II ZIZ 23/22
Sąd Najwyższy w składzie:
UCHWAŁA
Dnia 1 października 2025 r.
Prezes SN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący)
SSN Tomasz Demendecki (sprawozdawca)
SSN Paweł Wojciechowski
Protokolant starszy inspektor sądowy Marta Brzezińska
przy udziale SSN Andrzeja Tomczyka - Rzecznika Dyscyplinarnego Sądu
Najwyższego, Ł. K. - prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej Oddziałowej Komisji
Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Ł. oraz adwokata K. M. -
obrońcy X. Y. - sędziego Sądu Najwyższego w stanie spoczynku, po rozpoznaniu w
Izbie Odpowiedzialności Zawodowej na posiedzeniu w dniu 7 grudnia 2022 r., 13
grudnia 2022 r. i 30 września 2025 r. zażalenia obrońcy na uchwałę Izby
Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2022 r., sygn. akt I DI 14/22,
w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej
podjął uchwałę:
I. uchylić uchwałę Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego z dnia
27 czerwca 2022 r., sygn. akt I DI 14/22;
II. odmówić zezwolenia na pociągnięcie sędziego Sądu
Najwyższego w stanie spoczynku X. Y. do odpowiedzialności karnej
za czyny wskazane we wniosku prokuratora Instytutu Pamięci
Narodowej Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu w Ł. z dnia 29 marca 2019 r., sygn. akt […];
III. kosztami postępowania obciążyć Skarb Państwa.
Tomasz Demendecki Wiesław Kozielewicz Paweł Wojciechowski
UZASADNIENIE
II ZIZ 23/22
2
Wnioskiem z dnia 29 marca 2022 r. prokurator Instytutu Pamięci Narodowej
Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Ł. (dalej
prokurator IPN), sygn. akt […], wystąpił do Sądu Najwyższego Izby Dyscyplinarnej
o podjęcie uchwały zezwalającej na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej
sędziego Sądu Najwyższego w stanie spoczynku X. Y., za przestępstwa z art. 165
§ 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o
Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu (tekst jednolity: Dz.U. z 2021 r., poz. 177).
Uchwałą Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2022
r., sygn. akt I DI 14/22, zezwolono na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej
sędziego Sądu Najwyższego w stanie spoczynku X. Y., za czyny polegające na tym,
że:
I. w dniu 27 stycznia 1982 r. w Ł., jako sędzia Sądu Pomorskiego Okręgu
Wojskowego w B. orzekający na sesji wyjazdowej w Ł., będąc tym samym
funkcjonariuszem państwa komunistycznego, działając wspólnie i w porozumieniu z
innymi sędziami tego Sądu - członkami składu orzekającego, rozpoznając na
rozprawie sprawę prowadzoną pod sygnaturą akt [...] przeciwko oskarżonemu Z. R.
przekroczył swoje uprawnienia w ten sposób, że wydał wyrok skazujący
oskarżonego za czyn z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie
wojennym na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności z zaliczeniem
tymczasowego aresztowania od dnia 31 grudnia 1981 r., którą skazany odbył w
okresie do dnia 1 lipca 1983 r., w sytuacji gdy materiał dowodowy zgromadzony w
sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, że oskarżony swoim zachowaniem
wypełnił znamiona przypisanego mu czynu, a orzekając w sposób dowolny,
sprzeczny z dowodami zgromadzonymi w toku postępowania, stosując przy tym
wykładnię rozszerzającą zakres penalizowanych zachowań uznał, iż Z. R., jako
członek związku zawodowego NSZZ „Solidarność", w dniu 14 grudnia 1981 roku w
Ł. w M. podjął działalność związkową przejawiającą się w tym, że zawiązał wraz z
innymi osobami komitet strajkowy i działając w takim charakterze prowadził sondaż
wśród części załogi przedsiębiorstwa w przedmiocie podjęcia akcji strajkowej, od
której to działalności następnie dobrowolnie odstąpił apelując jednocześnie do
II ZIZ 23/22
3
załogi o przystąpienie do pracy”, podczas gdy zachowanie Z. R. stanowiło
wyłącznie wyraz jego prawa do wolności myśli, sumienia i wyznania, obejmujące
prawo uzewnętrzniania, w tym publicznego, poglądów i przekonań oraz prawo do
tworzenia związków zawodowych i przystępowania do nich, zagwarantowanego
przez Konstytucję PRL i akty prawa międzynarodowego a nadto pomijając fakt, iż w
dniu 14 grudnia 1981 r., dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym nie był
jeszcze opublikowany, co nastąpiło dopiero w dniu 17 grudnia 1981 roku, przez co
Z. R. nie mógł zapoznać się z jego treścią a tym samym nie mógł ponosić winy za
swój czyn, co X. Y. powinien był uwzględnić przy wyrokowaniu, stosując w ten
sposób wobec pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i wyrażanych
przezeń przekonań i poglądów społeczno-politycznych, a tym samym naruszył jego
prawa do wyrażania takich przekonań i opinii, które to represje stanowiły poważne
prześladowanie z powodu przynależności pokrzywdzonego do określonej grupy
politycznej, czym dopuścił się zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie
zbrodnię przeciwko ludzkości, polegającej na pozbawieniu pokrzywdzonego
wolności na okres trwający dłużej niż 14 dni, działając w ten sposób na szkodę
interesu publicznego oraz interesu prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przestępstwo
z art. 165 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia
1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko
Narodowi Polskiemu (tekst jednolity: Dz.U. z 2021 r., poz. 177 dalej powoływana
jako: ustawa o IPN);
II. w dniu 27 stycznia 1982 r. w Ł., jako sędzia Sądu Pomorskiego Okręgu
Wojskowego w B. orzekający na sesji wyjazdowej w Ł., będąc tym samym
funkcjonariuszem państwa komunistycznego, działając wspólnie i w porozumieniu z
innymi sędziami tego Sądu - członkami składu orzekającego, rozpoznając na
rozprawie sprawę prowadzoną pod sygnaturą akt [...] przeciwko oskarżonemu H. D.
