opłaty od pozwu. W szczególności art. 35 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w
sprawach cywilnych nie wprowadza zwolnienia pozwu z opłat w postępowaniu w
sprawach z zakresu prawa pracy, modyfikuje jedynie niektóre inne opłaty. Przepis
ten natomiast powinien być interpretowany łącznie z art. 96 ustawy o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych, który to przepis wprowadza zwolnienia
podmiotowe od kosztów sądowych. Art. 96 ust. 1 pkt. 4 ustawy o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych wskazuje, że zwolniony od uiszczenia opłaty
sądowej jest pracownik wnoszący powództwo albo składający wniosek o wszczęcie
postępowania nieprocesowego, z zastrzeżeniem art. 35 ust. 1 zdanie drugie, lub
strona wnosząca odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Spośród
podmiotów wymienionych w tym przepisie w stosunku do powoda można by
rozważać, czy skoro odpowiednio stosuje się do wytoczonego przez niego
powództwa przepisy dotyczące postępowania w sprawach z zakresu prawa pracy,
to może on być traktowany odpowiednio jako pracownik także w zakresie opłat
sądowych.
Sąd Okręgowy zaznaczył, że przepisy ustawy o kosztach sądowych w
sprawach cywilnych należy wykładać ściśle, a zwolnienie od kosztów sądowych jest
wyjątkiem od zasady, który nie powinien być rozszerzany w drodze wykładni, czy
III PZP 7/24
9
analogii. Funkcjonariuszy, jak wskazano powyżej, nie traktuje się jak pracowników
w zakresie prawa materialnego.
W orzecznictwie sądów powszechnych prezentowane są dwa kierunki
orzecznicze. Zgodnie z pierwszym - lex specialis w zakresie kognicji sądu do
rozpoznania określonych roszczeń ze stosunku służbowego funkcjonariusza, nie
skutkuje automatycznie zmianą statusu powoda - funkcjonariusza, który nie
występuje w procesie jako pracownik zatrudniony w ramach przesłanek
ustawowych z art. 2 k.p.. Powyższy pogląd został potwierdzony m.in. w
uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 30 kwietnia
2024 r., V Pz 6/24 oraz w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z
dnia 18 sierpnia 2016 r., VIII Pa 172/15. W drugim z wymienionych uzasadnień Sąd
wprost stwierdził, że skoro rozpoznawana sprawa (z powództwa funkcjonariusza
służby więziennej przeciwko m. in. Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu
Śledczego) nie jest sprawą z zakresu prawa pracy, to nie można w niej zastosować
normy prawnej zawartej w art. 35 ustawy o kosztach sądowych w sprawach
cywilnych.
Przeciwny natomiast pogląd wyrażono w uzasadnieniu postanowienia Sądu
Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 19 grudnia 2018 r. (III APz 11/18, LEX nr
2620116). Wskazano w nim bowiem, że przepisy art. 230-264 ustawy o Służbie
Więziennej kompleksowo regulują kwestię odpowiedzialności dyscyplinarnej
funkcjonariuszy za przewinienia służbowe i nie przewidują jakiejkolwiek opłaty, jaką
miałby regulować funkcjonariusz objęty tym postępowaniem. Powyższe należałoby
rozumieć w ten sposób, że funkcjonariusz jest zwolniony z opłat, gdyż takowych nie
przewiduje określona ustawa. Zagadnienia obejmujące koszty sądowe zostały
uregulowane w odrębnym akcie prawnym i żaden inny, czy to kodeks pracy, czy
kodeks cywilny, nie odnoszą się do tej kwestii. Uznanie zatem stanowiska Sądu
Apelacyjnego w Szczecinie wyrażonego w uzasadnieniu postanowienia z dnia 19
grudnia 2018 r. prowadziłoby do dalej idącego wniosku, że brak przepisu o opłacie
w konkretnym akcie prawnym jest równoważny brakowi opłaty. Interpretację o
braku obowiązku uiszczania opłaty od pozwów funkcjonariuszy poparły również
następujące sądy - Sąd Okręgowy w Białymstoku między innymi w
postanowieniach z dnia 9 sierpnia 2024 r., V PZ 16/24; 26 września 2024 r., V Pz
III PZP 7/24
10
22/24 oraz Sąd Okręgowy w Gdańsku w postanowieniach: z dnia 23 września
2024 r., VII Pz 33/24; 23 września 2024 r., VII Pz 40/24; 27 września 2024 r, VII Pz
50/24 oraz 30 września 2024 r., VII Pz 38/24.
