III KK 351/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 25 września 2025 r.
SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący)
SSN Małgorzata Gierszon (sprawozdawca)
SSN Marek Pietruszyński
w sprawie P. P.
skazanej za czyn z art. 286 §1 k.k. i in.,
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.
w dniu 25 września 2025 r. kasacji Prokuratora Generalnego
od wyroku nakazowego Sądu Rejonowego w Gorlicach
z dnia 9 września 2022 r., sygn. akt II K 294/22,
uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięcia
zawartego w pkt II jego sentencji.
[J.J.]
Małgorzata Gierszon
Tomasz Artymiuk
UZASADNIENIE
Marek Pietruszyński
P. P. została oskarżona o to, że: w dniu 14 sierpnia 2020 roku w P. 1, woj.
[...] w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadziła Ł. Bank Spółdzielczy w
III KK 351/25
2
Ł. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w kwocie 4 000 zł za pomocą
wprowadzenia w błąd pracownika tego banku co do zamiaru i możliwości spłaty
zaciągniętej pożyczki, a także wysokości wynagrodzenia i miejsca zatrudnienia
w ten sposób, że posłużyła się nierzetelnym dokumentem w postaci pisemnego
oświadczenia z dnia 14 sierpnia 2020 roku wskazującego na zatrudnienie jej w
F. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony z wynagrodzeniem
miesięcznym wynoszącym 2 400 zł netto, który to dokument dotyczył okoliczności
o istotnym znaczeniu dla uzyskania tego wsparcia finansowego, a P. P. nie była
wówczas zatrudniona w tym przedsiębiorstwie, tj. o popełnienie czynu z art. 286
§ 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.
Sąd Rejonowy w Gorlicach w dniu 9 września 2022 roku, sygn. akt II K
294/22, wyrokiem nakazowym uznał oskarżoną P. P. uznał za winną popełnienia
zarzucanego jej czynu, stanowiącego przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. i art. 297 §
1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i za to, na mocy art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 37a §
1 k.k. skazał ją na karę grzywny w wysokości 100 stawek dziennych, ustalając
wysokość stawki dziennej na kwotę 10 zł. Na mocy art. 46 § 1 k.k. orzekł wobec
oskarżonej P. P. obowiązek naprawienia szkody poprzez zapłatę na rzecz Ł.
Banku Spółdzielczego w Ł. kwoty 4 000 zł;
Wobec niewniesienia sprzeciwu przez strony, powyższy wyrok nakazowy
uprawomocnił się w dniu 24 września 2022 r.
Został zaś zaskarżony kasacją przez Prokuratora Generalnego w części dotyczącej
rozstrzygnięcia zawartego w pkt II jego sentencji w zakresie nałożenia obowiązku
naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem, na korzyść oskarżonej P. P. .
Skarżący zarzucił temu orzeczeniu:
1. rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisu prawa
procesowego, a mianowicie art. 415 § 1 k.p.k., polegające na orzeczeniu
wobec oskarżonej P. P. obowiązku naprawienia szkody poprzez zapłatę na
rzecz pokrzywdzonego Ł. Banku Spółdzielczego w Ł. kwoty 4 000 zł, podczas
gdy o roszczeniu wynikającym z popełnienia przestępstwa przypisanego
oskarżonej, orzeczono już nakazem zapłaty wydanym przez Sąd Rejonowy w
Gorlicach w dniu 21 kwietnia 2021 roku sygn. akt I Nc 272/21. prawomocnym
III KK 351/25
3
od dnia 22 maja 2021 roku, co wyłączało możliwość nałożenia obowiązku
naprawienia szkody w postępowaniu karnym, z uwagi na zakaz rozstrzygania
w różnych postępowaniach o tej samej szkodzie i kumulowania tytułów
egzekucyjnych.
W związku z tym zarzutem, wniósł o uchylenie wyroku nakazowego w zaskarżonej
części.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja jest oczywiście zasadna i jako taka podlega uwzględnieniu w trybie
art. 535 § 5 k.p.k.
Zaskarżony wyrok jest wadliwy w części dotyczącej orzeczonego z mocy art.