przekroczył swoje uprawnienia w ten sposób, że wydał wyrok skazujący
oskarżonego za czyn z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie
wojennym na karę 1 roku pozbawienia wolności z zaliczeniem tymczasowego
aresztowania od dnia 19 grudnia 1981 r., którą skazany odbył w okresie do dnia 19
grudnia 1982 r., w sytuacji gdy materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie
dawał podstaw do przyjęcia, że oskarżony swoim zachowaniem wypełnił znamiona
II ZIZ 23/22
4
przypisanego mu czynu, a orzekając w sposób dowolny, sprzeczny z dowodami
zgromadzonymi w toku postępowania, stosując przy tym wykładnię rozszerzającą
zakres penalizowanych zachowań uznał, iż H. D., jako członek związku
zawodowego NSZZ „Solidarność” w dniu 14 grudnia 1981 roku w Ł. w M. podjął
działalność związkową przejawiającą się w tym, że zawiązał wraz z innymi osobami
komitet strajkowy i działając w takim charakterze prowadził sondaż wśród części
załogi przedsiębiorstwa w przedmiocie podjęcia akcji strajkowej, od której to
działalności następnie dobrowolnie odstąpił apelując jednocześnie do załogi o
przystąpienie do pracy”, podczas gdy zachowanie H. D. stanowiło wyłącznie wyraz
jego prawa do wolności myśli, sumienia i wyznania, obejmujące prawo
uzewnętrzniania, w tym publicznego, poglądów i przekonań oraz prawo do
tworzenia związków zawodowych i przystępowania do nich, zagwarantowanego
przez Konstytucję PRL i akty prawa międzynarodowego a nadto pomijając fakt, iż w
dniu 14 grudnia 1981 r., dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym nie był
jeszcze opublikowany, co nastąpiło dopiero w dniu 17 grudnia 1981 roku, przez co
H. D. nie mógł zapoznać się z jego treścią, a tym samym nie mógł ponosić winy za
swój czyn, co X. Y. powinien był uwzględnić przy wyrokowaniu, stosując w ten
sposób wobec pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych
i wyrażanych przezeń przekonań i poglądów społeczno-politycznych, a tym samym
naruszył jego prawa do wyrażania takich przekonań i opinii, które to represje
stanowiły poważne prześladowanie z powodu przynależności pokrzywdzonego do
określonej grupy politycznej, czym dopuścił się zbrodni komunistycznej,
stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, polegającej na
pozbawieniu pokrzywdzonego wolności na okres trwający dłużej niż 14 dni,
działając w ten sposób na szkodę interesu publicznego oraz interesu prywatnego
pokrzywdzonego, tj. o przestępstwo z art. 165 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 ust.
1 i art. 3 ustawy o IPN;
III. w dniu 27 stycznia 1982 r. w Ł., jako sędzia Sądu Pomorskiego Okręgu
Wojskowego w B. orzekający na sesji wyjazdowej w Ł., będąc tym samym
funkcjonariuszem państwa komunistycznego, działając wspólnie i w porozumieniu z
innymi sędziami tego Sądu - członkami składu orzekającego, rozpoznając na
rozprawie sprawę prowadzoną pod sygnaturą akt [...] przeciwko oskarżonemu J. F.
II ZIZ 23/22
5
przekroczył swoje uprawnienia w ten sposób, że wydał wyrok skazujący
oskarżonego za czyn z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie
wojennym na karę 1 roku pozbawienia wolności z zaliczeniem tymczasowego
aresztowania od dnia 19 grudnia 1981 r., którą skazany odbył w okresie do dnia 29
września 1982 r., w sytuacji gdy materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie
dawał podstaw do przyjęcia, że oskarżony swoim zachowaniem wypełnił znamiona
przypisanego mu czynu, a orzekając w sposób dowolny, sprzeczny z dowodami
zgromadzonymi w toku postępowania, stosując przy tym wykładnię rozszerzającą
zakres penalizowanych zachowań uznał, iż J. F. ,jako członek, związku
zawodowego NSZZ „Solidarność” w dniu 14 grudnia 1981 roku w Ł. w M. podjął
działalność związkową przejawiającą się w tym, że zawiązał wraz z innymi osobami
komitet strajkowy i działając w takim charakterze prowadził sondaż wśród części
załogi przedsiębiorstwa w przedmiocie podjęcia akcji strajkowej, od której to
działalności następnie dobrowolnie odstąpił apelując jednocześnie do załogi
o przystąpienie do pracy”, podczas gdy zachowanie J. F. stanowiło wyłącznie wyraz
jego prawa do wolności myśli, sumienia i wyznania, obejmujące prawo
uzewnętrzniania, w tym publicznego, poglądów i przekonań oraz prawo do
tworzenia związków zawodowych i przystępowania do nich, zagwarantowanego
przez Konstytucję PRL i akty prawa międzynarodowego, a nadto pomijając fakt, iż
w dniu 14 grudnia 1981 r., dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym nie
był jeszcze opublikowany, co nastąpiło dopiero w dniu 17 grudnia 1981 roku, przez
co J. F. nie mógł zapoznać się z jego treścią, a tym samym nie mógł ponosić winy
za swój czyn, co X. Y. powinien był uwzględnić przy wyrokowaniu, stosując w ten
sposób wobec pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i wyrażanych
przezeń przekonań i poglądów społeczno-politycznych, a tym samym naruszył jego
prawa do wyrażania takich przekonań i opinii, które to represje stanowiły poważne
prześladowanie z powodu przynależności pokrzywdzonego do określonej grupy
politycznej, czym dopuścił się zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie
zbrodnię przeciwko ludzkości, polegającej na pozbawieniu pokrzywdzonego
wolności na okres trwający dłużej niż 14 dni, działając w ten sposób na szkodę
interesu publicznego oraz interesu prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przestępstwo
z art. 165 § 2 k.k. z 1969 r. w zw.z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy o IPN;
II ZIZ 23/22
6
IV. w dniu 27 stycznia 1982 r. w Ł., jako sędzia Sądu Pomorskiego Okręgu
Wojskowego w B. orzekający na sesji wyjazdowej w Ł., będąc tym samym
funkcjonariuszem państwa komunistycznego, działając wspólnie i w porozumieniu z
innymi sędziami tego Sądu - członkami składu orzekającego, rozpoznając na
rozprawie sprawę prowadzoną pod sygnaturą akt [...] przeciwko oskarżonemu L. J.
