II PSKP 49/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 8 maja 2025 r.
SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Halina Kiryło
SSN Zbigniew Korzeniowski
w sprawie z powództwa P.J., P.K., S.M.
przeciwko P. S.A. w W.
o wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 8 maja 2025 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy
z dnia 16 grudnia 2022 r., sygn. akt VI Pa 81/22,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Okręgowemu w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania i
orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
[az]
Halina Kiryło Romualda Spyt Zbigniew Korzeniowski
UZASADNIENIE
II PSKP 49/23
2
Powodowie wnieśli przeciwko P. S.A. w W. o zasądzenie należnych dodatków
za pracę w godzinach nadliczbowych:
1. P.K. - w kwocie 31.873,66 zł za okres od kwietnia 2018 r. do marca 2021 r.,
2. P.J. - w kwocie 28.845,64 zł za okres od kwietnia 2018 r. do marca 2021 r.,
3. S.M. - w kwocie 29.821,14 zł za okres od kwietnia 2018 r. do marca 2021 r.
- wszystkie wskazane wyżej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie od dnia wymagalności poszczególnych kwot.
Wyrokiem z dnia 27 czerwca 2022 r. Sąd Rejonowy w Bydgoszczy oddalił
żądania powodów.
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy uwzględnił powództwa i zasądził na rzecz
powodów żądane kwoty wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych – w
rozbiciu na poszczególne miesiące - z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia
wymagalności poszczególnych kwot.
W sprawie ustalono, że powodowie są zatrudnieni w P. S.A. w W. na
podstawie umów o pracę na czas nieokreślony w wymiarze pełnego etatu na
stanowiskach dowódcy zmiany (P.J.) oraz kwalifikowanego pracownika ochrony
(pozostali powodowie). Powodowie oraz inni pracownicy zatrudnieni na
stanowiskach pracownika ochrony, kwalifikowanego pracownika ochrony, dowódcy
zmiany, kierownika Sekcji ochrony - szefa ochrony, świadczą swoje obowiązki w
Pionie P. Ochrona Region […] (poprzednio Centrum Usług Koncesjonowanych) w
systemie równoważnego czasu pracy zakładającego przedłużenie dobowego
wymiaru czasu pracy do 12 godzin w trzymiesięcznym okresie rozliczeniowym. W
miejscu pracy sporządzane są rozkłady czasu pracy na dany okres rozliczeniowy.
Harmonogramy co miesiąc przedkładane są pracownikom, którzy je akceptują i
stosują się do nich. W zależności od potrzeb pracodawcy powodowie oraz inni
pracownicy ochrony pracują również w godzinach nadliczbowych i pozwana wypłaca
im wynagrodzenie za przepracowane nadgodziny zgodnie z systemem
równoważnego czasu pracy.
Na mocy Zarządzenia Dyrektora Generalnego P. z dnia 10 stycznia 2007 r.
wprowadzono Regulamin Pracy […] (od dnia 1 października 2010 r. Regulamin pracy
P. S.A.), w tym od 1 kwietnia 2007 r. określono termin obowiązywania regulacji, które
dopuszczają zastosowanie systemów czasu pracy. W § 27 pkt 3 Regulaminu
II PSKP 49/23
3
ustalono między innymi, że w zależności od rodzaju pracy i jej organizacji w P.
stosuje się system równoważnego czasu pracy. Natomiast w § 33 Regulaminu
wskazano, że grupy zawodowe, do których stosuje się system równoważnego czasu
pracy ustala kierownik jednostki organizacyjnej w uzgodnieniu z przedstawicielami
zakładowych organizacji związkowych reprezentujących daną grupę zawodową.
Na podstawie Regulaminu pracy w dniu 29 czerwca 2007 r. dyrektor Oddziału
Regionalnego Centrum Usług Koncesjonowanych (CUK) oraz 10 działających u
pozwanej organizacji związkowych podpisali uzgodnienie, na mocy którego
wprowadza się system równoważnego czasu pracy dla P. Służby Ochrony, w tym
kadry kierowniczej, grup zawodowych 23 i 24 tj.:
- pracownika zabezpieczenia technicznego, dowódca zmiany, pracownik
ochrony, pracownik dozoru mienia,
- kierownika działu operacyjnego - koordynatora ochrony, kierownika Sekcji
ochrony – szefa ochrony.
Kolejnymi uzgodnieniami z dnia 24 czerwca 2013 r. ponownie wprowadzono
system równoważnego czasu pracy dla P. Służby Ochrony, w tym kadry kierowniczej.
W uzgodnieniach wskazano, że uregulowania powyższe obowiązują przez okres 3
miesięcy do dnia 31 grudnia 2013 r., a z chwilą wejścia w życie (w dniu 1 lipca 2013
r.) tracą moc wszystkie dotychczasowe uzgodnienia z CUK dotyczące spraw
regulacji systemu czasu pracy. Ponadto strony uzgodniły, że w przypadku
„nieuzgodnienia w terminie do dnia 1 stycznia 2014 r. uzgodnienia” w przedmiotowym
zakresie, obowiązywać będą następujące systemy czasu pracy:
1. równoważny, dla P. Służby Ochrony, w tym kadry kierowniczej P. Służby
Ochrony, grup zawodowych 23 i 24 tj.:
- pracownika zabezpieczenia technicznego, dowódcy zmiany, pracownika
ochrony, pracownika dozoru mienia,
- kierownika działu operacyjnego - koordynatora ochrony, kierownika Sekcji
ochrony - szefa ochrony.
