III CZ 129/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
27 listopada 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 27 listopada 2025 r. w Warszawie
zażalenia J.B.
na postanowienie Sądu Okręgowego w Olsztynie
z 27 lutego 2025 r., IX Ca 1118/21,
w sprawie z wniosku J.B.
z udziałem K.B.
o podział majątku wspólnego,
oddala zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach
postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym
postępowanie w sprawie.
a.w.
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 30 czerwca 2021 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie ustalił, że
w skład majątku wspólnego J.B. (syna A. i K.) oraz K.B. (córki M. i K1) wchodzą
bliżej opisane składniki, w tym przedsiębiorstwo J. (numer REGON […]) [pkt 1 lit. a)
- e)]; ustalił nakład uczestniczki z majątku osobistego na majątek objęty małżeńską
wspólnością majątkową na kwotę bliżej określoną [pkt 3]; dokonał podziału majątku
wspólnego wnioskodawcy i uczestniczki w sposób bliżej określony, w tym zarządził
sprzedaż przedsiębiorstwa stosownie do przepisów kodeksu postępowania
cywilnego i określił, że suma uzyskana ze sprzedaży przedsiębiorstwa, po
III CZ 129/25
2
pomniejszeniu o nieuiszczone kwoty i opłaty należne komornikowi sądowemu oraz
po zwróceniu poniesionych przez wnioskodawcę i uczestników kosztów
postępowania egzekucyjnego, będzie podlegała podziałowi po 1/2 (jednej drugiej)
części kwoty uzyskanej ze sprzedaży na rzecz wnioskodawcy i uczestniczki [pkt 4
lit. a) – f)]; zasądził tytułem spłaty od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy bliżej
określoną kwotę w sposób bliżej określony [pkt 4]; oddalił wniosek o podział
majątku wspólnego i o ustalenie nakładów w pozostałym zakresie [pkt 5]; stwierdził,
że wnioskodawca i uczestniczka ponoszą koszty postępowania związane ze swym
udziałem w sprawie [pkt 6] i rozliczył koszty postępowania [pkt 7, 8].
Na skutek apelacji wnioskodawcy i uczestniczki postanowieniem z 27 lutego
2025 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie uchylił zaskarżone postanowienie w całości
i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Olsztynie,
pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
odwoławczego. Podając motywy zastosowania orzeczenia kasatoryjnego, Sąd
Okręgowy podkreślił przede wszystkim, że Sąd Rejonowy w ogóle nie rozpoznał
żądania uczestniczki o rozliczenie zysków, czyli pożytków, które przyniosło
wspólnie przez strony prowadzone, chociaż zarejestrowane na wnioskodawcę,
przedsiębiorstwo. Sąd odwoławczy zaznaczył, że roszczenie to nie zostało
prawidłowo zidentyfikowane przez Sąd pierwszej instancji w odniesieniu do art. 618
§ 1 k.p.c., a tym samym nie zostało ono nawet poddane procedurze uzupełnienia
braków formalnych. Sąd Okręgowy wymienił również inne, jak to określił, żywotne
kwestie związane z wartością nieruchomości, przedsiębiorstwa i rozliczenia
pożytków wspólnego mienia i nakładów.
Powyższe postanowienie w całości zaskarżył wnioskodawca, zarzucając
Sądowi Okręgowemu naruszenie art. 386 § 1 i 4 k.p.c. poprzez uznanie, że
w sprawie doszło do nierozpoznania przez Sąd l instancji istoty sprawy – żądania
uczestniczki rozliczenia pożytków przedsiębiorstwa J. za okres od 1 czerwca 2016
r. Skarżący wniósł o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi
Okręgowemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania z rozstrzygnięciem
o kosztach postępowania zażaleniowego. W uzasadnieniu zażalenia wnioskodawca
wskazywał, że na żadnym etapie postępowania w I instancji uczestniczka nie
zgłosiła nawet obarczonego brakami formalnymi wniosku o zasądzenie pożytków
III CZ 129/25
3
z przedsiębiorstwa, domagała się konsekwentnie podziału przedsiębiorstwa
poprzez przyznanie go wnioskodawcy z zasądzeniem od niego połowy wartości
tego składnika wycenionego metodą dochodową. Wnioski te na każdym etapie
formułował profesjonalny pełnomocnik uczestniczki, dla którego rozróżnienie
między tymi konstrukcjami i idącymi za nimi wnioskami dowodowymi nie powinno
stanowić problemu.
