III KO 39/25
ZARZĄDZENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 10 kwietnia 2025 r.
SSN Anna Dziergawka
po rozpoznaniu w Izbie Karnej,
na posiedzeniu w dniu 10 kwietnia 2025 r.,
w sprawie pisma skazanego J. B. ,
sygnalizującego konieczność wznowienia z urzędu
postępowania zakończonego
prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z dnia 18 czerwca 2020 r., sygn. akt II AKa 41/20,
utrzymującym w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie
z dnia 29 listopada 2019 r., sygn. akt III K 332/18,
na podstawie art. 542 § 1 i 3 k.p.k. a contrario
zarządza:
1. stwierdzić brak podstaw do wszczęcia z urzędu postępowania o
wznowienie postępowania;
2. doręczyć odpis zarządzenia skazanemu z pouczeniem o braku
zażalenia.
UZASADNIENIE
Do Sądu Najwyższego wpłynął wniosek skazanego J. B. o wyznaczenie mu
obrońcy z urzędu, bowiem zamierza wystąpić o unieważnienie wyroku w sprawie o
III KO 39/25
2
sygn. akt III K 332/18. Skazany wskazał, że w wydaniu tego wyroku uczestniczyła
„neosędzia”.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Wniosek skazanego, z uwagi na wskazywaną w jego treści bezwzględną
przyczynę odwoławczą, został potraktowany jako sygnalizacja podjęcia czynności z
urzędu. Pismo to nie stanowi wniosku o wznowienie postępowania w rozumieniu
przepisów rozdziału 56 k.p.k., stanowiąc wyłącznie sygnalizację możliwości
zaistnienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej, stanowiącej podstawę do
wznowienia z urzędu prawomocnie zakończonego postępowania (zob.
postanowienie SN z dnia 7 grudnia 2021 r., V KZ 39/21).
Tak też zgodnie wskazuje się w orzecznictwie i piśmiennictwie, uznając, iż
wznowienie postępowania na podstawie art. 542 § 3 k.p.k. w związku z
ujawnieniem się jednego z uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k. może
nastąpić tylko z urzędu, nie zaś na wniosek strony (zob. uchwała siedmiu sędziów
SN z dnia 7 maja 2005 r., I KZP 5/05). Pismo sygnalizacyjne złożone w trybie art. 9
§ 2 k.p.k. nie implikuje więc po stronie sądu, do którego je skierowano, ani prawa,
ani obowiązku jego rozpoznania (zob. postanowienie SN z dnia 11 stycznia 2022 r.,
IV KZ 55/21).
Zatem okoliczności podniesione w przedmiotowym wniosku mogą zostać
zweryfikowane jedynie z urzędu. Weryfikacja taka została w niniejszej sprawie
dokonana i przyniosła wynik jednoznacznie negatywny, co oznacza, że nie
dostrzeżono podstaw do rozważania przez Sąd Najwyższy wznowienia z urzędu
postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w
Szczecinie z dnia 18 czerwca 2020 r., sygn. akt II AKa 41/20, utrzymującym w
mocy wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 29 listopada 2019 r., sygn. III K
332/18.
Zgodnie z treścią art. 542 § 2 k.p.k. postępowanie wznawia się z urzędu
tylko w razie ujawnienia się jednego z uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k.,
przy czym wznowienie postępowania jedynie z powodów określonych w pkt 9-11
może nastąpić tylko na korzyść oskarżonego. Przechodząc do zasygnalizowanej
przez skazanego potrzeby wznowienia prawomocnie zakończonego postępowania
z uwagi na zaistnienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej określonej w art. 439
III KO 39/25
3
§ 1 pkt 2 k.p.k., stwierdzić należy, iż w niniejszej sprawie brak jest podstaw do
wznowienia postępowania z urzędu.
Analiza wniosku skazanego i akt przedmiotowej sprawy wskazują
jednoznacznie, że wnioskodawca podnosi wystąpienie w sprawie bezwzględnej
przyczyny odwoławczej określonej w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., z uwagi na fakt
wydania orzeczenia przez sędziego, który został powołany na urząd sędziego na
wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym
przepisami ustawy z 2017 r.