przekroczył swoje uprawnienia w ten sposób, że wydał wyrok skazujący
oskarżonego za czyn z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie
wojennym na karę 1 roku pozbawienia wolności z zaliczeniem tymczasowego
aresztowania od dnia 19 grudnia 1981 r., którą skazany odbył w okresie do dnia 29
września 1982 r., w sytuacji gdy materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie
dawał podstaw do przyjęcia, że oskarżony swoim zachowaniem wypełnił znamiona
przypisanego mu czynu, a orzekając w sposób dowolny, sprzeczny z dowodami
zgromadzonymi w toku postępowania, stosując przy tym wykładnię rozszerzającą
zakres penalizowanych zachowań uznał, iż L. J. Jako członek związku
zawodowego NSZZ „Solidarność” w dniu 14 grudnia 1981 roku w Ł. w M. podjął
działalność związkową przejawiającą się w tym, że zawiązał wraz z innymi osobami
komitet strajkowy i działając w takim charakterze prowadził sondaż wśród części
załogi przedsiębiorstwa w przedmiocie podjęcia akcji strajkowej, od której to
działalności następnie dobrowolnie odstąpił apelując jednocześnie do załogi o
przystąpienie do pracy", podczas gdy zachowanie L. J. stanowiło wyłącznie wyraz
jego prawa do wolności myśli, sumienia i wyznania, obejmujące prawo
uzewnętrzniania, w tym publicznego, poglądów i przekonań oraz prawo do
tworzenia związków zawodowych i przystępowania do nich, zagwarantowanego
przez Konstytucję PRL i akty prawa międzynarodowego a nadto pomijając fakt, iż w
dniu 14 grudnia 1981 r., dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym nie był
jeszcze opublikowany, co nastąpiło dopiero w dniu 17 grudnia 1981 roku, przez co
L. J. nie mógł zapoznać się z jego treścią a tym samym nie mógł ponosić winy za
swój czyn, co X. Y. powinien był uwzględnić przy wyrokowaniu, stosując w ten
sposób wobec pokrzywdzonego represje z powodu prezentowanych i wyrażanych
przezeń przekonań i poglądów społeczno-politycznych, a tym samym naruszył jego
prawa do wyrażania takich przekonań i opinii, które to represje stanowiły poważne
prześladowanie z powodu przynależności pokrzywdzonego do określonej grupy
II ZIZ 23/22
7
politycznej, czym dopuścił się zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie
zbrodnię przeciwko ludzkości, polegającej na pozbawieniu pokrzywdzonego
wolności na okres trwający dłużej niż 14 dni, działając w ten sposób na szkodę
interesu publicznego oraz interesu prywatnego pokrzywdzonego, tj. o przestępstwo
z art. 165 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy o IPN,
Zażalenie na powyższą uchwałę wniósł adw. M. M. – pełnomocnik sędziego
objętego wnioskiem, który zaskarżył powyższą w całości, podnosząc zarzut:
I. naruszenia przepisów art. 117 § 2 k.p.k. w zw. z art. 6 k.p.k. i art. 42 ust. 2
oraz 78 Konstytucji RP poprzez ich niezastosowanie ze skutkiem pozbawienia
obwinionego prawa do obrony wobec bezzasadnego oddalenia wniosków
obwinionego i jego obrońcy z dnia 24 czerwca 2022 r. o odroczenie terminu
posiedzenia wyznaczonego na dzień 27 czerwca 2022 r.;
II. naruszenia przepisów art. 80 § 2c u.s.p. w zw. z art. 10 § 1 ustawy o SN
poprzez błędne ustalenie dostatecznie uzasadnionego podejrzenia popełnienia
przez sędziego X. Y. przestępstwa polegającego na pozbawieniu wolności Z. R., H.
D., J. F. oraz L. J. wskutek wydania wyroku w sprawie o sygn. akt [...].
Formułując powyższe zarzuty autor zażalenia wniósł o uchylenie
zaskarżonej uchwały w całości.
Pismem z dnia 2 grudnia 2022 r. objęty wnioskiem sędzia poparł zarzuty i
argumentację zawartą w zażaleniu.
Na posiedzeniu w dniu 13 grudnia 2022 r. Sąd Najwyższy postanowił:
wznowić postępowanie, odroczyć rozpoznanie sprawy i na podstawie art. 82 § 1
ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym przedstawić do
rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów Izby Odpowiedzialności Zawodowej Sądu
Najwyższego następujące zagadnienia prawne:
1. czy art. 107 § 3 pkt 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju
sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 365 ze zm.) - dalej powoływana jako
u.s.p., w brzmieniu nadanym art. 4 pkt 4 lit. b ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o
II ZIZ 23/22
8
zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022
r., poz. 1259), a także art. 72 § 6 pkt 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1904 z późn. zm.) oraz art. 37 § 4 pkt 1
ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. Prawo o ustroju sądów wojskowych (t.j. Dz. U. z
2022 r. poz. 2250), wyłączające odpowiedzialność dyscyplinarną w przypadku
błędu w zakresie wykładni i stosowania przepisów prawa krajowego lub prawa Unii
Europejskiej lub w zakresie ustalenia stanu faktycznego lub oceny dowodów,
wpływa na ocenę bezprawności zachowania sędziego (przekroczenia uprawnień
lub niedopełnienia obowiązków) związanego z orzeczeniem przez niego wydanym
ocenianego z punktu widzenia art. 165 lub art. 246 ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r.
- Kodeks karny (Dz. U. z dnia 14 maja 1969 r., Nr 13, poz. 94 ze zm.) - dalej
powoływana jako k.k. z 1969 r., albo art. 231 k.k.?;
2. w przypadku odpowiedzi negatywnej na zagadnienie sformułowane w pkt.
1: czy znamiona zbrodni przeciwko ludzkości w rozumieniu art. 3 ustawy z dnia 18
grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu (tekst jednolity: Dz.U. z 2021 r., poz. 177) obejmują
tylko i wyłącznie wielokrotne zachowanie sędziego, stanowiące zbrodnię
komunistyczną określoną w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o
Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu (tekst jednolity: Dz.U. z 2021 r., poz. 177), polegające na bezprawnym
działaniu sędziego w postaci wydawania (głosowania za wydaniem) orzeczeń
stanowiących zbrodnię sądową podczas orzekania w trybie doraźnym na podstawie
dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o postępowaniach szczególnych w sprawach o
przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego (Dz.U.1981,
Nr 29, poz. 156), czy też jednokrotne takie zachowanie?;
3. czy wobec treści art. 95 § 1 ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r. Kodeks
postępowania karnego (Dz. U. Nr 13, poz. 96 z późn. zm.) - stanowiącego
odpowiednik obecnie obowiązującego art. 108 § 1 k.p.k. -statuującego
bezwzględną zasadę tajemnicy narady, fundamentalny brak aprobaty
przegłosowanego sędziego co do istoty rozstrzygnięcia, w sytuacji nieskorzystania
przez niego z prawa do złożenia zdania odrębnego, umożliwia zwolnienie sędziego
II ZIZ 23/22
9
od tajemnicy narady sędziowskiej i przebiegu głosowania w postępowaniu o
wyrażenie zgody na pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej za czyn określony
w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej -
Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu?
Powyższe zagadnienia prawne zostały zarejestrowane pod sygn. akt II ZZP
22/22.
Postanowieniem Sądu Najwyższego z 25 maja 2023 r., sygn. akt I ZZP 2/22,
na podstawie art. 86 § 2 uSN, zagadnienie prawne przedstawione do
rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów Sądu Najwyższego Izby Odpowiedzialności
Zawodowej postanowieniem z 13 grudnia 2022 r., sygn. akt II ZIZ 23/22,
przedstawiono składowi całej Izby Odpowiedzialności Zawodowej Sądu
Najwyższego, wskazując, iż wymaga tego znaczenie dla praktyki sądowej oraz
powaga występujących wątpliwości wskazanych w uzasadnieniu powołanego
postanowienia.
W dniu 19 września 2023 r., sygn. akt II ZZP 2/22, po rozpoznaniu w Izbie
Odpowiedzialności Zawodowej przedstawionych na podstawie art. 86 § 2 ustawy z
dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym przez skład siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego postanowieniem z dnia 25 maja 2023 r., sygn. akt II ZZP 2/22, do
rozstrzygnięcia składowi całej Izby Odpowiedzialności Zawodowej Sądu
Najwyższego zagadnień prawnych wymagających zasadniczej wykładni ustaw,
pełnego składu Izby Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego podjął
uchwałę:
I. a) Błąd w zakresie wykładni i stosowania przepisów prawa krajowego lub
prawa Unii Europejskiej lub w zakresie ustalenia stanu faktycznego czy też oceny
dowodów, jeżeli nie stanowi rażącej i oczywistej obrazy przepisów prawa, jako
zachowanie mieszczące się w istocie sprawowania wymiaru sprawiedliwości
(zwłaszcza w modelu dwuinstancyjnego postępowania uzupełnionego o instytucje
nadzwyczajnych środków zaskarżenia) i przez to legalne, nie może być podstawą
do pociągnięcia członka składu orzekającego do odpowiedzialności dyscyplinarnej i
karnej (arg. ex. art. 107 § 1 pkt 1-3 u.s.p.).