W ocenie Sądu Okręgowego stan faktyczny sprawy prowadzi do
rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych i skutkuje niejednolitym
traktowaniem funkcjonariuszy, będących w sporze ze Skarbem Państwa. Dlatego
też Sąd Najwyższy powinien zadecydować o słuszności zastosowania art. 35
ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych także wobec funkcjonariuszy w
zakresie wywodzonych powództw o zapłatę, rozstrzygając niniejsze zagadnienie
prawne.
Reasumując, Sąd Okręgowy podkreślił, że stan faktyczny sprawy nie
znajduje wprost unormowania w przepisach prawa, w tym w Kodeksie
postępowania cywilnego, a także w ustawie o kosztach sądowych w sprawach
cywilnych oraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności wskazać należy na wątpliwość, czy sformułowane
przez Sąd Okręgowy pytanie stanowi w istocie zagadnienie prawne budzące
poważne wątpliwości w rozumieniu art. 390 k.p.c.
Należy bowiem przypomnieć, że, jak wskazał Sąd Najwyższy w
postanowieniu z 16 maja 2012 r, III CZP 19/12, ustawodawca, przyznając sądowi
drugiej instancji uprawnienie do przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia
prawnego na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., uzależnił skuteczność skorzystania z
niego od wystąpienia w sprawie poważnych wątpliwości prawnych oraz
niezbędności oczekiwanej odpowiedzi do rozstrzygnięcia sprawy. Tymczasem –
uprzedzając dalsze rozważania – w ocenie Sądu Najwyższego udzielenie
odpowiedzi na przedmiotowe pytanie jest możliwe „przy wykorzystaniu
podstawowych metod wykładni” i nie istnieją „zasadnicze trudności” w tej kwestii.
Niemniej, mając na uwadze, że zmiana zasad wynagradzania w Służbie
Więziennej i formułowane w następstwie ich stosowania roszczenia o
odszkodowania z tytułu naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu są
III PZP 7/24
11
przedmiotem licznych postępowań sądowych (por. np. sprawy III PSK: 131/24,
132/24 i 136/24), a kwestia zwolnienia funkcjonariuszy od kosztów sądowych może
budzić kontrowersje, należało odnieść się do wątpliwości sformułowanych przez
sąd pytający.
Sformułowane przez Sąd Okręgowy w Białymstoku pytanie prawne dotyczy
kwestii statusu funkcjonariusza Służby Więziennej w postępowaniu o roszczenia ze
stosunku służbowego toczącym się przed sądem pracy na podstawie przepisów
procedury cywilnej regulujących postępowanie odrębne w sprawach z zakresu
prawa pracy w kontekście zwolnienia od kosztów sądowych przewidzianego w
art. 96 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o
kosztach sądowych w sprawach cywilnych (dalej: u.k.s.s.c., ustawa o kosztach). W
istocie chodzi o to, czy taki funkcjonariusz może skorzystać z przewidzianego dla
pracownika zwolnienia od kosztów sądowych z art. 96 ust. 1 pkt 4 u.k.s.s.c.
W tym miejscu należy odnieść się do dwóch kwestii. Po pierwsze chodzi o
dokonanie wykładni przepisu art. 96 ust. 1 pkt 4 u.k.s.s.c. w celu ustalenia
podmiotów uprawnionych na jego podstawie do zwolnienia od kosztów sądowych.
Po drugie należy ustalić, czy okoliczność, że roszczenie funkcjonariusza o
odszkodowanie z tytułu naruszenia zasady równego traktowania dochodzone jest
przed sądem pracy pozwala na uznanie przedmiotowej sprawy o odszkodowanie
za „sprawę zakresu prawa pracy” w rozumieniu art. 476 § 1 k.p.c., a w
konsekwencji na prawnoprocesową kwalifikację funkcjonariusza jako „pracownika”
na podstawie art. 476 § 5 pkt 1 lit. a k.p.c.