W doktrynie i w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że uchybienia
wymienione w art. 439 § 1 k.p.k. zachodzą tylko wtedy, gdy zaistniały w
rzeczywistości, a nie pozornie, zaś przepisy regulujące bezwzględne przyczyny
odwoławcze muszą być interpretowane ściśle. Przyczyna odwoławcza z art. 439 §
1 pkt 2 k.p.k., określana mianem „nienależytej obsady sądu”, tradycyjnie wiązana
była i nadal być musi wyłącznie z rozpoznaniem sprawy w składzie odbiegającym
liczbowo lub strukturalnie (jakościowo) od składu przewidzianego dla rozpoznania
danej kategorii spraw w sądzie określonego szczebla lub w danym postępowaniu.
Konsekwentnie, spod zakresu zastosowania tej regulacji, wyłączano także
przypadki stanowiące jedynie naruszenia natury organizacyjno-porządkowej (zob.
m. in. J. Matras (w:) Kodeks postępowania karnego, pod red. K. Dudki, WKP 2018,
komentarz do art. 439, teza 9). Uchybienia związane z zasiadaniem w składzie
orzekającym osoby, co do której zachodziły podstawy wyłączenia, o których mowa
w art. 41 § 1 k.p.k., konsekwentnie traktowane są jako względne przyczyny
odwoławcze. Uchybieniem mieszczącym się w treści art. 439 § 1 k.p.k. jest taka
więc tylko sytuacja, gdy w rozpoznaniu sprawy bierze udział sędzia podlegający
wyłączeniu na podstawie art. 40 k.p.k. (zob. m. in. R. A. Stefański, Wyłączenie
sędziego z mocy orzeczenia sądu, Przegląd Sądowy 2007, z. 6, s. 119;
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2015 r., V KK 2/15, LEX nr
1645250; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2018 r., V KZ 15/18,
LEX nr 2473817). Dostrzec przy tym trzeba, że art. 439 k.p.k. ma charakter
wyjątkowy, z uwagi na fakt, że zaistnienie jednej z taksatywnie wymienionych w nim
przyczyn obliguje sąd do orzekania poza granicami zaskarżenia i podniesionych
zarzutów oraz niezależnie od wpływu uchybienia na treść wyroku. Rodzi zatem
III KO 39/25
4
konsekwencje często wykraczające poza oczekiwania stron postępowania
występujących z żądaniem przeprowadzenia kontroli odwoławczej. Nie budzi więc
wątpliwości, że zgodnie z zasadą exceptiones non sunt extendendae przepis ten
nie może być interpretowany rozszerzająco. Dotyczy to nie tylko wzbogacania za
pomocą wykładni samego katalogu z art. 439 § 1 k.p.k., lecz także dokonywania
rozszerzającej interpretacji konkretnych przyczyn odwoławczych (zob.
postanowienie SN z dnia 12 lipca 2022 r., III KK 222/22).
Powyższych ustaleń nie może zmienić treść uchwały trzech połączonych Izb
Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt BSA I-4110-1/20, która na
skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r., sygn. akt U
2/20, przestała obowiązywać.
Dodatkowo trzeba podkreślić, że w dniu 15 lipca 2022 r. weszły w życie
przepisy art. 42a ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów
powszechnych oraz art. 29 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym,
w których dopuszczono możliwość badania spełnienia przez sędziego wymogów
niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego
powołaniu i jego postępowania po powołaniu, jeżeli w okolicznościach danej sprawy
może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności,
mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących
uprawnionego oraz charakteru sprawy. Jednocześnie w ustawach tych wskazano,
że okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego nie mogą stanowić wyłącznej
podstawy do podważenia orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego lub
kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności.
