III CZP 42/25
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
20 maja 2026 r.
SSN Krzysztof Wesołowski (przewodniczący)
SSN Dariusz Pawłyszcze
SSN Piotr Telusiewicz (sprawozdawca)
na posiedzeniu niejawnym 20 maja 2026 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku D. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W.
z udziałem M. Ś.
o ustanowienie kuratora dla spadkobierców dłużnika,
na skutek przedstawienia przez Sąd Rejonowy w Toruniu
postanowieniem z 3 grudnia 2025 r., X Cz 63/25,
zagadnienia prawnego:
„Czy w stanie prawnym ukształtowanym ustawą z dnia 4 lipca
2019 roku o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz
niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r., poz. 1469), zarządzenie
przewodniczącego w przedmiocie oznaczenia wysokości zaliczki na
pokrycie wydatków, z którymi połączona jest czynność żądana przed
stronę w postępowaniu egzekucyjnym (art. 1304 § 2 w zw. art. 13 § 2
k.p.c.), taka jak ustanowienie kuratora do zastępowania nieznanych
spadkobierców dłużnika (art. 819 § 2 k.p.c.), jest zaskarżalne
zażaleniem?”
podjął uchwałę:
Na zarządzenie przewodniczącego w przedmiocie oznaczenia
wysokości zaliczki na pokrycie wydatków, z którymi połączona
jest czynność żądana przez stronę (art. 1304 § 2 k.p.c.), nie
przysługuje zażalenie.
Dariusz Pawłyszcze Krzysztof Wesołowski Piotr Telusiewicz
UZASADNIENIE
III CZP 42/25
2
Postanowieniem z 3 grudnia 2025 r. Sąd Rejonowy w Toruniu, przedstawił
Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. następujące zagadnienie
prawne: „Czy w stanie prawnym ukształtowanym ustawą z dnia 4 lipca 2019 roku
o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw
(Dz.U. z 2019 r., poz. 1469), zarządzenie przewodniczącego w przedmiocie
oznaczenia wysokości zaliczki na pokrycie wydatków, z którymi połączona jest
czynność żądana przez stronę w postępowaniu egzekucyjnym (art. 1304 § 2 w zw.
z art. 13 § 2 k.p.c.), taka jak ustanowienie kuratora do zastępowania nieznanych
spadkobierców dłużnika (art. 819 § 2 k.p.c.), jest zaskarżalne zażaleniem?”
W uzasadnieniu powyższego postanowienia wskazano, że Komornik
Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Toruniu 18 marca 2020 r. wszczął
postępowanie egzekucyjne, określone bliżej w treści uzasadnienia.
Postanowieniem organu egzekucyjnego z 8 marca 2023 r. postępowanie
zawieszono w całości z urzędu na podstawie art. 819 § 1 k.p.c. z uwagi na śmierć
dłużnika. Pismem z 14 lipca 2025 r. wierzyciel egzekwujący wniósł do Sądu
Rejonowego w Toruniu wniosek o ustanowienie w trybie art. 819 § 2 k.p.c. kuratora
dla nieznanych spadkobierców dłużnika do zastępowania ich w postępowaniu
egzekucyjnym.
Zarządzeniem przewodniczącego z 9 października 2025 r., wydanym
w trybie art. 1304 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., oznaczono wysokość zaliczki na
wynagrodzenie kuratora dla nieznanych spadkobierców dłużnika na kwotę 3 600 zł.
Termin jej uiszczenia oznaczono na 7 dni. Pełnomocnik wierzyciela złożył do Sądu
Rejonowego w Toruniu wniosek o sporządzenie uzasadnienia zarządzenia
przewodniczącego z 9 października 2025 r. oraz doręczenie tego zarządzenia wraz
z uzasadnieniem.
Sąd Rejonowy w Toruniu, 27 października 2025 r., wydał postanowienie
o odrzuceniu powyższego wniosku na podstawie art. 328 § 4 w zw. z art. 361 w zw.
z art. 13 § 2 k.p.c. Podstawą odrzucenia wniosku było przyjęcie, że wydane przez
przewodniczącego zarządzenie nie mieści się w katalogu zarządzeń zaskarżalnych
zażaleniem, wskutek czego wniosek o jego uzasadnienie poczytywać należałoby za
niedopuszczalny w myśl art. 357 § 21 w zw. z art. 362 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.
