Art. 1 Kodeksu karnego ustanawia fundamentalne zasady dotyczące odpowiedzialności karnej. W paragrafie pierwszym wskazuje, że karalność czynu uzależniona jest od jego zabronienia w obowiązującej w momencie popełnienia ustawie. Oznacza to, że nie można karać za czyn, który nie był penalizowany w chwili dokonania. W paragrafie drugim podkreślono, że czyn o znikomej społecznej szkodliwości nie stanowi przestępstwa, co wyklucza karanie w przypadku drobnych przewinień bez istotnej szkody społecznej. Paragraf trzeci ustanawia, że sprawca czynu zabronionego nie popełnia przestępstwa, jeśli nie można mu przypisać winy w momencie działania lub zaniechania, co odnosi się do elementu subiektywnego przestępstwa – winy.
Przepis ten ma zastosowanie zawsze, gdy rozpatrywana jest kwestia odpowiedzialności karnej danej osoby za określone działanie bądź zaniechanie. Krytyczne są trzy przesłanki: zakaz ustawy penalizującej czyn w momencie jego popełnienia, ocena społecznej szkodliwości czynu oraz możliwość przypisania winy. Normy te chronią obywateli przed retrospektywnym stosowaniem prawa, karaniem za drobne przewinienia oraz bezpodstawną karą z uwagi na brak winy.
Przykładowo, jeśli dana osoba została posądzona o czyn, który w chwili jego popełnienia nie był uregulowany prawnie jako przestępstwo, art. 1 § 1 jasno stwierdza, że odpowiedzialność karna jest wykluczona. Dodatkowo, nawet gdy czyn taki jest zabroniony, jeśli jego społeczna szkodliwość jest znikoma (np. drobne naruszenie porządku publicznego bez poważniejszych skutków), według § 2 nie będzie on traktowany jako przestępstwo. Ponadto, osoba działająca bez świadomości lub możliwości działania inaczej, czyli bez przypisanej winy, zgodnie z § 3, nie odpowiada karnie.
Często pojawiają się błędy w interpretacji zakresu pojęcia winy oraz społecznej szkodliwości. Niektórzy mylnie zakładają, że kara może być stosowana silniej, mimo braku winy lub znikomej szkodliwości. Również zdarza się nieprawidłowość w stosowaniu zasady zakazu działania prawa wstecz. Art. 1 KK przypomina, że obowiązuje zasada legalizmu i sprawiedliwości w odpowiedzialności karnej. W przypadku indywidualnych wątpliwości dotyczących stosowania przepisów warto skonsultować się z prawnikiem, który szczegółowo przeanalizuje konkretne okoliczności sprawy.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