Przepis art. 96 ust. 1 pkt 4 u.k.s.s.c. stanowi (z zastrzeżeniem art. 35 ust. 1
zdanie drugie u.k.s.s.c., odnoszącym się do spraw, w których wartość przedmiotu
sporu przewyższa kwotę 50.000 zł, że pracownik wnoszący powództwo nie ma
obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. W literaturze (por. K. Gonera, Ustawa o
kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Komentarz, Warszawa 2011,
komentarz do art. 96 pkt 12, P. Feliga [w:] P. Feliga (red.), Ustawa o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych. Komentarz, Warszawa 2024, komentarz do
art. 96 pkt 26 i 27) wskazano, że ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych
pracownika wnoszącego powództwo do sądu pracy ma charakter mieszany
(przedmiotowo-podmiotowy). Przepis art. 96 ust. 1 pkt 4 dotyczy bowiem
III PZP 7/24
12
pracownika wnoszącego do sądu pracy powództwo w sprawie z zakresu prawa
pracy. Pojęcie „sprawa z zakresu prawa pracy” definiuje art. 476 § 1 k.p.c.,
natomiast pojęcie „pracownik” definiuje art. 2 k.p.
Nie budzi żadnych wątpliwości, że osoby zatrudnione w ramach
niepracowniczych stosunków służbowych, w tym funkcjonariusze Służby
Więziennej, nie są pracownikami w rozumieniu art. 2 k.p. (por. uzasadnienie uchwał
Sądu Najwyższego: w składzie siedmiu sędziów z dnia 26 stycznia 2006 r., III PZP
1/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 227 i w składzie trzech sędziów z dnia 5 czerwca
2008 r., II PZP 9/08, OSNP 2008 nr 23-24, poz. 343). Zatem już tylko z tego
względu przepis art. 96 ust. 1 pkt 4 u.k.s.s.c. nie znajduje w sprawie zastosowania.
Dla porządku, odnieść należy się pokrótce także do kwestii, czy sprawę o
roszczenie funkcjonariusza o odszkodowanie z tytułu naruszenia zasady równego
traktowania w zatrudnieniu można uznać za „sprawę z zakresu prawa pracy” w
rozumieniu art. 476 § 1 k.p.c.
Przepis art. 476 § 1 k.p.c stanowi, że przez sprawy z zakresu prawa pracy
rozumie się 4 kategorie spraw: 1) o roszczenia ze stosunku pracy lub z nim
związane; 2) o ustalenie istnienia stosunku pracy, jeżeli łączący strony stosunek
prawny, wbrew zawartej między nimi umowie, ma cechy stosunku pracy; 3) o
roszczenia z innych stosunków prawnych, do których z mocy odrębnych przepisów
stosuje się przepisy prawa pracy; oraz 4) o odszkodowania dochodzone od
pracodawcy na podstawie przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy
pracy i chorób zawodowych.
Co do roszczenia funkcjonariusza o odszkodowanie z tytułu naruszenia
zasady równego traktowania w zatrudnieniu w grę mogłoby wchodzić jedynie
„roszczenie z innych stosunków prawnych, do których z mocy odrębnych przepisów
stosuje się przepisy prawa pracy”. Należy jednak zauważyć, że roszczenia
funkcjonariusza Służby Więziennej o odszkodowanie z tytułu naruszenia zasady
równego traktowania w zatrudnieniu nie mogą być konstruowane w oparciu o
przepisy Kodeksu pracy, gdyż ustawa o Służbie Więziennej nie zawiera żadnego
odesłania do ich stosowania (por. M. Tomaszewska, Przeciwdziałanie
dyskryminacji i nierównemu traktowaniu w służbach mundurowych [w:] K. W. Baran,
J. Dobkowski, W. Witoszko (red.), Zatrudnienie funkcjonariuszy publicznych na
III PZP 7/24
13
podstawie stosunku służbowego, Warszawa 2024, s. 192-194). Już choćby z tego
względu sprawa o roszczenie funkcjonariusza o odszkodowanie z tytułu naruszenia
zasady równego traktowania nie stanowi „sprawy z zakresu prawa pracy” w
rozumieniu art. 476 § 1 k.p.c. (por. E. Stefańska [w:] M. Manowska (red.), Kodeks
postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1-477(16), LEX/el.
2022, komentarz do art. 476, pkt 24).