III CZP 42/25
3
Wierzyciel zaskarżył powyższe postanowienie w trybie art. 3941a § 1 pkt 7 w zw.
z art. 13 § 2 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Według art. 1304 k.p.c. strona, która wnosi o podjęcie czynności połączonej
z wydatkami, obowiązana jest uiścić zaliczkę na ich pokrycie w wysokości i terminie
oznaczonym przez sąd (§ 1). Przewodniczący wzywa stronę zobowiązaną do
wniesienia zaliczki, aby w wyznaczonym terminie zapłaciła oznaczoną kwotę (§ 2).
Pojęcie wydatków, zawarte w art. 1304 § 1 k.p.c., należy interpretować
zgodnie z przepisami ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, zgodnie
z którą koszty sądowe obejmują opłaty i wydatki (art. 2 ust. 1). Samo pojęcie
wydatków nie zostało ustawowo zdefiniowane. W art. 5 ust. 1 u.k.s.c.
zamieszczono jedynie otwarty ich katalog. Szczegółowe regulacje dotyczące
wydatków zawarto w art. 83-93a u.k.s.c.
W doktrynie wskazuje się, że zaliczką, którą ma obowiązek uiścić strona
wnosząca o podjęcie czynności połączonej z wydatkami, jest przewidywana kwota
tych wydatków, wpłacana z góry na ich poczet. Obowiązek uiszczenia jedynie
przewidywanej kwoty wydatków koniecznych do wykonania wnioskowanej
czynności procesowej wynika z tego, że ich ostateczna wysokość nie jest z góry
znana, lecz zostaje ustalona dopiero po przeprowadzeniu czynności, z którą są one
związane (A. Kościółek, w: Kodeks postępowania cywilnego. Koszty sądowe
w sprawach cywilnych. Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym.
Przepisy przejściowe. Komentarz do zmian. Tom I, red. T. Zembrzuski, Warszawa
2020, s. 296).
Według art. 1304 k.p.c. sąd podejmuje czynność połączoną z wydatkami,
jeżeli zaliczka zostanie uiszczona w oznaczonej wysokości (§ 4), a w razie
nieuiszczenia zaliczki czynność pomija (§ 5). Pominięcie wnioskowanej czynności
z powodu nieuiszczenia zaliczki może z kolei skutkować niekorzystnym dla strony
rozstrzygnięciem incydentalnym lub kończącym postępowanie.
III CZP 42/25
4
Wyjątek od zasad określonych w art. 1304 § 4 i 5 k.p.c. wynika z art. 83
u.k.s.c., który stanowi, że jeżeli przepisy ustawy przewidują obowiązek działania
i dokonywania czynności połączonej z wydatkami z urzędu, sąd zarządzi
wykonanie tej czynności, a kwotę potrzebną na ich pokrycie wykłada tymczasowo
Skarb Państwa. Dotyczy to także dopuszczenia i przeprowadzenia przez sąd
z urzędu dowodu niewskazanego przez stronę. Wówczas sąd orzeka
o poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa wydatkach w orzeczeniu
kończącym postępowanie w sprawie, stosując odpowiednio art. 113 u.k.s.c.
Zażalenie na postanowienie sądu przysługuje wyłącznie w przypadkach
określonych przepisami ustawy. Problematyki kosztów sądowych dotyczą przede
wszystkim postanowienia wymienione w art. 394 § 1 pkt 6 k.p.c. i art. 3941a § 1 pkt
9 k.p.c. Na podstawie art. 398 k.p.c. powołane przepisy stosuje się odpowiednio do
zażaleń na zarządzenia przewodniczącego.
Według art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym przed 7
listopada 2019 r., zażalenie do sądu drugiej instancji przysługiwało, między innymi,
na zarządzenia przewodniczącego, których przedmiotem był: „zwrot kosztów,
określenie zasad ponoszenia przez strony kosztów procesu, wymiar opłaty, zwrot
opłaty lub zaliczki, obciążenie kosztami sądowymi, jeżeli strona nie składa środka
zaskarżenia co do istoty sprawy, koszty przyznane w nakazie zapłaty, zwrot
kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz wynagrodzenie
biegłego, mediatora i należności świadka”. Na podstawie ówczesnego stanu
prawnego Sąd Najwyższy w uchwale z 25 lipca 2019 r., III CZP 15/19 (OSNC
2020 nr 7-8, poz. 54), orzekł, że na zarządzenie przewodniczącego, wzywające
stronę do wniesienia zaliczki na wydatki związane z przeprowadzeniem dowodu
z opinii biegłego, przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 9 w zw. z art. 398 k.p.c.).
Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie Sąd Najwyższy wskazał w szczególności,
że pominięcie zaskarżalności postanowienia bądź zarządzenia w przedmiocie
wymiaru zaliczki na wydatki jest niespójne z art. 95 ust. 2 pkt 2 u.k.s.c.,
przewidującym zwolnienie od opłaty za zażalenie na postanowienie sądu dotyczące
wysokości opłaty albo wysokości wydatków. W ocenie Sądu Najwyższego zaliczka,
która służy do sfinansowania wydatków i odpowiada zazwyczaj ich przewidywanej
wysokości, jest objęta zakresem pojęcia wydatków.
III CZP 42/25
5
W uzasadnieniu powołanej uchwały zwrócono także uwagę, że
niezrozumiałe byłoby rozróżnienie, do jakiego doszłoby w razie przyjęcia, że
pominięcie w katalogu zaskarżalnych postanowień lub zarządzeń (art. 394 § 1 pkt 9
k.p.c.) wymiaru zaliczki na wydatki, wskazuje na wyłączenie możliwości poddania
kontroli zażaleniowej zasadności określenia wysokości żądanej zaliczki. Skutkiem
byłoby ustanowienie zażaleniowej kontroli prawidłowości wymiaru opłaty, której
wysokość jest ze znaczną precyzją określona w przepisach ustawy o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych, a więc wydatku przewidywalnego dla stron
i potencjalnie wywołującego mniej zastrzeżeń, przy odmowie analogicznej kontroli
zasadności wymiaru zaliczki na wydatki, który dokonywany jest z dużo większą
dowolnością i przy zastosowaniu kryteriów trudniej uchwytnych i weryfikowalnych
dla strony, przy czym często dotyczy kwoty o znacznej wysokości.
W wyniku wejścia w życie ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie
ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.
z 2019 r. poz. 1469) 7 listopada 2019 r. treść dotychczasowego art. 394 § 1 pkt 9
k.p.c. przeniesiono do pkt 6, który otrzymał brzmienie: „zwrot kosztów, określenie
zasad ponoszenia przez strony kosztów procesu, zwrot opłaty lub obciążenie
kosztami sądowymi - jeżeli strona nie składa środka zaskarżenia co do istoty
sprawy”. W ustawie tej dodano również art. 3941a § 1 k.p.c., zgodnie z którym
zażalenie do innego składu sądu pierwszej instancji przysługuje na postanowienia
tego sądu, których przedmiotem są kwestie wymienione w kolejnych punktach tego
paragrafu. W pkt 9 wymieniono „zwrot zaliczki, zwrot kosztów nieopłaconej pomocy
prawnej udzielonej z urzędu oraz wynagrodzenie biegłego, mediatora i należności
świadka, a także koszty przyznane w nakazie zapłaty, jeżeli nie wniesiono środka
zaskarżenia od nakazu”.
W ocenie Sądu Najwyższego, w składzie rozpoznającym przedstawione
zagadnienie prawne, w obowiązującym stanie prawnym w żadnym z przepisów
przewidujących dopuszczalność zażalenia na postanowienia sądu lub zarządzenia
przewodniczącego, nie wymieniono oznaczenia wysokości zaliczki na pokrycie
wydatków, z którymi połączona jest czynność żądana przez stronę. Zagadnienie to
nie należy do żadnego z zakresów przedmiotowych wymienionych w art. 394 § 1
pkt 6 k.p.c. oraz art. 3941a § 1 k.p.c. W zamkniętym katalogu rozstrzygnięć
III CZP 42/25
6
poddanych kontroli zażaleniowej wymieniona została tylko jedna z kwestii
dotyczących zaliczki, tj. zagadnienie jej zwrotu (art. 3941a § 1 pkt 9 k.p.c.).
Z założenia racjonalności ustawodawcy wnioskować należy, że ewentualne
dopuszczenie zażalenia na zarządzenie o wysokości zaliczki na pokrycie
wydatków, znalazłoby wyraz w treści wyraźnego sformułowania przepisu, a jego
brak należy interpretować jako celowe pominięcie. Usunięcie przez ustawodawcę
w wyniku wspomnianej nowelizacji fragmentu przepisu, w którym była mowa
o dopuszczalności zażalenia na wymiar opłaty, sprawia, że straciły znaczenie
również argumenty uzasadnienia powołanej uchwały III CZP 15/19, odwołujące się
do spójności systemowej. Ponadto spójność przepisów postepowania dotyczących
kosztów sądowych nie wymaga przysługiwania zażalenia na wymiar zaliczki.