Uzgodnieniami z dnia 31 marca 2014 r. w CUK ponownie postanowiono
wprowadzić system równoważnego czasu pracy dla P. Służby Ochrony dla
wskazanych wyżej (w uzgodnieniu z dnia 24 czerwca 2013 r.) grup zawodowych, w
tym kadry kierowniczej.
II PSKP 49/23
4
W trzech z czterech podpisanych uzgodnień dopisano ręcznie, że obowiązuje
ono do 31 grudnia 2014 r. i w przypadku braku uzgodnienia obowiązuje podstawowy
system czasu pracy. W kolejnym egzemplarzu uzgodnienia widniały z kolei różne
daty obowiązywania uzgodnienia: do 30 czerwca 2015 r., do 30 czerwca 2016 r. oraz
do 31 października 2016 r., w tym na ostatni termin pisemnie zgodę wyraził
przedstawiciel jednego tylko związku zawodowego. W dniu 27 października 2016 r.
zorganizowano natomiast konsultacje w sprawie przedłużenia terminu
obowiązywania przedmiotowych uzgodnień, jednak nie wszystkie organizacje
związkowe zaakceptowały projekt aneksu do uzgodnienia z dnia 31 marca 2014 r.
Pomimo braku uzgodnienia w tym zakresie pracownicy ochrony świadczyli
pracę w systemie równoważnego czasu pracy. Pracodawca w kolejnych latach w
dalszym ciągu próbował doprowadzić do zawarcia porozumienia w zakresie
dalszego stosowania równoważnego czasu pracy. W 2019 r. pozwana
zorganizowała spotkanie na szczeblu regionalnym, gdzie dyrektorzy regionalni Pionu
P. Ochrona otrzymali pełnomocnictwa do prowadzenia i podpisania uzgodnień, lecz
było to bezskutecznie - większość organizacji związkowych biorących udział w
konsultacjach wyrażało zgodę, jednak 4 z nich definitywnie nie wyraziły zgody na
zawarcie uzgodnień o proponowanej treści. Począwszy od porozumienia zawartego
w 2013 r., kiedy to część związków zawodowych chciała wprowadzenia
równoważnego czasu pracy na czas nieokreślony, a część na czas określony,
osiągnięcie jednolitego stanowiska stało się trudne, a nawet niemożliwe. Ówczesny
Dyrektor Pionu P. Ochrona J.G., pragnąc wypracować kompromis, określił, że
porozumienia w sprawie wprowadzenia równoważnego systemu czasu pracy
obowiązywać będą czasowo, aby dopracować ten system czasu pracy i
wyeliminować napotkane problemy. W dalszym okresie liczba organizacji
związkowych rosła, a podpisanie kolejnego uzgodnienia ze wszystkimi związkami
zawodowymi okazało się niemożliwe. Ponadto część organizacji nie akceptowała
faktu uzgodnień na szczeblu regionalnym, ponieważ, w ich ocenie, uzgodnienia
powinny odbywać się na szczeblu centralnym. Tymczasem regionalne uzgodnienia
dochodziły do skutku, a reprezentujący pracodawcę dyrektorzy regionalnych pionów
ochrony oraz organizacje związkowe dochodziły do porozumienia w najważniejszych
kwestiach.
II PSKP 49/23
5
Pismem z dnia 4 października 2017 r. Ogólnopolski Związek Zawodowy „S.”
zgłosił wobec pozwanej następujące żądanie dotyczące warunków pracy i płacy
pracowników:
1. rozliczenia czasu pracy pracowników Pionu P. Ochrona w systemie czasu
pracy podstawowym od 1 stycznia 2017 r. do chwili obecnej - wobec braku
porozumienia pracodawcy ze związkami zawodowymi wprowadzającego inny niż
podstawowy system czasu pracy dla tych pracowników we wskazanym okresie.
2. wypłacenia należnych świadczeń pieniężnych pracownikom Pionu P.
Ochrona za przepracowane nadgodziny oraz za pracę w dni wolne od pracy - wobec
niewłaściwego ich rozliczenia w okresie od 1 stycznia 2017 r. do dnia dzisiejszego.
Pracodawca, ustosunkowując się do żądań związku zawodowego,
zorganizował spotkanie z jego przedstawicielami, na którym jednak nie doszło do
wypracowania wspólnego stanowiska. Porozumienie pomiędzy pracodawcą a
związkiem zawodowym osiągnięto dopiero w dniu 13 grudnia 2021 r.
Powodowie akceptowali pracę w systemie równoważnego czasu pracy, nie
kwestionowali potrzeby świadczenia obowiązków z zakresu ochrony przy
przedłużonym dobowym wymiarze czasu pracy. Powodowie otrzymywali i
podpisywali harmonogramy pracy ustalające świadczenie obowiązków w systemie
równoważnym, a nadto były im wypłacane nadgodziny w oparciu o równoważny
system czasu pracy. Powodom były również udzielane dni wolne zgodnie z tym
systemem czasu pracy. Powodowie nie zwracali się do pracodawcy o stosowanie
podstawowego systemu czasu pracy. Akceptowali ustalane przez pracodawcę
warunki zatrudnienia, kwitując własnoręcznymi podpisami informacje o tych
warunkach, a także zapoznali się z regulaminem pracy obowiązującym w pozwanej
spółce. Gdy powodowie pracowali na stanowisku pracownika ochrony, to zawsze w
równoważnym systemie czasu pracy, z wyłączeniem 2003 r., kiedy to powodowie
P.J. i S.M. świadczyli pracę w trybie trzyzmianowym, ale również w soboty i niedzielę.
Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na uzgodnienie, które weszło w życie 1 stycznia
2014 r. (z dnia 31 marca 2014 r.) i stwierdził, że z tą chwilą utraciły moc wszystkie
dotychczasowe uzgodnienia w CUK, dotyczące równoważnego czasu pracy dla P.
Służby Ochrony, w tym kadry kierowniczej (wynikało to z dążenia do ujednolicenia
reguł we wszystkich jednostkach organizacyjnych pozwanej). Na uzgodnieniu
II PSKP 49/23
6
przedstawiciele związków zawodowym nanosili w różnym czasie adnotacje
dotyczące terminu jego obowiązywania. Znalazła się tam również adnotacja, iż „po
upływie 30 czerwca 2016, w przypadku braku uzgodnień obowiązywać będzie
podstawowy system czasu pracy”. Negocjacje pozwanej ze związkami zawodowymi
przedłużały się i w dniu 27 października 2016 r. doszło do sporządzenia Aneksu do
uzgodnień w sprawie systemów pracy oraz godzin pracy pracowników Pionu P.
Ochrona. Wynikało z niego, że uzgodnienie z dnia 31 marca 2014 r. zachowuje moc
obowiązującą do 31 grudnia 2017 r. Aneks został podpisany przez przedstawicieli
kilkudziesięciu związków zawodowych i dyrektora J.J. . Po 27 października 2016 r.
nie zawarto żadnego nowego uzgodnienia, odnoszącego się do równoważnego
systemu czasu pracy, za co pozwany obciążał odpowiedzialnością organizacje
związkowe. W związku z tym Sąd Okręgowy przyjął, że od 1 stycznia 2018 r. nie
obowiązuje u pozwanej żadne uzgodnienie w zakresie systemu czasu pracy
odnoszące się do grupy zawodowej, w której zatrudnieni są powodowie. Pozwana
przedstawiała wprawdzie organizacjom związkowym projekt nowego Regulaminu
pracy, jednak nie podpisały one tego projektu (ani projektu porozumienia w sprawie
ruchomego czasu pracy). W wyniku kontroli prowadzonej u pozwanej przez
Państwową Inspekcję Pracy w 2019 r. do pracodawcy skierowano wystąpienie
dotyczące stosowania wobec pracowników zatrudnionych na stanowisku
„kwalifikowany pracowni ochrony” podstawowego systemu czasu pracy oraz
odpowiadający temu rozkład czasu pracy, zgodnego z obowiązującym Regulaminem
Pracy oraz wystąpienie o naliczenie za okres nieprzedawniony pracownikom
zatrudnionym na tych stanowiskach odpowiedniego wynagrodzenia i dodatku za
pracę w godzinach nadliczbowych, za dni w które wykonywali pracę ponad osiem
godzin dziennie.
Sąd Okręgowy skonkludował, że Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo
przyjął, że: 1) dopiski do uzgodnienia z dnia 31 marca 2014 r. pozbawione były mocy
prawnej, 2) uzgodnienia z dnia 31 marca 2014 r. co do okresu ich obowiązywania nie
wywierają skutku prawnego, bowiem nie zawierają „uzgodnionego, wspólnego
stanowiska, co do zmiany obowiązującego pracowników ochrony równoważnego
systemu czasu pracy”, 3) uzgodnienia z dnia 31 marca 2014 r. nie skutkują zmianą
obowiązującego regulaminu pracy i pierwotnego uzgodnienia określającego, że
II PSKP 49/23
7
grupa pracowników ochrony pozwanej spółki jest objęta systemem równoważnego
czasu pracy.
W konsekwencji na podstawie art. 386 § 1 k. p. c. Sąd Okręgowy zmienił
zaskarżony wyrok i uwzględnił powództwa apelujących.
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku pozwana zarzuciła naruszenie:
I. przepisów postępowania:
1) art. 3983 § 1 pkt 2 w związku z art. 378 § 1 w związku z art. 391 § 1 w
związku z art. 382 w związku z art. 227 w związku z art. 245 k.p.c. mające istotny
wpływ na wynik sprawy przez uznanie, że:
(-) aneks z dnia 27 października 2016 r. jest dokumentem w rozumieniu
art. 245 k.p.c. sporządzonym w formie pisemnej, który może stanowić dowód, że
osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie w nim zawarte, tj. że podpisał je
dyrektor zarządzający w Pionie P. Ochrona J.J. oraz że widnieją na nim podpisy
wszystkich organizacji związkowych i w konsekwencji, że obowiązywał on do 31
grudnia 2017 r. (choć na aneksie tym brak jest wyżej wymienionego podpisu a także
wymaganych podpisów przedstawicieli strony związkowej) i uznanie, iż u pozwanej
istniało zawarte uzgodnienie do wskazanej w aneksie z 27 października 2016 r. daty
jego obowiązywania (tj. 31 grudnia 2017 r.), zaś od 1 stycznia 2018 r. nie istniała u
pozwanej żadna regulacja ustalająca grupy pracowników, do których zastosowanie
znajdował wprowadzony Regulaminem pracy z 10 stycznia 2007 r. równoważny
system czasu pracy, co było podstawą do zmiany wyroku Sądu Rejonowego i
zasądzenia powodom kwot wynikających z roszczenia o wypłatę wynagrodzenia za
godziny nadliczbowe poza równoważnym systemem czasu pracy, w których
pracowali i w którym mieli wypłacone wynagrodzenie za nadgodziny;
(-) poprzedzające aneks z 2016 r. i zawartym uzgodnieniem było uzgodnienie
z 31 marca 2014 r., które zdaniem Sądu drugiej instancji weszło w życie 1 stycznia
2014 r., mimo wynikającego wprost z niego braku konsensusu stron (liczne dopiski i
różne dopisywane daty przez poszczególne organizacje związkowe a w części
organizacji związkowych zgoda na jego zawarcie na czas nieokreślony bez uwag) i
tym samym pominięcie przez Sąd treści uzgodnienia z dnia 24 czerwca 2013 r.
