Art. 9.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 9 Kodeksu postępowania karnego formułuje jedną z podstawowych zasad procesu karnego, zwaną zasadą działania z urzędu (zasadą oficjalności). Paragraf 1 wskazuje, że organy procesowe - a więc przede wszystkim sąd, prokurator oraz inne organy prowadzące postępowanie przygotowawcze - są zobowiązane do podejmowania czynności i prowadzenia postępowania samodzielnie, bez oczekiwania na inicjatywę stron. Zasada ta doznaje jednak wyjątków, ponieważ ustawa może uzależnić podjęcie określonej czynności od złożenia wniosku przez konkretną osobę, instytucję lub organ, albo od uzyskania zezwolenia właściwej władzy. Paragraf 2 uzupełnia tę regulację, przyznając stronom oraz innym osobom bezpośrednio zainteresowanym prawo do składania wniosków o dokonanie także tych czynności, które organ prowadzący postępowanie może lub ma obowiązek podejmować z urzędu. Innymi słowy, nawet jeśli dana czynność należy do sfery działania z urzędu, uczestnik postępowania nie jest bierny i może zwrócić uwagę organu na potrzebę jej podjęcia.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis znajduje zastosowanie na każdym etapie postępowania karnego, zarówno w fazie przygotowawczej prowadzonej przez policję i prokuraturę, jak i w postępowaniu sądowym. Zasada oficjalności obowiązuje jako reguła ogólna, natomiast wyjątki od niej muszą wynikać wprost z przepisu szczególnego, na przykład z regulacji dotyczących przestępstw ściganych na wniosek pokrzywdzonego lub czynności wymagających zgody określonego organu. W praktyce oznacza to, że w większości spraw organy ścigania i sąd działają z inicjatywy własnej, kierując się interesem publicznym, a nie oczekiwaniem na aktywność uczestników postępowania. Jednocześnie art. 9 § 2 ma zastosowanie zawsze wtedy, gdy strona lub inna osoba zainteresowana chce zasygnalizować organowi potrzebę przeprowadzenia konkretnej czynności, na przykład przesłuchania świadka czy przeprowadzenia oględzin. Złożenie takiego wniosku nie oznacza jednak, że organ jest nim bezwzględnie związany, ponieważ ocena zasadności czynności pozostaje w jego gestii.

Przykład zastosowania

Wyobraźmy sobie sytuację, w której w toku postępowania przygotowawczego pokrzywdzony uważa, że warto przesłuchać dodatkowego świadka zdarzenia, którego dane uzyskał już po pierwszym przesłuchaniu. Mimo że prowadzenie postępowania i decydowanie o dowodach należy co do zasady do prokuratora działającego z urzędu, pokrzywdzony - na podstawie art. 9 § 2 - może złożyć wniosek o przesłuchanie tej osoby. Prokurator rozpatrzy taki wniosek i podejmie decyzję, czy dowód ten jest istotny dla wyjaśnienia sprawy, przy czym nie ma obowiązku automatycznego uwzględnienia każdego wniosku. Ten przykład dobrze pokazuje współistnienie zasady oficjalności z aktywną rolą uczestników postępowania, którzy mogą wspierać organ w dążeniu do prawdy materialnej.

Częste nieporozumienia

Częstym błędem jest przekonanie, że skoro organy działają z urzędu, to strony nie mają żadnego wpływu na przebieg postępowania - tymczasem art. 9 § 2 wyraźnie temu przeczy, dając prawo do składania wniosków dowodowych i innych. Innym nieporozumieniem jest mylenie zasady działania z urzędu z obowiązkiem uwzględnienia każdego wniosku strony - organ ocenia zasadność wniosku i może go oddalić, jeśli uzna go za niecelowy lub zbędny dla sprawy. Zdarza się także mylne utożsamianie wyjątków z art. 9 § 1 (wniosek, zezwolenie władzy) z sytuacjami uznaniowymi - w rzeczywistości wymóg wniosku lub zezwolenia musi wynikać z konkretnego przepisu ustawy, a nie z praktyki organu. Warto też pamiętać, że zasada oficjalności nie oznacza dowolności działania organów, ponieważ ich czynności są związane innymi zasadami procesowymi, takimi jak zasada prawdy materialnej czy zasada obiektywizmu. W indywidualnej sprawie, zwłaszcza przy ocenie zasadności złożenia wniosku dowodowego lub ustaleniu, czy dana czynność wymaga wniosku bądź zezwolenia, warto skonsultować się z prawnikiem.