46 § 1 k.k. środka kompensacyjnego w postaci obowiązku naprawienia szkody na
rzecz pokrzywdzonego, gdyż zapadł z rażącym naruszeniem przepisu art. 415 § 1
zdanie 2 k.p.k. W przepisie tym ustawodawca wprowadził klauzulę zakazującą
orzekania w procesie karnym obowiązku naprawienia szkody, zadośćuczynienia za
doznaną krzywdę lub nawiązki, na rzecz pokrzywdzonego, jeżeli roszczenie
wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo
o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono. Regulacja ta przewiduje więc
kategoryczny (bezwzględny) zakaz rozstrzygania w różnych postępowaniach o tym
samym roszczeniu wynikającym z przestępstwa i w konsekwencji kumulowania
tytułów egzekucyjnych wynikających z różnych orzeczeń. Jeżeli zatem roszczenie
wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania, albo
o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono, to nie jest możliwe orzekanie o obowiązku
naprawienia szkody i to niezależnie od tego, czy zasądzone w postępowaniu
cywilnym roszczenie zostało wyegzekwowane (por. wyroki Sądu Najwyższego: z
dnia 25 kwietnia 2025 roku, sygn. akt I KK 312/24, LEX nr 3862985, z dnia 23
stycznia 2025 roku, sygn. akt V KK 316/24, LEX nr 3820072, z dnia 20 listopada 2024
roku, sygn. akt I KK 280/24, LEX nr 3781466, z dnia 17 października 2024 roku, sygn.
akt II KK 50/24, LEX nr 3773974, z dnia 16 stycznia 2018 roku, sygn. IV KK 234/17,
OSNKW 2018/4/32. LEX nr 2439130, Biul. SN 2018/4/13).
Tymczasem Sąd Rejonowy nakładając na oskarżoną P. P. obowiązek
naprawienia szkody na rzecz pokrzywdzonego podmiotu, tj. Ł. Banku Spółdzielczego
naruszył klauzulę antykumulacyjną zawartą w przepisie art. 415 § 1 zd. 2 k.p.k.
Z akt sprawy wynika, że Ł. Bank Spółdzielczy w Ł. w dniu 16 kwietnia 2021
III KK 351/25
4
roku wystąpił przeciwko P. P. z powództwem o zapłatę kwoty 3 514, 93 zł wraz z
odsetkami. Źródłem dochodzonego roszczenia była zawarta w dniu 14 sierpnia 2020
roku między Ł. Bankiem Spółdzielczym, a P. P. umowa pożyczki kwoty 4 000 zł. Sąd
Rejonowy w Gorlicach w dniu 21 kwietnia 2021 roku w sprawie o sygn. akt I Nc
272/21 wydał nakaz zapłaty, nakazując P. P. , aby zapłaciła powodowi Ł. Bankowi
Spółdzielczemu kwotę 3 514,93 zł z ustawowymi odsetkami (k.36). Powyższy nakaz
zapłaty uprawomocnił się w dniu 22 maja 2021 roku, klauzulę wykonalności nadano
mu w dniu 7 czerwca 2021 roku, a następnie wszczęto postępowanie egzekucyjne
(k. 32-52).
Powyższe, prawomocne orzeczenie sądowe dotyczyło zatem w całości
roszczenia pochodzącego z tego samego zdarzenia faktycznego, tj. zawartej przez
P. P. w dniu 14 sierpnia 2020 roku z Ł. Bankiem Spółdzielczym w Ł. umowy pożyczki,
uzyskanej za pomocą oszukańczych zabiegów, co pozwala na przyjęcie, iż wystąpiła
niezbędna dla zastosowania przepisu art. 415 § 1 k.p.k. tożsamość podmiotowa i
przedmiotowa roszczeń. O tożsamości roszczenia zasądzonego w postępowaniu
cywilnym i w postępowaniu karnym przesądza fakt, że wynikają one z tego samego
zdarzenia faktycznego (historycznego) i dotyczą tej samej szkody, będącej
następstwem popełnionego przestępstwa i równocześnie - jak w realiach tej sprawy
- niewykonania przez oskarżoną wiążącej ją z pokrzywdzonym umówy. Nie ulega
wątpliwości, iż w wypadku, gdy orzeczenie sądu cywilnego wydane zostało na rzecz
pokrzywdzonego bezpośrednio przeciwko sprawcy przestępstwa, zaistnieje
tożsamość osoby zobowiązanej do wykonania roszczenia cywilno - prawnego i
roszczenia wynikającego z przestępstwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16
stycznia 2018 roku, sygn. IV KK 234/17, OSNKW 2018/4/32; wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2015 roku, sygn. IV KK 414/14, LEX nr 1666905;
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2014 roku, sygn. V KK 333/14, LEX nr
1567491; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2009 roku, sygn. III KK 68/09,
LEX nr 503184; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2008 roku, sygn. III KK
343/08. LEX nr 477886).