zawartego między pozwaną a organizacjami związkowymi w konsensusie, a także,
że Sąd Okręgowy powołując się na uzgodnienie z dnia 31 marca 2014 r., nie
II PSKP 49/23
8
uwzględnił tylko jego pierwotnej treści i dał wiarę odręcznym dopiskom części
organizacji związkowych, a odmówił wiary i znaczenia podpisom organizacji
związkowych bez dopisków, które zgodziły się w pełni na zapisy uzgodnienia z dnia
31 marca 2014 r. w pierwotnej jego treści, tj. co do zawarcia go na czas nieokreślony
od 1 stycznia 2014 r., na które to uzgodnienie powoływał się w swoim rozstrzygnięciu
Sąd pierwszej instancji, oddalając powództwa, a to jest istotna okoliczność
nienależycie wyjaśniona przez Sąd drugiej instancji, pozwalająca ustalić, że w
spornym okresie istniało wiążące uzgodnienie ze związkami grupy zawodowej, do
której należeli powodowie, które to ustalenie wynika z ust. 4 ostatniego zawartego
bez zastrzeżeń uzgodnienia z 24 czerwca 2013 r. lub też nawet z pierwotnej treści
uzgodnienia z 31 marca 2014 r. (jeśli nie uwzględnieni się dopisków organizacji
związkowych zamieszczonych przy podpisach osób reprezentujących organizacje
związkowe), a co miało znaczenie dla ustalenia i wskazania podstawy faktycznej i
prawnej wydanego i zaskarżonego kasacyjnie orzeczenia. Ponadto skoro Sąd
drugiej instancji uznał, że istotnym dowodem, na którym oparł swoje orzeczenie, jest
aneks z dnia 27 października 2016 r., albowiem uznał, że: „Uzgodnienie z 31 marca
2014 r. zostało zatem zawarte w ważny sposób na czas określony od 1 stycznia
2014 r. do 31 grudnia 2017 r." (a więc uwzględniając aneks z 27 października 2016 r.)
i na jego podstawie zasądził powodom żądane przez nich kwoty będące
równocześnie wartością przedmiotu zaskarżenia w niniejszej skardze, to w żaden
sposób Sąd ten nie odniósł się do załączonego do akt sprawy i podpisanego przez
dyrektora pozwanej R.C., ale niepodpisanego przez wszystkie związki zawodowe
biorące udział w negocjacjach (tj. uzgodnienia z 2019 r.) i nie wskazał, dlaczego temu
uzgodnieniu z lipca 2019 r. odmówił mocy dowodowej dokumentu prywatnego, czego
nie zrobił w przypadku niepodpisanego przez dyrektora i przez 33 z 48 organizacji
związkowych aneksu z dnia 27 października 2016 r., co również ma istotne
znaczenie i mogło mieć wpływ na wynik sprawy, biorąc pod uwagę, że sporny okres,
za który powodowie domagają się wynagrodzenia z tytułu nadgodzin poza
równoważnym systemem czasu pracy - od kwietnia 2018 r. do marca 2021 r.
2) art. 3983 § 1 pkt 2 w związku z art. 378 § 1 w związku z art. 3271 § 1 w
związku z art. 387 § 1 i 21 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez wydanie przez Sąd
drugiej instancji orzeczenia:
II PSKP 49/23
9
(-) bez należytego rozpatrzenia materiału dowodowego zebranego w sprawie
(harmonogramów pracy wskazujących godziny i dni pracy powodów, należnego im
zgodnego z przepisami wynagrodzenia za nadgodziny w wysokości 50% i 100%,
rocznych ewidencji czasu pracy powodów, kart wynagrodzeń, w tym wykazanych w
nich wypłaconych już powodom wynagrodzeń za godziny nadliczbowe, w tym
wynikających także z przekroczeń),
(-) brak uwzględnienia i odniesienia się przy zmianie wyroku przez Sąd drugiej
instancji i zasądzeniu w całości żądanych przez powodów kwot do podnoszonej
przez pozwaną a wynikającej również chociażby z kart wynagrodzeń powodów za
sporny okres wypłaty powodom wynagrodzeń za godziny nadliczbowe, ale również
z podnoszonych przez pozwaną i wprost wskazywanych kwot wypłat z tego tytułu w
odpowiedziach na pozwy;
(-) rozstrzygnięcie wykraczające poza zebrany materiał dowodowy (oparcie i
ustalenie stanu faktycznego o wskazany, a nieistniejący dowód w postaci
podpisanego przez strony aneksu z 27 października 2016 r.);
(-) niewskazania jednoznacznej podstawy prawnej, bez ustalenia faktów, które
Sąd drugiej instancji uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i
przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, co
w konsekwencji doprowadziło do sporządzenia uzasadnienia wyroku, który nie
odpowiada wymogom procedury w zakresie jego obligatoryjnych elementów, tj.