W aktualnym stanie prawnym, wszelkie wątpliwości co do bezstronności i
niezawisłości sędziego sądu powszechnego, mające charakter systemowy lub
indywidualny, mogą zostać zweryfikowane jedynie w trybie procedury przewidzianej
w ustawie Prawo o ustroju sądów powszechnych, która to procedura w sprawie
karnej może zostać zainicjowana wyłącznie przez strony (art. 42a § 3 p.u.s.p. w zw.
z art. 42a § 6 pkt 6 p.u.s.p.). Procedura ta (podobnie jak tryb z art. 29 § 5 ustawy o
Sądzie Najwyższym) służy sądowej kontroli niezawisłości i bezstronności sędziego,
który ma brać udział w rozpoznawaniu konkretnej sprawy i w sposób szczególny
reguluje badanie kwestii niezawisłości i bezstronności sędziego w kontekście
III KO 39/25
5
okoliczności towarzyszących jego powołaniu oraz jego postępowania po powołaniu.
Przywołane przepisy ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych wyłączają
zatem możliwość badania w innym trybie przesłanek z art. 42a § 3 p.u.s.p.,
dotyczących badania spełnienia przez sędziego wymogów niezawisłości i
bezstronności. Trzeba też zauważyć, że procedura ta ma szczególny charakter
gwarancyjny także dla sędziego, albowiem w razie uwzględnienia wniosku strony,
odpis postanowienia wraz z uzasadnieniem doręcza się również sędziemu, którego
wniosek dotyczy. Sędzia może w terminie 3 dni złożyć wniosek o ponowne
rozpoznanie do Sądu Najwyższego, który w składzie pięciu sędziów utrzymuje w
mocy postanowienie o wyłączeniu sędziego albo uchyla postanowienie o
wyłączeniu sędziego i oddala wniosek (art. 42a § 13 p.u.s.p.).
Badanie przez Sąd Najwyższy lub sąd odwoławczy niezawisłości sędziego
pod kątem zaistnienia nienależytej obsady sądu, w trybie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.,
wprowadza zatem nieznaną ustawie procedurę o charakterze inkwizycyjnym oraz
stanowi oczywiste i rażące naruszenie art. 42a § 3 - § 14 p.u.s.p. i art. 7 w zw. z art.
87 Konstytucji RP, skutkujące jednocześnie pozbawieniem testowanego sędziego
prawa do właściwego rzeczowo i miejscowo sądu ustanowionego ustawą oraz
pozbawieniem prawa do skutecznego środka odwoławczego, a nadto
pozbawieniem prawa oskarżonego do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie –
co stanowi oczywiste i rażące naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji RP oraz
art. 6 ust. 1 i art. 13 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności (zob. postanowienie SN z dnia 7 sierpnia 2024 r., I KZ 34/24).
Reasumując, powołanie na urząd sędziego na wniosek Krajowej Rady
Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8
grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych
innych ustaw nie stanowi bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2
k.p.k. (zob. postanowienie SN z dnia 18 lipca 2024 r., V KO 38/24; zarządzenie SN
z dnia 20 lutego 2025 r., V KO 160/24).
Powyższe rozważania zdecydowały o stwierdzeniu braku podstaw
przeprowadzenia z urzędu postępowania o wznowienie postępowania
zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 18
III KO 39/25
6
czerwca 2020 r., sygn. akt II AKa 41/20, utrzymującym w mocy wyrok Sądu
Okręgowego w Szczecinie z dnia 29 listopada 2019 r., sygn. akt III K 332/18.
Jednocześnie wskazać należy, że z uwagi na potraktowanie pisma
skazanego jako sygnalizacji podjęcia czynności z urzędu, brak było podstaw do
rozpoznania wniosku skazanego o wyznaczenie mu obrońcy z urzędu.
Podkreślić również należy, że stwierdzenie braku sygnalizowanego przez
stronę uchybienia nie wymaga wydania w tym przedmiocie orzeczenia i
wystarczającym jest poinformowanie strony o niestwierdzeniu podstaw do
wznowienia postępowania z urzędu (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 24 maja 2005 r., I KZP 5/05). Z uwagi jednak na charakter
pisma procesowego, w ramach którego dokonano sygnalizacji, za celowe uznano
podjęcie przedmiotowej decyzji w formie niezaskarżalnego zarządzenia.
[J.J.]
[a.ł]