Zobowiązanie w wyroku karnym oskarżonej P. P. do naprawienia szkody na
rzecz Ł. Banku Spółdzielczego w Ł. doprowadziło de facto do zdublowania tytułów
egzekucyjnych w sytuacji, gdy celem klauzuli antykumulacyjnej zawartej w art. 415 §
III KK 351/25
5
1 k.p.k. jest właśnie zapobieganie takiej sytuacji, umożliwiającej pokrzywdzonemu
dochodzenie tego samego roszczenia.
Zauważyć nadto należy, że w dniu 11 października 2021 roku P. P. wpłaciła
bezpośrednio do Ł. Banku Spółdzielczego kwotę 500 zł (k. 51). Zatem orzeczona w
ramach nałożonego przez Sąd obowiązku kompensacyjnego z art. 46 § 1 k.k. kwota
przekracza także wysokość szkody istniejącej w chwili orzekania. „Naprawienie
szkody, o którym mowa w art. 46 § 1 k.k. to w szczególności wyrównanie straty, którą
poniósł pokrzywdzony. Sąd kamy musi uwzględnić w chwili wyrokowania rozmiary
pokrytej już szkody, w szczególności wartość uprzednio odzyskanego w stanie
niepogorszonym mienia” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2011 roku,
sygn. III KK 392/10, LEX nr 794161).
Reasumując stwierdzić należy, że orzeczenie wobec oskarżonej P. P.
obowiązku naprawienia szkody wynikającej z popełnienia przestępstwa nastąpiło
pomimo wystąpienia przesłanki uzasadniającej zastosowanie klauzuli
antykumulacyjnej określonej w art. 415 § 1 k.p.k., tj. o roszczeniu wynikającym z
popełnionego przestępstwa prawomocnie orzeczono.
Skarżący zwrócił również uwagę, że orzeczenie środka kompensacyjnego
związane było w niniejszej sprawie z zastosowaniem przez Sąd Rejonowy w
Gorlicach art. 37a § 1 k.k., którego treść następnie ulega zmianie. Przepis ten
umożliwił orzeczenie kary wolnościowej w miejsce kary pozbawienia wolności
przewidzianej w art. 286 § 1 k.k.
Przepis ten w brzmieniu obowiązującym zarówno w dacie popełnienia przez
oskarżoną czynu w dniu 14 sierpnia 2020 roku, jak i w dacie orzekania Sądu
Rejonowego w Gorlicach w dniu 9 września 2022 roku, tj. od dnia 24 czerwca 2020
roku do dnia 30 września 2023 roku, stanowił o konieczności orzeczenia obok kary
wolnościowej jednego z alternatywnych środków: środka karnego, środka
kompensacyjnego lub przepadku. Tym samym, orzeczenie obowiązku naprawienia
szkody czyniło zadość wymogom wynikającym z tego przepisu.
Wprawdzie art. 37a § 1 k.k. z dniem 1 października 2023 roku uległ zmianie.
Obecnie nie stanowi on już o obligatoryjnym orzeczeniu środka karnego, środka
kompensacyjnego, przepadku. Mając jednak na uwadze odmienne uregulowania
ustawodawcy, poprzez podwyższenie dolnych granic kar wolnościowych możliwych
III KK 351/25
6
do orzeczenia przy zastosowaniu tej normy prawnej, za względniejszy dla sprawcy
uznać należy przepis w brzmieniu obowiązującym poprzednio (tak Sąd Najwyższy w
wyrokach: z dnia 8 maja 2024 roku, sygn. akt V KK 77/24; z dnia 16 kwietnia 2024
roku, sygn. akt V KK 48/24; z dnia 27 marca 2024 roku, sygn. akt V KK 55/24;
orzeczenia niewystępujące w bazie orzeczeń Sądu Najwyższego).
Uchylenie wyroku w zaskarżonej niniejszą kasacją części, dotyczącej
orzeczonego środka kompensacyjnego w postaci obowiązku naprawienia szkody,
spowoduje niezgodność orzeczenia z przepisem prawa materialnego, tj. art. 37a § 1
k.k. w brzmieniu obowiązującym poprzednio (orzeczona zamienna kara wolnościowa
nie będzie wzmocniona przynajmniej jednym z wymienionych alternatywnie środków:
środkiem karnym, środkiem kompensacyjnym lub przepadkiem). Pomimo tego, w
związku z upływem określonego w art. 524 § 3 k.p.k. terminu do wniesienia kasacji
na niekorzyść oskarżonej P. P. , nie jest możliwe takie zaskarżenie tego wyroku.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
[J.J.]
[a.ł]
Małgorzata Gierszon
Tomasz Artymiuk
Marek Pietruszyński