oparcie orzeczenia o uzgodnienie z dnia 31 marca 2014 r., podpisane zdaniem Sądu
drugiej instancji i obowiązujące w datach wskazanych przez jeden ze związków
zawodowych, a nie przez wszystkie jego strony, a ustalony przez Sąd konsensus nie
wynika z jego treści, oraz na przedłużeniu okresu zawarcia uzgodnienia z dnia 31
marca 2014 r. na podstawie nieistniejącego dowodu w postaci podpisanego, zdaniem
Sądu drugiej instancji, aneksu z dnia 27 października 2016 r., którego moc wiążącą
Sąd ten określił na do 31 grudnia 2017 r., a także przez pominięcie treści uzgodnienia
z dnia 24 czerwca 2013 r., rzeczywiście zawartego przez strony w konsensusie,
przez to wydane przez Sąd Okręgowy rozstrzygnięcie nie poddaje się kontroli
kasacyjnej, co doprowadziło do zasądzenia przez Sąd drugiej instancji żądanych w
apelacji i pozwie przez powodów kwot, mimo nieustalenia, a także błędnego
ustalenia w niniejszej sprawie istotnej części podstawy faktycznej orzeczenia, co
II PSKP 49/23
10
miało istotny wpływ na wynik sprawy i zmianę wydanego przez Sąd Rejonowy wyroku
oddalającego powództwa w całości, a także miało wpływ na skuteczną obronę praw
pozwanego w tym procesie;
3) art. 3983 § 1 pkt 2 w związku z art. 382 w związku z art. 233 § 1 i w związku
z art. 227 k.p.c., przez niedopełnienie obowiązku wszechstronnego rozważenia
całego zebranego w sprawie materiału dowodowego i tym samym brak prawidłowej
kontroli odwoławczej w zakresie zarzutów apelacji, w tym dokonanie dowolnej, a nie
swobodnej oceny zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego w postaci
uzgodnienia z dnia 24 czerwca 2013 r., uzgodnienia z dnia 31 marca 2014 r. oraz
zeznań J.G. złożonych na rozprawie w dniu 6 czerwca 2022 r., a także powołanie się
i uznanie niepodpisanego aneksu z dnia 27 października 2016 r. za podpisany przez
dyrektora strony pozwanej dokument prywatny, tj. niedokonania właściwej oceny
powyższych dowodów przy uwzględnieniu zasad wynikających z art. 233 § 1 k.p.c.,
tj. oceny ich wiarygodności i mocy dowodowej, co w konsekwencji doprowadziło do
tego, że Sąd drugiej instancji uznał bezpodstawnie za błędne ustalenia faktyczne
poczynione przez Sąd pierwszej instancji, w tym w szczególności co do oceny
uzgodnień z dnia 24 czerwca 2013 r. oraz uzgodnień z dnia 31 marca 2014 r., jak
również uznał bezpodstawnie „za mylną ocenę prawa merytorycznego dokonaną
przez ten Sąd”, a także dokonał własnych ustaleń i ich subsumcji pod normy prawa
materialnego, wykraczając poza zebrany materiał dowodowy, opierając się na
nieistniejącym dokumencie, tj. podpisanym, zdaniem Sądu, aneksie z dnia 27
października 2016 r. i ostatecznie orzeczenie - wbrew zebranemu w sprawie
materiałowi dowodowemu – przy przyjęciu za podstawę rozstrzygnięcia podpisany
przez dyrektora zarządzającego w Pionie P. Ochrona J.J. aneks z dnia 27
października 2016 r., a takiego dowodu w postaci opisanego przez Sąd drugiej
instancji dokumentu prywatnego w aktach nie ma, a także z uwagi na niezawarcie
(brak konsensusu) uzgodnienia z dnia 31 marca 2014 r., który wskazywany przez
Sąd aneks z dnia 20 października 2016 r. miał przedłużać i tym samym, ustalanie
wbrew zebranemu materiałowi dowodowemu, że ostatnim uzgodnieniem dla grupy
zawodowej powodów, dla których miał mieć zastosowanie u pozwanej równoważny
system czasu pracy, było zawarte uzgodnienie z dnia 31 marca 2014 r. i sporządzony
do niego i, zdaniem Sądu drugiej instancji, podpisany przez strony porozumienia
II PSKP 49/23
11
aneks z dnia 27 października 2016 r., obowiązujący do 31 grudnia 2017 r., przy
bezzasadnym pominięciu, że „rzeczywiście podpisane w konsensusie, ostatnie i
jedynie w takiej formie porozumienie w sprawie ustalenia grup zawodowych” z dnia
24 czerwca 2013 r. oraz uzgodnienie z dnia 31 marca 2014 r. w swej pierwotnej,
drukowanej treści, pod którą to treścią podpisały się wszystkie organizacje
związkowe, na które to uzgodnienie słusznie powoływał się w swoim orzeczeniu Sąd
Rejonowy, co doprowadziło do naruszenia przez Sąd Okręgowy w Bydgoszczy
zasad wynikających z art. 233 § 1 k.p.c. oraz zasądzenie przez Sąd drugiej instancji
żądanych przez powodów kwot, mimo braku ustalenia, a także błędnego ustalenia w
niniejszej sprawie istotnej części podstawy faktycznej orzeczenia, co miało istotny