II ZIZ 23/22
10
b) Jeżeli zachowanie sędziego, które odpowiada znamionom typu deliktu
dyscyplinarnego określonego w art. 107 § 1 u.s.p., dotyczy błędu w zakresie
wykładni i stosowania przepisów prawa krajowego lub prawa Unii Europejskiej lub
w zakresie ustalenia stanu faktycznego czy też oceny dowodów, to nie stanowi ono
przewinienia dyscyplinarnego (art. 107 § 3 pkt 1 u.s.p., art. 76 § 6 pkt 1 uSN, art. 37
§ 4 pkt 1 u.s.w.) i nie może jednocześnie stanowić przestępstwa.
c) Brak odpowiedzialności dyscyplinarnej, jak i będący tego konsekwencją
brak ewentualnej odpowiedzialności karnej, o jakich mowa w pkt. I lit. a i lit. b, nie
obejmuje sytuacji wyjątkowych, w których w ramach sprawowania wymiaru
sprawiedliwości:
– dochodzi do popełnienia przez sędziego w trakcie orzekania tzw. zbrodni
sądowej, czyli czynu sprowadzającego się do umyślnego, w formie zamiaru
bezpośredniego, zachowania polegającego na wymierzeniu przez niego (sąd z nim
w składzie) kary w postępowaniu prowadzonym z naruszeniem fundamentalnych,
powszechnie uznanych zasad normujących postępowanie karne, jak również
kardynalnych zasad określających podstawy pociągnięcia człowieka do
odpowiedzialności karnej;
- sędzia dopuścił się innego przestępstwa (np. przekupstwo, sfałszowanie
dokumentu, zmuszenie do określonego zachowania);
- sędzia podejmuje w złej wierze działania, dla których sprawowanie wymiaru
sprawiedliwości ma stanowić jedynie pozorne uzasadnienie;
- sędzia w sposób arbitralny i pozbawiony jakichkolwiek podstaw faktycznych
i prawnych odmawia udziału w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości.
II. Pojęcie „zbrodni przeciwko ludzkości”, o jakim mowa w art. 3 ustawy z
dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2021 r., poz. 177), obejmuje także
jednokrotne zachowanie sędziego, nawet związane z jego orzekaniem, stanowiące
zbrodnię komunistyczną, określoną w art. 2 ust. 1 powołanej ustawy, jeżeli zostało
II ZIZ 23/22
11
popełnione jako element rozległego i świadomego prześladowania z powodu
przynależności osób prześladowanych do określonej grupy narodowościowej,
politycznej, społecznej, rasowej lub religijnej, a sędzia ten co najmniej aprobował
taki sposób realizacji polityki władz państwa i brał tym samym świadomie czynny
udział w prześladowaniach.
III. Tajemnica narady i głosowania nad orzeczeniem (art. 108 § 1 k.p.k. i
przepisy z ustaw stanowiącego jego odpowiedniki) ma charakter bezwzględny i
żaden organ państwa nie może zwolnić członka składu orzekającego od obowiązku
jej zachowania. Jednakże prawo do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji RP, art. 6
k.p.k.) umożliwia członkowi składu orzekającego, wyłączając w tym zakresie
bezprawność jego zachowania, ujawnienie informacji objętych taką tajemnicą, w
sytuacji gdy pozostaje to w ścisłym związku z podstawowym przedmiotem
postępowania karnego jakim jest kwestia odpowiedzialności karnej za zarzucany
mu czyn zabroniony i jest niezbędne dla realizacji obrony. W takim wypadku
ujawnienie należy do wyłącznej decyzji członka składu orzekającego
korzystającego z prawa do obrony.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Uchwałę Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2022 r.,
sygn. akt I DI 14/22, w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie do
odpowiedzialności karnej sędziego Sądu Najwyższego w stanie spoczynku X. Y. za
czyny wskazane we wniosku prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej Oddziałowej
Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Ł. z dnia 29 marca
2019 r., sygn. akt […], należało uchylić i dokonać jej merytorycznego rozpoznania
co do istoty na etapie sądowym w pierwszej instancji.
Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy
o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r., poz. 1259),
w terminie sześciu miesięcy od dnia wejścia w życie tej ustawy (tj. 15 lipca 2022 r.)
sędziemu, w stosunku do którego została przez Sąd Najwyższy w składzie którego
brał udział sędzia Izby Dyscyplinarnej podjęta uchwała prawomocnie zezwalająca
na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, przysługuje wniosek
II ZIZ 23/22
12
o wznowienie postępowania. Powołany przepis nie uzależnia wznowienia
postępowania od wystąpienia dodatkowych przesłanek wznowieniowych
określonych w art. 540 – 540b k.p.k., albowiem w zakresie nieuregulowanym w tym
przepisie odsyła do przepisów u.s.p. Jedyną przesłanką skutkującą wznowieniem
postępowania zakończonego prawomocną uchwałą zezwalającą na pociągnięcie
sędziego do odpowiedzialności karnej jest udział w składzie orzekającym sędziego
Izby Dyscyplinarnej.
Przyjęcie przez ustawodawcę takiego wyjątkowego rozwiązania prawnego
jest następstwem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w tym
m.in. wyroku z dnia 15 lipca 2021 r. w sprawie C-791/19 Komisja Europejska
przeciwko Polsce (system odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów), w którym
orzeczono, że Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 19 ust.
1 akapit drugi TUE między innymi nie zapewniając niezależności i bezstronności
Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, do której właściwości należy kontrola
decyzji wydanych w postępowaniach dyscyplinarnych prowadzonych wobec
sędziów (art. 3 pkt 5, art. 27 i art. 73 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym w związku z art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie
Sądownictwa, zmienionej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o
Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw). Podobnie w wyroku z
dnia 22 lipca 2021 r., wydanym w sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce (skarga nr
43447/19), Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził naruszenie art. 6 ust. 1
EKPCz w związku z rozpoznaniem przez Izbę Dyscyplinarną Sądu Najwyższego
kasacji obwinionej adwokat J. R. wniesionej od orzeczenia Wyższego Sądu
Dyscyplinarnego Adwokatury, gdyż, cyt.: Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego,
która rozpoznawała sprawę skarżącej, nie była ,,sądem ustanowionym ustawą”.
Z tego też względu, w dniu 9 czerwca 2022 r. uchwalona została ustawa
o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw, która weszła
w życie w dniu 15 lipca 2022 r. Z dniem wejścia w życie powołanej wyżej ustawy
zniesiono Izbę Dyscyplinarną Sądu Najwyższego, a utworzono Izbę
Odpowiedzialności Zawodowej, która przejęła do prowadzenia sprawy wszczęte i
niezakończone przed dniem wejścia jej w życie należące do Izby Dyscyplinarnej.