Należy natomiast wskazać, że stosowne instrumenty ochronne reguluje
ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej
w zakresie równego traktowania (Dz.U. z 2023 r., poz. 970), adresowana również
do osób nieposiadających statusu pracowników – w tym funkcjonariuszy. Środkiem
prawnej ochrony roszczeń wynikłych na tle stosowania tej ustawy jest prawo do
odszkodowania. W doktrynie zauważono przy tym, że statuując prawo do
odszkodowania (art. 13 ust. 1) ustawa o wdrożeniu niektórych przepisów Unii
Europejskiej nakazuje zarazem stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego (art. 13
ust. 2), co dotyczy zarówno przepisów regulujących odpowiedzialność za
naruszenie dóbr osobistych (art. 23 k.c. oraz art. 24 k.c.), jak i określających
odpowiedzialność pozaumowną z tytułu czynów niedozwolonych (art. 415 k.c.,
zwłaszcza zaś art. 444 § 1 i art. 445 § 1 k.c.), gdyż „naruszenie dóbr osobistych,
prawa do niedyskryminującego traktowania, stosowanie mobbingu rodzi
odpowiedzialność deliktową na gruncie przepisów Kodeksu cywilnego” (por. M.
Tomaszewska, Przeciwdziałanie …, s. 196).
Powstaje zatem kwestia czy roszczenia związane z dyskryminacją,
(molestowaniem, mobbingiem) w służbach mundurowych mogą być kwalifikowane
jako sprawy cywilne zgodnie z definicją Kodeksu postępowania cywilnego, mimo że
stosunek zatrudnienia funkcjonariuszy służb mundurowych ma charakter
administracyjnoprawny. W literaturze wskazano następnie, że pojęcie „sprawy
cywilnej” (art. 1 k.p.c.) jest interpretowane obecnie bardzo szeroko. „Przedmiotem
procesu cywilnego staje się roszczenie procesowe, niezależnie od
materialnoprawnego uzasadnienia roszczenia zgłaszanego w pozwie. Należy w tym
kontekście zwrócić uwagę, że stosunek cywilnoprawny nawiązywany jest również w
przypadku, gdy mowa jest o czynach niedozwolonych, które wynikają ze stosunków
pozaumownych. Analiza przypadków rozpatrzonych na tle stosowania różnych
III PZP 7/24
14
pragmatyk służbowych, w tym ustawy o Policji oraz ustawy o Straży Granicznej,
ustawy o Państwowej Straży Pożarnej, w kontekście cywilnoprawnych roszczeń z
tytułu naruszenia dóbr osobistych, które były dochodzone na drodze sądowej,
wykazuje, że taka ścieżka jest możliwa, nawet przy braku jasnego odniesienia w
samych pragmatykach służbowych. To z kolei wynika z uniwersalnego charakteru
dóbr osobistych, które przysługują każdej osobie fizycznej i są objęte ochroną
niezależnie od relacji prawnych czy statusu zatrudnienia osoby dochodzącej tych
roszczeń wobec sprawcy naruszenia” (por. M. Tomaszewska, Przeciwdziałanie …,
s. 198-199).
Zatem sprawę o roszczenie funkcjonariusza o odszkodowanie z tytułu
naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu można uznać za „sprawę
cywilną” w rozumieniu art. 1 k.p.c. Zarazem art. 220 u.s.w. stanowi, że zasadniczo
(z wyjątkiem spraw wymienionych w art. 218 ust. 1 i art. 219 ust. 1 i 2 u.s.w.) spory
o roszczenia ze stosunku służbowego funkcjonariuszy rozpatruje sąd właściwy w
sprawach z zakresu prawa pracy.
W tym kontekście aktualizuje się pytanie, czy tak zarysowana kognicja sądu
nie uprawnia do twierdzenia, że przedmiotowa sprawa stanowi jednak „sprawę z
zakresu prawa pracy” w rozumieniu art. 476 § 1 k.p.c. W oparciu o utrwalone
orzecznictwo Sądu Najwyższego należy jednak uznać, że przepis art. 220 u.s.w.
ma wyłącznie charakter normy procesowej, określającej właściwość sądów pracy
we wskazanych rodzajach spraw. Natomiast z mocy takiej normy sprawy w niej
określone nie stają się sprawami z zakresu prawa pracy w znaczeniu materialnym.
Są one sprawami cywilnymi w znaczeniu formalnym w rozumieniu art. 1 k.p.c. jako
„inne sprawy, do których przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stosuje się z
mocy ustaw szczególnych”.