wpływ na wynik sprawy;
II. prawa materialnego:
1. art. 150 § 2 i § 4 k.p. w związku z art. 1041 § 1 pkt k.p. w związku z art. 1042
k.p. oraz w związku z § 27 pkt 3, § 33 Regulaminu pracy z dnia 10 stycznia 2007 r.,
uzgodnienia z dnia 24 czerwca 2013 r., uzgodnienia z dnia 31 marca 2014 r. oraz
aneksu z dnia 27 października 2016 r., przez ich błędną wykładnię polegającą na
niewłaściwym i mylnym zrozumieniu treści tych przepisów, wadliwej ich interpretacji
i w konsekwencji błędnego ich zastosowania w niniejszej sprawie z uwagi na to, że
u pozwanej działają organizacje związkowe, które wyraziły zgodę na ustalenie
systemów i rozkładów czasu pracy u pozwanej, w tym równoważnego systemu czasu
pracy w Regulaminie pracy z dnia 10 stycznia 2007 r., a nadto w uzgodnieniu z dnia
3 lipca 2007 r. i uzgodnieniu z dnia 24 czerwca 2013 r., zawartym „w konsensusie”,
tj. podpisanym przez wszystkie strony bez zastrzeżeń, a także w uzgodnieniu z dnia
31 marca 2014 r. w jego pierwotnej, drukowanej treści podpisanej przez wszystkie
związki zawodowe; Sąd drugiej instancji nieprawidłowo i mylnie zastosował w
niniejszej sprawie art. 150 k.p., w tym art. 150 § 2 k.p. odnoszący się do przypadku
działania zakładowej organizacji związkowej w sytuacji niewyrażenia zgody na
ustalenie lub zmianę systemów i rozkładów czasu pracy oraz rozliczenia czasu pracy,
a tym bardziej nie mógł mieć zastosowania art. 150 § 4 k.p. nakładający obowiązek
przekazania kopii porozumienia właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy w
przypadku przedłużenia okresu rozliczeniowego czasu pracy, albowiem w niniejszej
sprawie przedłużenie ustaleń co do równoważnego systemu czasu pracy
II PSKP 49/23
12
obowiązującego w grupie zawodowej powodów nie miało miejsca; wykładni Sądu
drugiej instancji nie może usprawiedliwiać nieudana próba uzasadnienia swojego
stanowiska treścią kolejnych prób podpisania uzgodnień ze związkami zawodowymi,
albowiem kolejne dopiski odręczne przy podpisach niektórych związków
zawodowych co do ich zdaniem czasowego stosowania systemów czasu pracy,
zawarte w uzgodnieniu z dnia 31 marca 2014 r., nie skutkują zmianą obowiązującego
Regulaminu pracy i pierwotnego uzgodnienia z dnia 3 lipca 2007 r. oraz kolejnego z
dnia 24 czerwca 2013 r. określającego, że grupa pracowników ochrony pozwanej
spółki jest objęta systemem równoważnego czasu pracy a kolejny aneks z dnia 27
października 2016 r., niepodpisany przez pozwaną ani też przez wszystkie związki
zawodowe, nie mógł tego ustalenia zmienić;
2. art. 151 § 1 i art. 1511 § 1 w związku z art. art. 5 w związku z art. 135 k.p. w
związku z § 27 pkt 3 i § 32 Regulaminu pracy, przez ich niewłaściwe zastosowanie i
przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że praca wykonywana na stanowisku
kwalifikowanego pracownika ochrony - dowódcy zmiany w spornym okresie była
wykonywana przez nich z przekroczeniem dobowego wymiaru czasu pracy
wynikającego z podstawowego systemu czasu pracy, a nie z obowiązującego tych
pracowników równoważnego systemu i rozkładu czasu pracy wynikającego z
Regulaminu pracy i uzgodnienia z dnia 3 lipca 2007 r. oraz uzgodnienia z dnia 24
czerwca 2013 r., a także z uzgodnienia z dnia 31 marca 2014 r. w jego pierwotnie
przygotowanej do podpisu, drukowanej treści zawartego bez ograniczeń czasowych,
obejmującego grupę zawodową powodów, według harmonogramów czasu pracy
powodów, która to praca powyżej 8 h z planowanych w harmonogramie 12 h nie
powinna być uznana przez Sąd drugiej instancji za pracę z przekroczeniem
dobowego wymiaru czasu pracy, albowiem pracowali oni w równoważnym systemie
czasu pracy, za którą to pracę każdy z powodów otrzymał od pozwanej
wynagrodzenie i końcowo, że praca ta stanowiła pracę w godzinach nadliczbowych,
za którą to pracę każdy z powodów nie otrzymał wynagrodzenia naliczonego w
sposób określony w art. 1501 § 1 k.p. lub czasu wolnego w sposób wskazany w
art. 1512 k.p., a nadto, że istniały podstawy do tego, żeby wypłacone powodom
wynagrodzenie za godziny nadliczbowe wynikające wprost z kart wynagrodzeń
powodów w okresie spornym (P.J. otrzymał wynagrodzenie w łącznej kwocie
II PSKP 49/23
13
11.802,97 zł, P.K. otrzymał wynagrodzenie w łącznej kwocie 3574,21 zł, S.M.