II ZIZ 23/22
13
Jedyną zatem przesłanką powodującą konieczność wznowienia
postępowania zakończonego prawomocną uchwałą zezwalającą na pociągnięcie
sędziego do odpowiedzialności karnej jest udział w składzie orzekającym sędziego
Izby Dyscyplinarnej. Taki stan wystąpił w niniejszej sprawie, a tym samym
zaskarżona uchwała nie mogły się ostać. W myśl art. 18 ust. 5 ustawy z dnia 9
czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych
ustaw, orzekając o wznowieniu postępowania Sąd Najwyższy uchyla zaskarżoną
uchwałę i rozstrzyga sprawę co do istoty albo umarza postępowanie. Od tego
orzeczenia Sądu Najwyższego środek odwoławczy nie przysługuje.
W ocenie Sądu Najwyższego wniosek prokuratora Instytutu Pamięci
Narodowej Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w
Ł. w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego
Sądu Najwyższego w stanie spoczynku X. Y. nie zasługiwał na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią zdania pierwszego art. 80 § 2c u.s.p., stosowanego w
postępowaniu immunitetowym dotyczącym sędziów Sądu Najwyższego na mocy
odesłania zawartego w art. 10 § 1 u.SN, sąd dyscyplinarny rozpatrując wniosek o
zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, jest
zobligowany do dokonania oceny, czy zachodzi dostatecznie uzasadnione
podejrzenie przestępstwa przez sędziego objętego wnioskiem. Ocena ta obejmuje
nie tylko kwestie związane z formalnym wypełnieniem przez sędziego znamion
czynu zabronionego, ale również to, czy w realiach danej sprawy w dostatecznym
stopniu zaistniały wszystkie warunki realizacji odpowiedzialności karnej, o których
mowa w art. 1 § 1-3 k.k. Do warunków tych należy: popełnienie czynu realizującego
znamiona przewidziane w przepisie szczególnym ustawy karnej, obowiązującej w
czasie jego popełnienia, jego bezprawność, wyższy niż znikomy stopień społecznej
szkodliwości czynu oraz zawinienie. Stopień prawdopodobieństwa popełnienia
przez sędziego przestępstwa może nie być nawet dostateczny, gdy okoliczności
wynikające z przedstawionych przez oskarżyciela dowodów prowadzą do
przekonania, w kontekście odpowiednich norm prawa materialnego, że
odpowiedzialność karna sędziego w rozważanych okolicznościach jest wyłączona.
II ZIZ 23/22
14
Wskazać należy, iż ustalenie, że czyn formalnie wypełnia znamiona przepisu
określającego dany rodzaj przestępstwa, nie może jeszcze oznaczać, że zachodzi
uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa (zob. uchwała SN z dnia 24
maja 2011 r., sygn. akt SNO 20/11). Aby bowiem można mówić o popełnieniu
przestępstwa, musi być spełniony jeszcze ten element jego struktury, który wymaga
zaistnienia większego, niż znikomy stopnia społecznej szkodliwości czynu.
Pozbawienie sądu dyscyplinarnego możliwości badania wspomnianej przesłanki
mogłoby prowadzić do podejmowania uchwał zezwalających na pociągnięcie
sędziego do odpowiedzialności karnej w sprawach, w których ze względu na
znikomy stopień społecznej szkodliwości czynu, postępowania nie byłyby
wszczynane, albo po ich wszczęciu podlegałyby umorzeniu. W tych sytuacjach cel
postępowania, jakim jest udzielenie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do
odpowiedzialności karnej tylko wtedy, gdy zachodzi dostatecznie uzasadnione
podejrzenie popełnienia przez sędziego przestępstwa, nie mógłby być spełniony.
Jakkolwiek powyższe stanowisko dotyczy kwestii związanej z oceną stopnia
społecznej szkodliwości czynu dokonywaną przez sąd dyscyplinarny rozpatrujący
wniosek o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej,
to jednak nie ma przeszkód, aby w tego typu sprawie – analogicznie – ocenie tej
poddać również kwestie związane z zawinieniem w aspekcie wynikającym z art. 1
§ 3 k.k., a zwłaszcza to, czy nie zachodzi okoliczność wyłączająca winę
potencjalnego sprawcy. Skoro bowiem przepis art. 80 § 2c u.s.p. dostatecznie
uzasadnione podejrzenie odnosi expressis verbis do „przestępstwa”, to analizie
należy poddać wszystkie elementy definicyjne tego pojęcia.
W świetle zaoferowanego przez wnioskodawcę wraz z wnioskiem o
uchylenie immunitetu formalnego dokumentacji brak jest podstaw do powzięcia
dostatecznie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstw z art. 165 § 2 k.k.
z 1969 r. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy o IPN. Mimo niewątpliwej złożoności
czynu wnioskodawca nie wykazał bowiem, iż zachowania objętego wnioskiem
sędziego nosiły znamiona przestępstwa zbrodni komunistycznej stanowiącej
zbrodnię przeciwko ludzkości.
II ZIZ 23/22
15
W niniejszej sprawie wnioskodawca postulował o wyrażenie zgody na
pociągnięcie sędziego Sądu Najwyższego w stanie spoczynku X. Y., orzekającego
w okresie stanu wojennego jako sędzia Sądu Pomorskiego Okręgu Wojskowego w
B. orzekający w 1982 r. na sesji wyjazdowej w Ł. do odpowiedzialności karnej za
czyny z z art. 165 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy o IPN,
upatrując konieczność uchylenia przysługującego mu immunitetu formalnego w
związku z jego ówczesnym uczestniczeniem w sprawowaniu wymiaru
sprawiedliwości, tj. zachowaniem polegającym na orzekaniu w sprawie
oskarżonych: Z. R., H. D., J. F. oraz L. J., prowadzonej pod sygn. akt [...].
Wskazać na wstępie wymaga, że pozbawienie wolności w wyniku wydania
wyroku skazującego nie może być co do zasady postrzegane jako przestępstwo
pozbawienia wolności z art. 189 k.k. (art. 165 k.k. z 1969 r.), za które
odpowiedzialność karna jest wyłączona na podstawie kontratypu działania w
ramach uprawnień i obowiązków. Wydanie wyroku skazującego na karę
pozbawienia wolności jest zachowaniem pierwotnie legalnym, gdyż nie posiada
cechy karygodności, którą wyprowadza się z art. 1 § 1 k.k. Za czyn zabroniony
można bowiem uznać nie tylko czyn formalnie wyczerpujący znamiona określone w
ustawie karnej, lecz także jednocześnie godzący w podstawowe dobra społeczne
pozostające pod ochroną zarówno różnych gałęzi prawa, jak również innych
systemów normatywnych. Dane zachowanie, żeby mogło być uznane za czyn
zabroniony musi zatem pozostawać w opozycji do wartości chronionych przez te
systemy, a zarazem akceptowanych w społeczeństwie, w którym systemy te
obowiązują. Nie sposób więc uznać, że w sytuacji, gdy dane zachowanie
funkcjonalnie nie godzi w te systemy, a więc nie może być postrzegane jako
karygodne, stanowi jednocześnie czyn zabroniony, o którym mowa w art. 1 § 1 k.k.
