III CO 353/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Kamil Zaradkiewicz
26 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 26 marca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku J.W. i B.W.
z udziałem Skarbu Państwa-Sądu Rejonowego w […] i Skarbu Państwa-Starosty
Powiatowego w B.
o zasiedzenie,
na skutek wystąpienia przez Sąd Rejonowy w […]
postanowieniem z 11 marca 2025 r., I Ns 141/25,
o przekazanie do sądu równorzędnego,
odmawia przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu
z Sądem Rejonowym w […].
[M.O.]
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 11 marca 2025 r. Sąd Rejonowy w […], w sprawie
z wniosku J.W. i B.W. z udziałem Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w […]. oraz
Skarbu Państwa – Starosty Powiatowego w B. o zasiedzenie, zwrócił się do Sądu
Najwyższego, na podstawie art. 441 k.p.c., o przekazanie sprawy do rozpoznania
innemu sądowi równorzędnemu z uwagi na dobro wymiaru sprawiedliwości.
Sąd wnioskujący w uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia wskazał,
że Sąd Okręgowy w […], wyznaczył na wniosek Sądu Rejonowego w […], na
podstawie art. 442 pkt 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Rejonowy w […] do
rozpoznania niniejszej sprawy. W ocenie Sądu wnioskującego do rozpoznania
III CO 353/25
2
sprawy powinien jednak zostać wyznaczony sąd spoza okręgu […]. Jako
okoliczność uzasadniającą wyznaczenie takiego sądu Sąd Rejonowy w […]
wskazał m.in. fakt, że sędziowie tego sądu pozostają w stałych kontaktach z
sędziami Sądu Rejonowego w […] wynikających z uczestnictwa w tych samych
szkoleniach w ramach okręgu, konferencjach czy spotkaniach zawodowych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wniosek złożony przez Sąd Rejonowy w […] nie zasługiwał na
uwzględnienie.
Zgodnie z art. 441 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy może przekazać sprawę do
rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu z sądem występującym, jeżeli
wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości, w szczególności wzgląd na
społeczne postrzeganie sądu jako organu bezstronnego. Przekazanie sprawy
innemu sądowi równorzędnemu na podstawie art. 441 § 1 k.p.c. powinno mieć
miejsce w sytuacji, gdy rozpoznanie sprawy w danym sądzie, bez względu na to
przez którego sędziego, godziłoby w dobro wymiaru sprawiedliwości. Chodzi
zatem, co do zasady, o tego rodzaju okoliczności, które są powiązane z danym
sądem w znaczeniu ustrojowym (instytucjonalnym), a nie z konkretnym
sędzią (postanowienia SN: z 31 maja 2023 r., III CO 260/23; z 24 stycznia 2025 r.,
III CO 43/25). Wiąże się to z założeniem postrzegania sądu jako bezstronnego
(zgodnie z paremią "justice must not only be done, it must also be seen to be done"
- sprawiedliwość musi być nie tylko wykonywana, ale musi być również widziana,
że jest wykonywana, zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
z 26 października 1984 r. w sprawie De Cubber przeciwko Belgii,
ECLI:CE:ECHR:1984: 1026JUD000918680, § 26; postanowienia SN: z 16 maja
2023 r., III CO 329/23; z 24 stycznia 2025 r., III CO 43/25).
Art. 442 k.p.c., na podstawie którego swoje postanowienie wydał Sąd
Okręgowy w […], jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 441 k.p.c. Jeżeli
bowiem wystąpi jedna z sytuacji określonych w art. 442 pkt 1 lub 2 k.p.c., to
przedstawienie przez sąd właściwy akt sprawy sądowi nad nim przełożonemu
a następnie przekazanie sprawy przez sąd przełożony innemu sądowi
III CO 353/25
3
równorzędnemu jest obligatoryjne (postanowienie SN z 21 grudnia 2022 r., III CO
1102/22).