otrzymał wynagrodzenie w łącznej kwocie 3.761,33 zł) mogło nie pomniejszać
zasądzonych przez Sąd drugiej instancji kwot, a nadto że wyliczenia powodów
dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych w hipotetycznym podstawowym
systemie czasu pracy oparte o wynagrodzenie zasadnicze i dodatek stażowy są
prawidłowe i zasługują na ich uwzględnienie w całości;
3. art. 65 § 1 i art. 56 k.c., przez ich niezastosowanie i w konsekwencji brak
rozważenia okoliczności złożenia przez powodów podpisu pod oświadczeniem woli
w przedmiocie zapoznania się z nowym Regulaminem pracy z 2007 r., z
jednoczesnym przyjęciem do wiadomości jego treści, które znajduje się w aktach
osobowych powodów, oraz podpisu powodów na przedstawianych mu przez
pozwanego pracodawcę w informacjach o warunkach, na jakich zostają zatrudniani,
harmonogramach czasu pracy w poszczególnych miesiącach okresu spornego i
rocznych ewidencjach czasu pracy z lat 2019-2020, jednoznacznie potwierdzających
wykonywanie przez powodów pracy w równoważnym systemie czasu pracy, ich
pełną świadomość obowiązującego ich systemu czasu pracy, a także zwyczaj takiej
pracy u skarżącego z uwagi na okoliczność, że każdy z powodów w takim systemie
pracował od początku swojego zatrudnienia;
4. § 27 pkt 3, § 32 i § 33 Regulaminu pracy z dnia 10 stycznia 2007 r. i w
związku z art. 9 k.p., przez ich niezastosowanie i w konsekwencji uznanie, że u
pozwanej nie zostały ustalone systemy i rozkłady czasu pracy, w tym równoważny
system czasu pracy, a także, iż organizacje związkowe nie wyraziły zgody na ich
ustalenie i w konsekwencji, że pozwana powinna stosować przepisy art. 150 § 2 i 4
k.p., a co za tym idzie, że przepisy Regulaminu pracy nie ustalały praw i obowiązków
stron stosunku pracy, w tym pracy w równoważnym systemie czasu pracy, co miało
istotny wpływ na wynik sprawy przez uznanie przez Sąd drugiej instancji, iż praca
wykonywana przez powodów na stanowisku kwalifikowanego pracownika ochrony -
dowódcy zmiany w spornym okresie była wykonywana przez nich z przekroczeniem
dobowego wymiaru czasu pracy wynikającego z podstawowego systemu czasu
pracy, a nie z obowiązującego tego pracownika równoważnego systemu i rozkładu
czasu pracy wynikającego z Regulaminu pracy i uzgodnienia z dnia 3 lipca 2007 r.
oraz uzgodnienia z dnia 24 czerwca 2013 r., obejmującego grupę zawodową
II PSKP 49/23
14
powodów, harmonogramów czasu pracy powodów, która to praca powyżej 8 h z
planowanych 12 h nie powinna być uznana przez Sąd drugiej instancji za pracę z
przekroczeniem dobowego wymiaru czasu pracy, za którą to pracę każdy z powodów
otrzymał od pozwanego wynagrodzenie i końcowo, że praca ta stanowiła pracę w
godzinach nadliczbowych, za którą to pracę każdy z powodów nie otrzymał
wynagrodzenia naliczonego w sposób określony w art. 1501 § 1 k.p. lub czasu
wolnego w sposób wskazany w art. 1512 k.p., a nadto, że istniały podstawy do tego,
żeby wypłacone powodom wynagrodzenie za godziny nadliczbowe wynikające
wprost z kart wynagrodzeń w okresie spornym mogło nie pomniejszać zasądzonych
przez Sąd drugiej instancji kwot;
5. uzgodnienia z dnie 3 lipca 2007 r. oraz uzgodnienia z dnia 24 czerwca
2013 r., a w szczególności jego pkt 4 w związku z § 33 Regulaminu pracy z dnia 10
stycznia 2007 r. i w związku z art. 9 k.p., przez ich niezastosowanie i w konsekwencji
błędne uznanie, że od 1 stycznia 2018 r. i w całym spornym okresie u pozwanej nie
istniało uzgodnienie obejmujące grupę zawodową powodów i ustalające dla tej grupy
równoważny system czasu, a co za tym idzie, iż praca wykonywana przez powodów
na stanowisku kwalifikowanego pracownika ochrony - dowódcy zmiany w spornym
okresie była wykonywana przez nich z przekroczeniem dobowego wymiaru czasu
pracy wynikającego z podstawowego systemu czasu pracy, a nie z obowiązującego
tych pracowników równoważnego systemu i rozkładu czasu pracy wynikającego z
Regulaminu pracy i uzgodnienia z dnia 3 lipca 2007 r. oraz z uzgodnienia z dnia 24
czerwca 2013 r., obejmującego grupę zawodową powodów, harmonogramów czasu
pracy powodów, która to praca powyżej 8 godzin nie powinna być uznana za pracę
z przekroczeniem dobowego wymiaru czasu pracy, za którą to pracę powodowie
otrzymali od pozwanego wynagrodzenie i końcowo, że praca ta stanowiła pracę w
godzinach nadliczbowych, za którą to pracę powodowie nie otrzymali wynagrodzenia
naliczonego w sposób określony w art. 1501 § 1 k.p. lub czasu wolnego w sposób
wskazany w art. 1512 k.p., a w szczególności jego § 2;