W sytuacji orzeczenia kary pozbawienia wolności w kwestionowanych orzeczeniach
nie można zatem domniemywać, iż sędzia dopuścił się przestępstwa polegającego
na bezprawnym pozbawieniu wolności. W przypadku rozważań w zakresie oceny
czynu związanego z wydaniem orzeczenia przez sędziego, podstawową rzeczą
jaką należy uprawdopodobnić jest to, że istotą wydania określonego wyroku
skazującego na karę pozbawienia wolności było właśnie nie wymierzanie
sprawiedliwości w ramach przysługującej jurysdykcji na podstawie obowiązującego
II ZIZ 23/22
16
prawa, ale doprowadzenie do tego, by określona osoba została bezprawnie
pozbawiona wolności, natomiast urząd sędziego i wynikające z niego uprawnienia
procesowe, były jedynie narzędziem do realizacji takiego celu.
O ile poszukiwanie okoliczności wyłączających winę na gruncie przepisów
kodeksu karnego nie wydaje się szczególnie problematyczne lub kontrowersyjne, o
tyle możliwość zastosowania w sprawie o zezwolenie na pociągnięcie sędziego
Sądu Najwyższego do odpowiedzialności karnej regulacji zawartej w art. 72 § 6
pkt 1 u.SN, zakładającej wyłączenie winy sędziego w przypadku udziału w wydaniu
orzeczenia obarczonego błędem, stała się przedmiotem uchwały podjętej w
składzie całej Izby Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego z dnia 19
września 2023 r., sygn. akt II ZZP 2/22. Powyższa, stosownie do treści art. 87 § 1
u.SN., z chwilą podjęcia uzyskała moc zasady prawnej i wiąże wszystkie składy
Sądu Najwyższego, w tym również skład rozpatrujący niniejszą sprawę.
Realia faktyczne niniejszej sprawy podlegają zatem ocenie prawnej w
sposób zgodny ze wspomnianą uchwałą pełnego składu Izby Odpowiedzialności
Zawodowej z dnia 19 września 2023 r., sygn. akt II ZZP 2/22, z której to
rozstrzygnięć wynika, iż sędzia nie odpowiada za błąd w zakresie wykładni i
stosowania przepisów prawa krajowego lub prawa Unii Europejskiej lub w zakresie
ustalenia stanu faktycznego czy też oceny dowodów, jeżeli nie stanowi rażącej i
oczywistej obrazy przepisów prawa, gdyż jako zachowanie mieszczące się w
istocie sprawowania wymiaru sprawiedliwości (zwłaszcza w modelu
dwuinstancyjnego postępowania uzupełnionego o instytucje nadzwyczajnych
środków zaskarżenia) i przez to legalne, nie może być podstawą do pociągnięcia
członka składu orzekającego do odpowiedzialności dyscyplinarnej i karnej (arg. ex.
art. 107 § 1 pkt 1-3 u.s.p.). Do zmaterializowania się powyższej nie dojdzie również
wówczas, jeżeli zachowanie sędziego, które wyczerpuje znamiona typu deliktu
dyscyplinarnego określonego w art. 107 § 1 u.s.p., dotyczy błędu w zakresie
wykładni i stosowania przepisów prawa krajowego lub prawa Unii Europejskiej lub
w zakresie ustalenia stanu faktycznego czy też oceny dowodów, gdyż nie stanowi
ono przewinienia dyscyplinarnego (art. 107 § 3 pkt 1 u.s.p.) i nie może
jednocześnie stanowić przestępstwa (zob. pkt I lit b uchwały pełnego składu Izby
II ZIZ 23/22
17
Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2023 r.,
sygn. akt II ZZP 2/22). Zwrócić jednak należy uwagę, iż w powołanej wyżej uchwale
pełnego składu Izby Odpowiedzialności Zawodowej stwierdzono jednocześnie, że
,,brak odpowiedzialności dyscyplinarnej, jak i będący tego konsekwencją brak
ewentualnej odpowiedzialności karnej, nie obejmuje sytuacji wyjątkowych, w
których w ramach sprawowania wymiaru sprawiedliwości dochodzi do popełnienia
przez sędziego w trakcie orzekania tzw. zbrodni sądowej, czyli czynu
sprowadzającego się do umyślnego, w formie zamiaru bezpośredniego,
zachowania polegającego na wymierzeniu przez niego (sąd z nim w składzie) kary
w postępowaniu prowadzonym z naruszeniem fundamentalnych, powszechnie
uznanych zasad normujących postępowanie karne, jak również kardynalnych zasad
określających podstawy pociągnięcia człowieka do odpowiedzialności karnej.”
Przedmiotem postępowania w przedmiocie uchylenia immunitetu
prowadzonego przez sąd dyscyplinarny na podstawie art. 80 § 2c u.s.p. w zw.
z art. 10 § 1 u.SN powinna być kwestia dostatecznego uprawdopodobnienia,
że zostały zrealizowane wszelkie przesłanki warunkujące poniesienie przez
sędziego odpowiedzialności karnej. Jedną z tych przesłanek jest wina sprawcy,
która jest wyłączona w sytuacji błędu sędziego w zakresie wykładni i stosowania
przepisów prawa lub w zakresie ustalenia stanu faktycznego lub oceny dowodów, o
którym mowa w art. 72 § 6 pkt 1 u.SN.
Na gruncie rozpoznawanej sprawy kluczowym było zatem ustalenie, czy na
podstawie zaoferowanego przez wnioskodawcę materiału dowodowego można
przyjąć, iż zachodzi dostatecznie uzasadnione podejrzenie, że sędzia w stanie
spoczynku objęty wnioskiem popełnił opisane we wniosku czyny, a te nie stanowiły
uprzednio wspomnianego rezultatu błędu w zakresie wykładni i stosowania
przepisów prawa lub w zakresie ustalenia stanu faktycznego czy też oceny
dowodów, przy czym powyższy nie może być uznawany jedynie jako wadliwość w
tym zakresie, ale również jako wadliwość kwalifikowana, związana z określonym
przekonaniem sędziego co do elementów istotnych z punktu widzenia stosowania
prawa.
Wykluczając powyższe, następnie należało zweryfikować, że można je
II ZIZ 23/22
18
zakwalifikować jako zbrodnie sądowe mające postać zbrodni przeciwko ludzkości.
Mając na uwadze zespół znamion tworzących zbrodnię sądową stanowiącą
zbrodnię komunistyczną i realizującą jednocześnie cechy zbrodni przeciwko
ludzkości, przyjąć należy, iż dopuszcza się powyższego czynu sędzia będący
funkcjonariuszem państwa komunistycznego, który umyślnie i w formie zamiaru
bezpośredniego, używając powierzone mu instrumentarium sądowe, poprzez
wypaczanie i naginanie prawa wydaje (w składzie jednoosobowym bądź jako
członek składu orzekającego) w postępowaniu prowadzonym z naruszeniem
fundamentalnych, powszechnie uznanych zasad normujących postępowanie karne,
jak również kardynalnych zasad określających podstawy pociągnięcia człowieka do
odpowiedzialności karnej, arbitralne w swej istocie orzeczenie o wymierzeniu kary
wobec jednostek lub grup ludności (bądź związane ze stosowaniem represji),
noszące ładunek ewidentnej - w kontekście poczucia sprawiedliwości -
bezprawności, stanowiące element rozległego i świadomego prześladowania z
powodu przynależności osób prześladowanych do określonej grupy
narodowościowej, politycznej, społecznej, rasowej lub religijnej i - co najmniej
aprobując taki sposób realizacji polityki władz państwa - brał tym samym świadomie
czynny udział w prześladowaniach (zob. uchwała pełnego składu Izby
Odpowiedzialności Zawodowej z dnia 19 września 2023 r., sygn. akt II ZZP 2/22).