Strona, którą obciąża obowiązek uiszczenia zaliczki, może w ramach zaskarżenia
orzeczenia wydanego po pominięciu wnioskowanej czynności podważać
zasadność obciążenia jej zaliczką lub sam wymiar zaliczki, znacznie wykraczający
poza rzeczywistą potrzebę zabezpieczenia pokrycia przyszłego wydatku.
Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy postępowania egzekucyjnego.
Księga trzecia Kodeksu postępowania cywilnego, w której unormowano to
postępowanie, zawiera regulacje dotyczące środków odwoławczych, obejmujące
również problematykę ich dopuszczalności. Według art. 7674 § 1 k.p.c. zażalenie
na postanowienie sądu przysługuje w wypadkach wskazanych w ustawie.
W przepisach księgi trzeciej brak jest jednak wyraźnej regulacji, która dotyczyłaby
zaskarżania zarządzeń przewodniczącego. Podzielić należy pogląd, zgodnie
z którym w postępowaniu egzekucyjnym zażalenie przysługuje zarówno na
postanowienia wymienione w art. 7674 § 1 k.p.c., jak również na postanowienia
sądu i zarządzenia przewodniczącego określone w art. 394 § 1 oraz art. 3941a § 1
k.p.c. (A. Adamczuk, w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz
aktualizowany. Tom II. Art. 478-1217, red. M. Manowska, LEX/el. 2022, uwagi do
art. 7674; O. Marcewicz, w: Kodeks postępowania cywilnego. Koszty sądowe
w sprawach cywilnych. Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym.
Przepisy przejściowe. Komentarz do zmian. Tom I, red. T. Zembrzuski, Warszawa
2020, s. 1460; D. Zawistowski, w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz.
Tom IV. Artykuły 730-1088, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, uwagi do art. 7674,
III CZP 42/25
7
s. 214). Brak jest przepisów szczególnych, w których kwestia dopuszczalności
zażalenia na zarządzenie przewodniczącego w przedmiocie oznaczenia wysokości
zaliczki na pokrycie wydatków w postępowaniu egzekucyjnym uregulowana byłaby
odmiennie niż w procesie. W postępowaniu tym wspomniane zażalenie należy
zatem również uznać za niedopuszczalne.
W doktrynie reprezentowany jest pogląd, że wysokość zaliczki na pokrycie
wydatków powinna być oznaczona postanowieniem sądu, a nie zarządzeniem
przewodniczącego (J. Bodio, w: Kodeks postępowania cywilnego. Tom I.
Komentarz do art. 1-729, red. A. Jakubecki, wyd. 7, Warszawa 2017, s. 251;
M. Jędrzejewska, K. Weitz, w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I.
Postępowanie rozpoznawcze, red. T. Ereciński, wyd. 5, Warszawa 2016, s. 728;
T. Żyznowski, w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Artykuły
1-366, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, s. 605). W praktyce przyjęło się jednak,
że wystarczające jest wydanie zarządzenia przez przewodniczącego (T. Szanciło,
w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1–45816. Tom I, red.
T. Szanciło, wyd. 2, 2023, uwagi do art. 1304, pkt 2). W przypadku oznaczenia
wymiaru zaliczki postanowieniem sądu przewodniczący zarządzeniem jedynie
wykonuje postanowienie sądu. Jeżeli jednak przewodniczący, uprawniony do
orzekania w przedmiocie wymiaru zaliczki w składzie jednego sędziego, wyda
zarządzenie oznaczające wysokość zaliczki i jednocześnie wzywające stronę do jej
uiszczenia, to dopuszczalność zażalenia na to zarządzenie jest jednak
uregulowana tak samo jak w przypadku postanowienia. Wobec treści art. 394 § 1
k.p.c. oraz art. 3941a § 1 k.p.c. zażalenie na postanowienie nie przysługuje,
a przepisy te na podstawie art. 398 k.p.c. mają odpowiednie zastosowanie do
zarządzeń przewodniczącego.
Dariusz Pawłyszcze
[r.g.]
Krzysztof Wesołowski
Piotr Telusiewicz
III CZP 42/25
8