Z tego względu podkreśla się, że właściwość sądu pracy jest zastrzeżona
zarówno do spraw z zakresu prawa pracy określonych w art. 476 § 1 k.p.c., jak i
spraw nienależących do tej kategorii, ale przekazanych do właściwości sądu pracy
z mocy przepisu szczególnego, tu z mocy art. 220 usw). W konsekwencji te
ostatnie podlegają rozpoznaniu według zasad procesowych przewidzianych w
przepisach o postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy. Gdyby
bowiem wolą ustawodawcy było rozpoznawanie tych spraw przez sądy
III PZP 7/24
15
powszechne na zasadach ogólnych, niezrozumiałe byłoby przekazanie ich do
rozpoznania przez sądy pracy (por. uchwały z dnia 6 lipca 2011 r., II PZP 1/11,
OSNP 2012 nr 1-2, poz. 2; z dnia 13 sierpnia 2013 r., III PZP 4/13, OSNP 2014 nr 1,
poz. 1; z dnia 13 sierpnia 2013 r., III PZP 5/13; z dnia 6 lutego 2014 r., II PZP 2/13,
OSNP 2014 nr 7, poz. 95 oraz wyroki z dnia 16 czerwca 2009 r., I PK 226/08,
OSNP 2011 nr 3-4, poz. 33 i z dnia 28 maja 2013 r., I PK 262/12).
Podsumowując należy stwierdzić, że jakkolwiek sprawa, której przedmiotem
jest roszczenie funkcjonariusza o odszkodowanie z tytułu naruszenia zasady
równego traktowania w zatrudnieniu, stanowi sprawę cywilną w rozumieniu
procesowym, rozpoznawaną z mocy przepisu szczególnego przez sąd pracy, to nie
stanowi ona „sprawy z zakresu prawa pracy” w rozumieniu art. 476 § 1 k.p.c.:
roszczenie funkcjonariusza nie jest konstruowane w oparciu o przepisy
materialnego prawa pracy (przepisy Działu I, Rozdziału IIa Kodeksu pracy), ale
ustawy z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej
w zakresie równego traktowania.
Konsekwencją powyższych rozważań jest uznanie, że w sprawie nie
znajdzie także zastosowania przepis art. 476 § 5 pkt 1 lit. a k.p.c., zgodnie z którym
przez określenie „pracownik” rozumie się również „inne osoby, którym z mocy
odrębnych przepisów przysługują roszczenia z zakresu prawa pracy”.
W świetle językowych reguł interpretacyjnych treść art. 96 ust. 1 pkt 4
u.k.s.s.c. jest czytelna i jednoznaczna, stanowiąc podstawę do wyinterpretowania
normy, zgodnie z którą zwolnienie od kosztów sądowych nie dotyczy
funkcjonariusza służby więziennej wnoszącego pozew do sądu pracy w sprawie,
której przedmiotem jest roszczenie o odszkodowanie z tytułu naruszenia zasady
równego traktowania w zatrudnieniu. Wydaje się przy tym, że intepretowany przepis
nie pozwala na rekonstruowanie innych znaczeń normatywnych, zatem wobec
braku wątpliwości co do wyniku wykładni gramatycznej i przywołując paremie: clara
non sunt interpretanda (w myśl teorii klaryfikacyjnej) lub interpretatio cessat in claris
(w myśl teorii derywacyjnej) należy uznać, że nie ma potrzeby do sięgania do
innych dyrektyw wykładni i zakończyć egzegezę.
Uwzględniając powyższe rozważania należy stwierdzić, że wykładnia
przepisu art. 96 ust. 1 pkt 4 u.k.s.s.c. odnośnie do podmiotów uprawnionych na
III PZP 7/24
16
jego podstawie do zwolnienia od kosztów sądowych prowadzi do jednoznacznego
wniosku, że nie dotyczy on funkcjonariuszy Służby Więziennej. W świetle
utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz z uwagi na materialnoprawną
podstawę prawa funkcjonariusza do odszkodowania z tytułu naruszenia zasady
równego traktowania należy uznać, że sama okoliczność, iż roszczenie
funkcjonariusza dochodzone jest przed sądem pracy, nie pozwala na uznanie
przedmiotowej sprawy o odszkodowanie za „sprawę zakresu prawa pracy” w
rozumieniu art. 476 § 1 k.p.c. a w konsekwencji na prawnoprocesową kwalifikację
funkcjonariusza jako „pracownika” na podstawie art. 476 § 5 pkt 1 lit. a k.p.c.
Reasumując Sąd Najwyższy uznał, funkcjonariusz służby więziennej,
wnosząc pozew do sądu pracy w sprawach dotyczących uposażenia na podstawie
art. 220 ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej (jednolity tekst: Dz.U.
z 2023 r., poz. 1683) nie korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych
przewidzianego w art. 96 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca
2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r.,
poz. 959 ze zm.).
Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści art. 390
§ 2 k.p.c., Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.
[I.T.]
[r.g.]
