Art. 542.

1. Co dokładnie stanowi przepis

Art. 542 KPK określa podstawowe zasady wszczynania postępowania o wznowienie postępowania karnego. Przepis wskazuje, że wznowienie może nastąpić na wniosek strony albo z urzędu, czyli z inicjatywy właściwego organu bez wniosku strony. Jeżeli skazany zmarł, wniosek o wznowienie na jego korzyść może złożyć osoba najbliższa. Ustawa ogranicza wznowienie z urzędu do sytuacji, w których ujawniono jedno z uchybień wymienionych w art. 439 § 1 KPK. Dodatkowo, gdy chodzi o uchybienia wskazane w pkt 9-11 tego przepisu, wznowienie może nastąpić wyłącznie na korzyść oskarżonego.

2. Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 542 KPK ma znaczenie wtedy, gdy rozważane jest ponowne otwarcie zakończonego postępowania karnego w trybie wznowienia. Przepis nie określa wszystkich podstaw wznowienia, lecz rozstrzyga, kto może wystąpić z wnioskiem oraz w jakich granicach postępowanie może zostać wznowione z urzędu. Wznowienie z urzędu wymaga ujawnienia uchybienia z art. 439 § 1 KPK, a nie każdej dostrzeżonej wątpliwości dotyczącej wcześniejszego rozstrzygnięcia. Nie można wznowić postępowania z tych przyczyn, jeżeli zostały już one rozpoznane w postępowaniu kasacyjnym. Ponadto wznowienie z urzędu na niekorzyść oskarżonego jest niedopuszczalne po roku od dnia uprawomocnienia się orzeczenia.

3. Przykład codziennego zastosowania

Po prawomocnym zakończeniu sprawy karnej zostaje ujawniona okoliczność wskazująca na jedno z uchybień wymienionych w art. 439 § 1 KPK. Właściwy organ może wówczas rozważyć wznowienie postępowania z urzędu, o ile kwestia tego uchybienia nie była wcześniej rozpoznana w trybie kasacji. Jeżeli wznowienie miałoby pogorszyć sytuację oskarżonego, musi nastąpić przed upływem roku od uprawomocnienia się orzeczenia. Gdy skazany nie żyje, osoba najbliższa może złożyć wniosek o wznowienie wyłącznie na jego korzyść.

4. Częste nieporozumienia lub błędy przy stosowaniu przepisu

Art. 542 KPK nie oznacza, że każde prawomocne orzeczenie można wznowić z urzędu w dowolnym czasie. W przypadku działania z urzędu przepis wyraźnie odsyła do uchybień z art. 439 § 1 KPK i ustanawia dodatkowe ograniczenia. Błędem byłoby również pominięcie tego, że przyczyny objęte § 3 nie mogą ponownie stanowić podstawy wznowienia, jeśli były przedmiotem rozpoznania kasacyjnego. Osoba najbliższa zmarłego skazanego nie uzyskuje na podstawie § 2 prawa do żądania wznowienia na jego niekorzyść. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, aby ocenić znaczenie przepisu w konkretnym stanie faktycznym.