W niniejszej sprawie wystąpiła sytuacja objęta hipotezą art. 442 pkt 1 k.p.c.,
w związku z czym Sąd Rejonowy w […] wystąpił do Sądu Okręgowego w […] o
przekazanie sprawy do sądu równorzędnego.
Na podstawie wskazanego wyżej przepisu sąd przełożony ma kompetencję
do wyznaczenia innego sądu równorzędnego, który może znajdować się zarówno
w okręgu lub w apelacji tego samego sądu, który zwrócił się o przekazanie sprawy,
jak też może znajdować się poza tymi obszarami. Sąd równorzędny, któremu
sprawa została przekazana, staje się sądem właściwym miejscowo, rzeczowo
i funkcjonalnie do rozpoznania sprawy (P. Feliga (w:) T. Szanciło (red.), Kodeks
postępowania cywilnego. Komentarz. Komentarz. Art. 1–45816. Tom I, wyd. 2,
Legalis 2023, komentarz do art. 442, nb. 9).
Sąd Okręgowy w […] postanowieniem z 11 lutego 2025 r. postanowił
wyznaczyć do rozpoznania sprawy inny sąd równorzędny z okręgu […].
Powyższe postanowienie jest niezaskarżalne – przepisy k.p.c. nie przewidują
możliwości wniesienia zażalenia lub innego środka zaskarżenia od postanowienia
wydanego na podstawie art. 442 pkt 1 lub 2 k.p.c.
Jednocześnie, żaden przepis nie zakazuje sądowi wyznaczonemu do
rozpoznania sprawy na podstawie art. 442 pkt 1 lub 2 k.p.c. wystąpienia do Sądu
Najwyższego, na podstawie art. 441 k.p.c., o wyznaczenie innego sądu
równorzędnego z uwagi na dobro wymiaru sprawiedliwości. Dopuszczenie takiej
możliwości nie może skutkować przeprowadzaniem przez Sąd Najwyższy swoistej
kontroli postanowienia właściwego Sądu wydanego na podstawie art. 442 pkt 1 lub
2 k.p.c.
Przeprowadzeniem takiej kontroli byłoby w istocie poddanie weryfikacji
zgodnie z wnioskiem Sąd Rejonowy w […] postanowienia wydanego przez Sąd
Okręgowy w […]. Tymczasem nie istnieją podstawy dla oceny tego, czy trafne są
wątpliwości względnie zastrzeżenia odnośnie prawidłowości przekazania sprawy,
na co wskazano w uzasadnieniu postanowienia z 11 marca 2025 r.
III CO 353/25
4
Wyznaczenie sądu równorzędnego na podstawie art. 442 k.p.c. powinno
w założeniu ostatecznie rozstrzygać kwestię ustalenia sądu właściwego do
rozpoznania danej sprawy, o ile nie wystąpią nadzwyczajne okoliczności
przemawiające za odmiennym rozstrzygnięciem w tym zakresie i w odpowiedni
trybie.
Niezależnie od powyższego w ocenie Sądu Najwyższego okoliczności
wskazane przez Sąd wnioskujący nie uzasadniają przekazania sprawy innemu
sądowi równorzędnemu.
Fakt, że Prezes Sądu Rejonowego w […] jest członkiem kolegium Sądu
Okręgowego w […], nie oznacza, że Sąd Rejonowy w […] nie może być
postrzegany jako sąd bezstronny. Prezes Sądu Rejonowego w […] nie jest bowiem
osobiście uczestnikiem postępowania, którego wniosek dotyczy, lecz
reprezentantem Skarbu Państwa. Postępowanie nie dotyczy zatem interesów
osoby pełniącej aktualnie funkcję Prezesa Sądu Rejonowego w […].