W odpowiedzi na zażalenie uczestniczka domagała się oddalenia zażalenia
wnioskodawcy i zasądzenie od niego na jej rzecz kosztów zastępstwa prawnego
przed Sądem Najwyższym. Odpis zażalenia został doręczony uczestniczce 9 maja
2025 r., a termin złożenia odpowiedzi na zażalenie upływał z dniem 16 maja 2025 r.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego
przysługuje w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej
instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Postępowanie
wywołane wniesieniem takiego zażalenia aktualizuje po stronie Sądu Najwyższego
uprawnienie do zbadania zasadności doboru przez sąd odwoławczy rodzaju
zapadłego rozstrzygnięcia – bądź o charakterze reformatoryjnym, bądź
o charakterze kasatoryjnym. W postępowaniu zażaleniowym nie podlega zatem
ocenie prawidłowość merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd drugiej
instancji, lecz zachodzi weryfikacja błędów sądu odwoławczego, które w określonej
sytuacji procesowej przyczyniły się uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji
i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania zamiast wydania orzeczenia
reformatoryjnego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2023 r.,
III CZ 165/23; z 20 lutego 2023 r., III CZ 486/22; z 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15;
z 12 lutego 2014 r., IV CZ 120/13).
W polskiej procedurze cywilnej postępowanie odwoławcze opiera się na
modelu apelacji pełnej, który nie ogranicza apelującego jedynie do wskazania
podstaw określonych w kodeksie, lecz na podstawie art. 382 k.p.c. przyznaje mu
także możliwość wprowadzenia nowego materiału dowodowego i faktycznego.
Treść art. 386 § 1 k.p.c. przewiduje, że w razie uwzględnienia apelacji sąd drugiej
instancji zmienia zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty sprawy, natomiast
III CZ 129/25
4
rozstrzygnięcie o innej treści możliwe jest wyłącznie w przypadku zaistnienia
przesłanek procesowych nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.) czy
odrzucenia pozwu albo podstawy do umorzenia postępowania (art. 386 § 3 k.p.c.).
Wyjątkiem od opisanej zasady jest unormowanie art. 386 § 4 k.p.c., zgodnie
z którym sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę
do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej
instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia
postępowania dowodowego w całości. Z tych względów przyjąć należy, że zasadą
polskiego systemu prawnego jest orzekanie przez sąd drugiej instancji
reformatoryjne, nie zaś kasatoryjne.
W postępowaniu zażaleniowym Sąd Najwyższy nie jest wszak związany
zarzutami zgłoszonymi przez skarżącego. W sprawie nie doszło do nieważności
postępowania ani nie zaktualizowały się podstawy do odrzucenia pozwu lub
umorzenia postępowania, dlatego zasadnicze znaczenie w rozumieniu art.
3941 § 11 k.p.c. miało ustalenie czy Sąd nie rozpoznał istoty sprawy lub czy nie
przeprowadził w ogóle postępowania dowodowego.
Jednocześnie, w orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się,
że zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. ma na celu jedynie skontrolowanie
przez Sąd Najwyższy czy orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji,
przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji,
zostało prawidłowo oparte na jednej z przesłanek przewidzianych w art. 386 § 2 lub
4 k.p.c., a więc czy powołana przez sąd drugiej instancji przyczyna uchylenia
odpowiada wskazanej w uzasadnieniu podstawie ustawowej i czy rzeczywiście
wystąpiła w sprawie. Dokonywana ocena powinna mieć zatem charakter formalny
i skupiać się wyłącznie na ustanowionych w powyższych przepisach przesłankach
uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji i nie może wkraczać nie tylko
w ocenę merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji w kwestii
materialnoprawnych podstaw rozstrzygnięcia, lecz także w ocenę prawidłowości
zastosowania przez ten sąd innych przepisów prawa procesowego, nie związanych
bezpośrednio ze wskazaną przyczyną uchylenia wyroku sądu pierwszej
instancji. Zakres tej kontroli nie obejmuje ocen wyrażonych w zaskarżonym
orzeczeniu i niemających związku z przesłankami uchylenia orzeczenia poglądów
III CZ 129/25
5
co do wykładni prawa, merytorycznego stanowiska w sprawie oraz popełnionych
w postępowaniu apelacyjnym uchybień procesowych (tak: postanowienie Sądu
Najwyższego z 24 kwietnia 2025 r., III CZ 29/25 i powołane tam orzecznictwo; por.
również: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2025 r.,
III CZ 14/25).
Sąd Okręgowy przedstawił szereg rozważań poświęconych zasadności
zastosowania art. 386 § 4 k.p.c. i wyboru reformatoryjnego orzeczenia
w postępowaniu apelacyjnym. Zapoznanie się ze sposobem sformułowania przez
uczestniczkę żądań dotyczących rozliczenia „zysków” czy „pożytków”
z przedsiębiorstwa opisywanego w sprawie poprowadziło Sąd Najwyższy za
Sądem Okręgowym do tożsamych wniosków. Roszczenie zgłoszone przez
uczestniczkę nie zostało w ogóle dostrzeżone przez Sąd pierwszej instancji, a Sąd
drugiej instancji stwierdził prawidłowo, że rozstrzygnięcia o tej kwestii mogła się
uczestniczka domagać na podstawie art. 618 § 1 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c.
oraz art. 686 i art. 688 k.p.c. Znajduje to odzwierciedlenie w aktualnym
orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego
z 13 stycznia 2015 r., V CSK 254/15).