Dokonując oceny zachowania sędziego objętego wnioskiem, posiłkując się
dowodami pośrednimi, tj. w oparciu o udowodnione pewne okoliczności
niepozostające w bezpośrednim związku z zarzucanymi czynami, na wstępie
przyjąć za uprawdopodobnione należy, iż w pełni aprobował on rozstrzygnięcia
zapadłe w sprawie prowadzonej pod sygn. akt [...], wydane w związku z jego
udziałem w obsadzie orzekającej Sądu Pomorskiego Okręgu Wojskowego w B.
orzekającego na sesji wyjazdowej w Ł. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy
wskazuje bowiem, iż sędzia objęty wnioskiem nie złożył zdania odrębnego od
wydanego wyroku, podczas gdy w sytuacji fundamentalnej niezgody i braku
aprobaty kierunku orzeczenia, uczestnicząc w składzie kolegialnym rozpoznającym
sprawę, miał on moralny obowiązek zgłoszenia votum separatum. Zaznaczyć
jednocześnie należy, iż nie zareagował również w odniesieniu do pisemnych
motywów rozstrzygnięć, gdyż nie złożył zdania odrębnego również od
II ZIZ 23/22
19
sporządzanych uzasadnień. Brak zgłoszenia zdania odrębnego od kontestowanej
decyzji „sztucznej większości” w żaden sposób nie dowodzi jednak o przebiegu
narady i głosowania, jak również nie pozwala na kategoryczne przyjęcie, że sędzia
opowiadał się za przyjętym rozstrzygnięciem, a czynienie na tej podstawie
jakichkolwiek pewnych ustaleń jawi się jako skrajnie wadliwe i sprzeczne z
podstawowymi zasadami orzekania. Przyjęcie, iż głosowanie w składzie
kolegialnym zapadło jednomyślnie, jedynie w oparciu o brak votum separatum,
które w żadnej mierze nie przesądza o sposobie głosowania, czyni wbrew zasadzie
indywidualizacji odpowiedzialności karnej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 7
listopada 2013 r., sygn. akt SNO 31/13, Lex nr 1393804) i jawi się tym samym jako
nieakceptowalne w świetle standardów państwa prawnego. O ile zatem złożenie
zdania odrębnego wprost negowałoby w ogóle prawdopodobieństwo popełnienia
przez sędziego przestępstwa objętego wnioskiem o uchylenie immunitetu, to sam
brak zdania odrębnego nie stanowi, że prawdopodobieństwo to jest dostatecznie
uzasadnione.
W realiach niniejszej sprawy wskazać należy, że pomimo iż sędziowie
orzekający w składzie Sądu Pomorskiego Okręgu Wojskowego w B. orzekający na
sesji wyjazdowej w Ł. w sprawie prowadzonej pod sygn. akt [...] bezspornie wydali
wadliwe rozstrzygnięcia, to nie sposób przyjąć jednak, iż błąd w wyrokowaniu miał
charakter rażący i oczywisty, tj. w szczególności, że przy wyrokowaniu doszło do
wymierzenia kary w postępowaniu prowadzonym z naruszeniem fundamentalnych,
powszechnie uznanych zasad normujących postępowanie karne lub kardynalnych
zasad określających podstawy pociągnięcia człowieka do odpowiedzialności karnej.
Brak jest bowiem podstaw by uznać, by poza samym faktem wydania orzeczenia
obarczonego wadliwością, istniał dowód wskazujący na kwalifikowany charakter tej
wadliwości, wskazujący zatem z dostatecznym prawdopodobieństwem, że
rozstrzygnięcia będące przedmiotem oceny w niniejszej sprawie, zostały wydane z
negatywnych pobudek politycznych. Zaoferowana przez wnioskodawcę warstwa
dowodowa nie wykazała, by poza wadliwością orzeczniczą, wyroki sądów, w
składach których orzekał sędzia objęty wnioskiem, w jego świadomości były
zarazem mechanizmem realizacji celów państwa totalitarnego, do których należały
działania dyskryminacyjne, czy wręcz eliminacyjne, ze względu na poglądy
II ZIZ 23/22
20
polityczne. Nie sposób przy tym przyjąć bez naruszenia nakazu interpretacyjnego
wynikającego z normy określonej w art. 5 § 2 k.p.k., że sędzia, orzekając w
prowadzonej sprawie karnej, nie popełnił błędu w zakresie wykładni znamion
przestępstwa z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym.
Podkreślenia wymaga, iż wspomnianą uprzednio uchwałą pełnego składu
Izby Odpowiedzialności Zawodowej z dnia 19 września 2023 r., sygn. akt II ZZP
2/22, dokonano rozszerzenia pojęcia błędu przyjętego w kodeksie karnym,
przyjmując, iż każdy rodzaj błędu znosi bezprawność czynu. Wskazano bowiem, że
błąd, o którym mowa w art. 107 § 3 pkt 1 u.s.p., art. 76 § 6 pkt 1 uSN i art. 37 § 4
pkt 1 u.s.w., to każdy błąd, zarówno usprawiedliwiony, jak i nieusprawiedliwiony,
zatem ustalenie błędu w zakresie procesu związanego z orzekaniem, na
płaszczyźnie oceny dowodów, ustaleń faktycznych i subsumcji, prowadzi zatem do
wyłączenia odpowiedzialności dyscyplinarnej. Skoro ustawodawca zawarł
kategoryczne sformułowanie „nie stanowi przewinienia dyscyplinarnego”, nie ulega
wątpliwości, że założeniem tak ukształtowanego przepisu jest zupełne wyłączenie
odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziego, a rozważane przepisy „nie przewidują
gradacji odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziego w zakresie sankcji w sytuacji
różnej oceny dokonanego błędu”, przy czym „stosowanie zasady lege non
distinguente prowadzi do braku podstaw do wyróżniania w ich obszarze błędów
usprawiedliwionych i nieusprawiedliwionych”. Regulacja zawarta przepisy
przewidujące błąd, zawarte w art. 107 § 3 pkt 1 u.s.p., art. 76 § 6 pkt 1 uSN i art. 37
§ 4 pkt 1 u.s.w., powinny być postrzegane jako regulacje o charakterze
szczególnym wobec przepisów o błędzie znajdujących się w prawie karnym, a więc
mające pierwszeństwo w stosowaniu.
Odnieść należy się również do kwestii publikacji dekretu z dnia 12 grudnia
1981 r. o stanie wojennym, wskazać należy, iż został on opublikowany w Dzienniku
Ustaw Nr 29, pod pozycją 154. Ten Dziennik Ustaw nosi datę 14 grudnia 1981 r. Z
art. 61 tego dekretu wynika, że wchodzi on w życie z dniem ogłoszenia, z mocą od
dnia uchwalenia. Z art. 3 i art. 4 obowiązującej wówczas ustawy z dnia 30 grudnia
1950 r. o wydawaniu Dziennika Ustaw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i
Dziennika Urzędowego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej ,,Monitor Polski” (Dz. U.