Ponadto, za uwzględnieniem wniosku złożonego przez Sąd Rejonowy w […]
nie może przemawiać okoliczność, że sędziowie Sądów Rejonowych w […] i […]
mają pozostawać ze sobą w stałych kontaktach wynikających m.in. z uczestnictwa
w tych samych szkoleniach. Taka okoliczność może co najwyżej być ewentualnie
podstawą uznania występowania uzasadnionej wątpliwości co do bezstronności
dotyczącej konkretnego sędziego i w konsekwencji być podstawą ewentualnego
wyłączenia na podstawie art. 49 k.p.c. Jeśli w ocenie sędziego, któremu sprawa
została przydzielona do rozpoznania, zachodzą okoliczności, które mogłyby
wywoływać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności, to sędzia ten ma
możliwość przedstawienia żądania jego wyłączenia. Odpowiednie uprawnienie
przysługuje również w takich przypadkach stronom lub uczestnikom postępowania.
Brak jest natomiast podstaw do przyjmowania z góry, a limine, że w stosunku do
każdego z sędziów Sądu wnioskującego zachodzą okoliczności uzasadniające ich
wyłącznie ze wskazanych przyczyn. Również z uzasadnienia postanowienia Sądu
wnioskującego nie wynika, aby takie okoliczności występowały w odniesieniu do
wszystkich sędziów tego Sądu, którym sprawa mogłaby zostać przydzielona do
rozpoznania.
III CO 353/25
5
Fakt, że rozpoznanie sprawy może być dla sędziego niekomfortowe z uwagi
na to, że uczestnikiem postępowania jest Skarb Państwa reprezentowany przez
prezesa właściwego sądu, w żadnej mierze nie powinien prowadzić do konkluzji, że
dobro wymiaru sprawiedliwości wymaga przekazania sprawy do rozpoznania
innemu sądowi równorzędnemu. Co więcej, to właśnie uwzględnienie wniosku
złożonego przez Sąd Rejonowy w […] i uznanie, że wskazane przez ten Sąd
okoliczności wypełniają przesłankę „dobra wymiaru sprawiedliwości” mogłoby
zaburzać postrzeganie Sądu jako organu bezstronnego i osłabiać zaufanie do
sędziów oraz ich zdolności do obiektywnego orzekania.
Przewidziana w art. 441 § 1 k.p.c. podstawa do wystąpienia do Sądu
Najwyższego o przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu nie może
zastępować innych, znanych procesowych instrumentów, przy wykorzystaniu
których można osiągnąć gwarancję, że sprawa zostanie rozpoznana przez
bezstronny sąd. Takim instrumentem procesowym od lat jest właśnie instytucja
wyłączenia sędziego (postanowienia SN: z 14 lipca 2021 r., IV CO 119/21;
z 24 stycznia 2025 r., III CO 43/25). O konieczności przekazania sprawy innemu
sądowi równorzędnemu na podstawie art. 441 k.p.c. nie przesądzają ewentualne
przesłanki do wyłączenia sędziego od rozpoznania sprawy w stosunku do części,
nawet istotnej, sędziów sądu występującego, gdyż podstaw jego stosowania nie
należy utożsamiać z podstawami wyłączenia sędziego (zob. postanowienia SN:
z 19 listopada 2020 r., V CO 213/20; z 16 marca 2023, III CO 1264/22; z 16 maja
2023 r., III CO 329/23). Nie można natomiast z góry zakładać, iż w rozpoznaniu
sprawy sędzia może kierować się ocenami subiektywnymi, zamiast
obowiązującego prawa lub by jego decyzja procesowa miała być poddana
jakimkolwiek naciskom zewnętrznym (zob. postanowienia SN: z 7 grudnia
2016 r., II UO 6/16; 23 grudnia 2021 r., I CO 148/21; z 12 maja 2022 r., III CO
401/22; z 16 maja 2023 r., III CO 329/23).
Sąd wnioskujący nie przedstawił argumentów przemawiających na rzecz
stanowiska, że wskazana wyżej instytucja jest w niniejszej sprawie
niewystarczającym narzędziem do tego, aby sprawa została rozpozna przez sąd
spełniający wymagania standardu bezstronności.
III CO 353/25
6
Z uwagi na powyższe na podstawie art. 441 § 1 k.p.c. orzeczono, jak
w sentencji postanowienia.
[M.O.]
[a.ł]
SSN Kamil Zaradkiewicz