Próbujące zwalczyć tę kwestię stanowisko skarżącego nie jest w sprawie
uzasadnione, a jego twierdzenia podniesione w zażaleniu są zupełnym
zaprzeczeniem sformułowań podnoszonych przez pełnomocnika uczestniczki.
W tym kontekście Sąd Najwyższy wielokrotnie tłumaczył, że przed wszczęciem
postępowania działowego roszczenia tego rodzaju rozpoznawane są
w postępowaniu procesowym; do postępowania działowego – w wypadku
czasowego zbiegu – przekazane zostały w imię kompleksowości załatwiania spraw
i eliminowania zbędnych postępowań sądowych. Oznacza to, że roszczenie
o rozliczenie pożytków, jakie przyniosła rzecz wspólna, podlegające rozstrzygnięciu
w postępowaniu działowym, musi być przez stronę właściwie zgłoszone. Sąd
rozpoznający sprawę o zniesienie współwłasności o roszczeniach przewidzianych
w art. 618 § 1 k.p.c. orzeka zawsze na wniosek osób uprawnionych do ich
zgłoszenia. W doktrynie trafnie podkreśla się, iż stosowny wniosek (żądanie) – na
zasadzie odpowiedniego zastosowania art. 187 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. –
powinien spełniać wymagania dotyczące pozwu. Zgłaszając roszczenie, o którym
III CZ 129/25
6
mowa w art. 618 § 1 k.p.c., uczestnik musi zatem dokładnie oznaczyć jego
wysokość i podstawę faktyczną. Do pisma procesowego zawierającego zgłoszenie
tego rodzaju roszczenia ma zastosowanie art. 130 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.,
stąd też w rachubę wchodzi zwrot wniosku w razie nieusunięcia w terminie jego
braku formalnego. Sąd zaś orzekając o tych roszczeniach, dla zapewnienia
postanowieniu pełnej jednoznaczności, powinien nie tylko ujmować poszczególne
o nich rozstrzygnięcia, zamieszczone w jego sentencji, w odrębnie oznaczone
punkty, lecz także w razie uwzględnienia danego roszczenia jedynie w pewnym
zakresie, dokładnie wskazywać, iż sąd żądanie częściowo oddala (tak wprost:
postanowienie Sądu Najwyższego z 29 stycznia 2016 r., II CSK 82/15, i inne
orzeczenia w nim powołane).
Na tym tle uwydatnia się więc brzmienie sentencji postanowienia Sądu
Rejonowego, który nie poddając pod osąd żądania uczestniczki, oddalił wniosek
o podział majątku wspólnego między uczestnikami. Sama istota postępowania
apelacyjnego sprowadza się wszakże do ponownej i wszechstronnej analizy
sprawy zarówno w aspekcie faktycznym, jak i prawnym, jednakże zasadniczo
zgromadzenie materiału dowodowego należy do sądu pierwszej instancji,
a uzupełniająco do sądu drugiej instancji, z jednoczesnym uprawnieniem do
pominięcia nowych faktów i dowodów. A zatem, w zaistniałej sytuacji trudno
przypisać Sądowi Okręgowemu obowiązek przeprowadzania samodzielnie
postępowania dowodowego, którego Sąd Rejonowy w zasadzie nie przeprowadził.
Przypatrując się całościowo treści motywów pisemnych postanowienia Sądu
Okręgowego, Sąd Najwyższy powziął przekonanie, że przeprowadzenie rozważań
przez Sąd drugiej instancji również w pozostałym zakresie, dotyczących
szczegółowych ustaleń wspomnianych w uzasadnieniu jako brakujące, stanowiłoby
in concreto wyręczenie i zastąpienie Sądu Rejonowego w obowiązku rozważenia
sprawy co do meritum. Natomiast działanie Sądu odwoławczego w wizji
wykreowanej przez skarżącego mogłoby z kolei prowadzić do naruszenia zasad
modelu apelacji pełnej, uniemożliwiając kontrolę postanowienia po raz pierwszy
orzekającego o omawianym zakresie dopiero w postanowieniu wydanym na skutek
apelacji. Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego jest wobec tego w ujęciu art.
386 § 4 k.p.c. w pełni usprawiedliwione.
III CZ 129/25
7
Z przedstawionych względów zażalenie podlegało oddaleniu na zasadzie
art. 39814 w zw. Z art. 3941 § 3 k.p.c.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego należało
pozostawić w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie na podstawie art.
13 § 2 w zw. z art. 108 § 2 k.p.c., stosowanego na zasadzie analogii w zw. z art.
39821 k.p.c. i art. 3941 § 3 k.p.c. Warto przy tym zwrócić uwagę na termin
wniesienia odpowiedzi na zażalenie, który został przekroczony.
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
a.w.
[a.ł]
