Art. 2.

Co stanowi przepis

Art. 2 KPC wskazuje, komu powierzono rozpoznawanie spraw cywilnych. Zgodnie z § 1 do rozpoznawania takich spraw powołane są sądy powszechne, a więc sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne, chyba że dana kategoria spraw należy do właściwości sądów szczególnych; obok sądów powszechnych przepis wymienia także Sąd Najwyższy. Paragrafy 1a i 2 zostały uchylone, więc obecnie norma opiera się na dwóch jednostkach redakcyjnych. Paragraf 3 wprowadza istotne zastrzeżenie: sprawy cywilne nie są rozpoznawane w postępowaniu sądowym, jeżeli przepisy szczególne przekazują je do właściwości innych organów. W praktyce art. 2 KPC wyznacza więc granice tzw. drogi sądowej, czyli dopuszczalności rozstrzygania sprawy przez sąd cywilny.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis znajduje zastosowanie zawsze wtedy, gdy trzeba ustalić, czy dana sprawa w ogóle może być prowadzona przed sądem cywilnym. Punktem wyjścia jest ustalenie, że sprawa ma charakter cywilny w rozumieniu przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, a następnie sprawdzenie, czy żaden przepis szczególny nie przekazał jej innemu organowi. Zasadą wynikającą z § 1 jest właściwość sądów powszechnych, a wyjątki muszą wynikać z wyraźnej regulacji ustawowej, co oznacza, że nie można ich domniemywać. Sąd bierze tę kwestię pod uwagę z urzędu na każdym etapie postępowania, a nie tylko na wniosek strony. Jeżeli okaże się, że sprawa została przekazana innemu organowi, droga sądowa jest niedopuszczalna, co wywołuje skutki procesowe przewidziane w dalszych przepisach Kodeksu.

Przykład

Przedsiębiorca chce dochodzić od kontrahenta zapłaty za wykonaną usługę i rozważa, gdzie skierować pozew. Ponieważ jest to typowa sprawa cywilna o charakterze majątkowym, a żaden przepis szczególny nie przekazuje takich roszczeń innemu organowi, zastosowanie znajduje reguła z art. 2 § 1 KPC i sprawę rozpozna sąd powszechny. Inaczej wyglądałaby sytuacja, gdyby ten sam przedsiębiorca chciał, aby sąd cywilny rozstrzygnął o wysokości należności publicznoprawnej ustalanej decyzją organu administracji - wtedy zastosowanie znalazłby § 3 i sprawa nie byłaby rozpoznawana w postępowaniu cywilnym. Ustalenie tej kwestii przed złożeniem pozwu pozwala uniknąć straty czasu i kosztów.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest mylenie dopuszczalności drogi sądowej z właściwością konkretnego sądu; art. 2 KPC odpowiada na pytanie, czy sprawą zajmie się sąd cywilny, a nie który sąd rejonowy czy okręgowy. Drugim nieporozumieniem jest przekonanie, że wystarczy nazwać roszczenie cywilnym, aby sąd był zobowiązany je rozpoznać - decyduje treść stosunku prawnego oraz brzmienie przepisów szczególnych. Nie jest też trafne założenie, że przekazanie sprawy innemu organowi na mocy § 3 pozbawia stronę wszelkiej ochrony prawnej, ponieważ postępowanie toczy się wówczas w trybie przewidzianym dla tego organu. Warto również pamiętać, że uchylenie § 1a i § 2 oznacza, iż nie można powoływać się na ich dawną treść. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni, czy droga sądowa jest w danym przypadku dopuszczalna.