II ZIZ 23/22
21
N 58, poz. 524), wynikało, że akty prawne ogłaszane w organie promulgacyjnym
wchodzą w życie z dniem ich ogłoszenia, jeżeli same nie stanowią inaczej, a dniem
prawnego ogłoszenia aktów zamieszczonych w danym numerze organu
promulgacyjnego jest dzień wydania tego numeru na nim oznaczony. Przyjmowano
zatem, że dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym wszedł w życie 14
grudnia 1981 r, z mocą obowiązującą od dnia 12 grudnia 1981 r., z tym, iż ze
względu na założenie powszechnej znajomości prawa, początkowym punktem
czasowym stosowania dekretu była godzina 6:00 dnia 13 grudnia 1981 r., czyli
moment ogłoszenia proklamacji Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (por. F.
Prusak, Z. Szydłowski, Z. Śpiewak, Komentarz do przepisów o stanie wojennym,
Warszawa 1983, s. 364).
Po roku 1990 okazało się jednak, że Dziennik Ustaw Nr 29, w którym
opublikowano dekret z dnia 12 grudnia o stanie wojennym, nie został wydrukowany
w dniu 14 grudnia 1981 r., lecz później, gdyż druk jego rozpoczęto w dniu 17
grudnia 1981 r. Rzeczywista data druku Dziennika Ustaw Nr 29 została ujawniona
dopiero w toku postępowania w sprawie rewizji nadzwyczajnej o sygn. akt II KRN
154/91, w nadesłanym przez Dyrektora Biura Prawnego Rady Ministrów piśmie z
dnia 9 kwietnia 1991 r. – Nr Pr. 147 – 67/91 (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia
20 września 1991 r., sygn. akt II KRN 154/91, OSNKW 1992, z. 1 – 2, poz.3 i z dnia
17 marca 1992 r., sygn. akt WO 19/92, OSNKW 1992, z. 9 – 10, poz. 69).
Wnioskodawca stawiając zarzuty stosowania dekretu z dnia 12 grudnia 1981
r. o stanie wojennym za czyny popełnione w dniu 14 grudnia 1981 r., mimo, iż ten
dekret nie wszedł jeszcze w życie, nie wykazał, iż sędzia objęty wnioskiem miał on
świadomość tego faktu. Za przyjęciem świadomości nieobowiązywania dekretu 12
grudnia 1981 r. o stanie wojennym, nie przemawia też fakt, iż w grudniu 1981 r.
często stosowano go, opierając się na tekście zawartym w maszynopisie
powielonym, gdyż taki był wówczas zwyczaj stosowania aktów prawnych, które nie
miały żadnego vacatio legis i należało je stosować już następnego dnia po wydaniu.
Brak świadomości sędziego, że dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym,
nie został opublikowany w dniu, w którym jest podana data wydania Dzienniku
Ustaw Nr 29, wyłącza jego ewentualną odpowiedzialność karną za samo
II ZIZ 23/22
22
stosowanie przez niego tego aktu prawnego w okresie do czasu jego właściwej
promulgacji.
Odnotować następnie należy, że wymierzone w sprawie prowadzonej pod
sygn. akt [...] kary nie tyle mieściły się natomiast w granicach działania w ramach
przewidzianych ustawą, co osiągnęły zdecydownie niższy wymiar niż wnioskowane
przez oskarżyciela. Analiza akt sprawy o sygn. [...] nie wskazuje, iż w stosunku do
oskarżonych rażąco i intencjonalnie naruszono kardynalne zasady karnego prawa
materialnego w zakresie przypisania winy i sprawstwa, a wymierzone im kary nie
mieściły się w granicach jego działania w ramach przewidzianych ustawą.
Postępowanie zostało przeprowadzone zgodnie z wówczas obowiązującymi
przepisami proceduralnymi i w sposób gwarantujący oskarżonym realizację
przysługujących im uprawnień procesowych, w tym prawa do obrony. Każdy przy
tym aspekt minimalizacji odpowiedzialności karnej w wydawanych ówcześnie
wyrokach - przy uwzględnieniu dyrektywy wynikającej z art. 5 § 2 k.p.k. - winien
spotykać się z oceną przynajmniej w części pozytywną.
Weryfikacja przebiegu postępowań nie pozwala zatem w sposób
jednoznaczny przyjąć, że doszło do złamania kardynalnych zasad określających
podstawy do pociągnięcia do odpowiedzialności karnej, jak również, że doszło do
wyjścia poza semantyczną treść przepisu, aby objąć nim zachowania przypisane
oskarżonym i wymierzyć za nie karę będącą w swej istocie odwetem
motywowanym panującą wówczas ideologią. W świetle przedstawionego materiału
dowodowego nie można przesądzić, że zachowanie sędziego objętego wnioskiem
było intencjonalnym działaniem z zamiarem bezpośrednim polegającym na
wymierzeniu kary w postępowaniu prowadzonym z naruszeniem fundamentalnych,
powszechnie uznanych zasad normujących postępowanie karne, lub z
naruszeniem kardynalnych zasad określających podstawy pociągnięcia człowieka
do odpowiedzialności karnej, a nie jedynie błędem w zakresie wykładni i
stosowania prawa lub w zakresie ustalenia stanu faktycznego. Zwrócić należy
uwagę, iż w postępowaniu delibacyjnym konieczne jest wykazanie, że określona
wadliwość wydanego przez sędziego orzeczenia ma charakter kwalifikowany,
stanowiąc intencjonalne nadużycie prawa, natomiast w zgromadzonej warstwie
dowodowej brak jest dokumentu, który wskazywałby na taką intencjonalność.
II ZIZ 23/22
23
Zaoferowana warstwa dowodowa nie daje podstaw do stwierdzenia, na
wymaganym przez ustawę poziomie prawdopodobieństwa, że rozważane
orzeczenie może być postrzegane w kategoriach sądowej zbrodni komunistycznej,
a więc jako element rozległego i świadomego prześladowania z powodu
przynależności osób prześladowanych do określonej grupy politycznej, kiedy sędzia
ten co najmniej aprobował taki sposób realizacji polityki władz państwa i brał tym
samym świadomie czynny udział w prześladowaniach. Wnioskodawca nie wykazał,
aby rozstrzygnięcie w sprawie o sygn. akt [...] było aktem realizacji polityki państwa
totalitarnego, a objęty wnioskiem sędzia, uczestnicząc w jego wydaniu, powyższą
realizował, działając w warunkach zamiaru bezpośredniego.
Z przedstawionych wyżej powodów brak jest podstaw do zezwolenia na
pociągnięcie sędziego objętego wnioskiem do odpowiedzialności karnej i dlatego
Sąd Najwyższy uchwalił jak w sentencji.
[M. T.]
[r.g.]
Tomasz Demendecki
Wiesław Kozielewicz
Paweł Wojciechowski