6. aneksu z dnia 27 października 2016 r. w związku z uzgodnieniem z dnia 31
marca 2014 r. oraz w związku z § 33 Regulaminu pracy z dnia 10 stycznia 2007 r. i
w związku z art. 9 k.p., przez nieuzasadnione i błędne uznanie przez Sąd drugiej
instancji, że aneks z dnia 27 października 2016 r. został podpisany przez dyrektora
II PSKP 49/23
15
zarządzającego pozwanej J.J. oraz że widnieją na nim podpisy wszystkich
organizacji związkowych, a nie podpisy 15 z 48 uczestniczących w uzgodnieniu
organizacji związkowych i w konsekwencji, że obowiązywał on i uzgadniał u
pozwanej do 31 grudnia 2017 r. równoważny system czasu pracy dla grupy
zawodowej powodów, choć na aneksie tym brak jest wyżej wymienionego podpisu,
a także wszystkich podpisów przedstawicieli strony związkowej i uznanie w oparciu
o niepodpisany i nieistniejący dokument prywatny, że u pozwanej zostało zawarte
uzgodnienie do wskazanej w aneksie z dnia 27 października 2016 r. daty jego
obowiązywania, tj. 31 grudnia 2017 r., a od 1 stycznia 2018 r., w tym w spornym
okresie, nie istniała u pozwanej żadna regulacja ustalająca grupy pracowników, do
których zastosowanie znajdował wprowadzony Regulaminem pracy z dnia 10
stycznia 2007 r. równoważny system czasu pracy, który dla grupy zawodowej
pracowników ochrony został pierwotnie uzgodniony w dacie 3 lipca 2007 r., a
następnie powielono uzgodnienie w dniu 24 czerwca 2013 r. oraz pierwotną treść
uzgodnienia z dnia 31 marca 2014 r. w jego wydrukowanej i przedstawionej do
podpisu wszystkim związkom zawodowym formie, co było podstawą do zmiany
wyroku Sądu Rejonowego oddalającego powództwa w całości i zasądzenia
powodom kwot wynikających z roszczenia o wypłatę im wynagrodzenia za godziny
nadliczbowe poza równoważnym systemem czasu pracy, w którym pracowali i w
którym mieli wypłacone wynagrodzenie za nadgodziny; nadto, że poprzedzającym
aneks z 2016 r. zawartym uzgodnieniem było uzgodnienie z dnia 31 marca 2014 r.,
które zdaniem Sądu drugiej instancji weszło w życie 1 stycznia 2014 r., ale nie na
czas nieokreślony tylko na czas określony w datach wpisywanych przez kilka z
kilkudziesięciu związków zawodowych, które to daty wzajemnie się wykluczały, a
więc mimo wynikającego wprost z niego braku konsensusu stron i braku
jednoznacznej daty określającej jego obowiązywanie, i w konsekwencji, że mogło
być w ogóle zmienione aneksem z dnia 27 października 2016 r., albowiem kolejne
dopiski kilku związków zawodowych co do czasowego stosowania systemów czasu
pracy zawarte w uzgodnieniu z dnia 31 marca 2014 r. nie mogą skutkować wobec
innych organizacji związkowych podpisujących bez takich zastrzeżeń uzgodnienie z
dnia 31 marca 2014 r. zmianą obowiązującego Regulaminu pracy i pierwotnego
uzgodnienia z dnia 3 lipca 2007 r. oraz kolejnego z dnia 24 czerwca 2013 r.
II PSKP 49/23
16
określającego, że grupa pracowników ochrony pozwanej spółki jest objęta systemem
równoważnego czasu pracy, zaś kolejny aneks z dnia 27 października 2016 r.,
niepodpisany przez pozwaną, również nie mógł tego ustalenia zmienić, co miało
istotny wpływ na wynik sprawy.
W związku z powyższym strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego
wyroku „w całości” i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczy do
ponownego rozpoznania; ewentualnie o jego uchylenie i zmianę „przez utrzymanie
w mocy wyroku Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 20 maja 2022 r. w całości”,
a także o zasądzenie od każdego z powodów na rzecz pozwanej kosztów
postępowania kasacyjnego oraz apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa radcy
prawnego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie oraz o
zasądzenie od pozwanej kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów
zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest uzasadniona w związku z trafnie podniesionymi w niej
zarzutami naruszenia prawa materialnego.
Wstępnie Sąd Najwyższy zauważa, że rozpoznawana sprawa jest kolejną,
toczącą się z powództwa pracowników sekcji ochrony P. S.A. o wynagrodzenie za
pracę w godzinach nadliczbowych. Występujący w niej problem prawny był
przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w wyrokach z dnia 24 września 2024 r.,
II PSKP 6/24, (LEX nr 3770906) oraz z dnia 8 stycznia 2025 r., II PSKP 43/23 (LEX
nr 3814720). Sąd Najwyższy w obecnym składzie w pełni podziela argumentację
przedstawioną w uzasadnieniach tych orzeczeń.
W obu tych wyrokach Sąd Najwyższy przypomniał, że tryb wprowadzenia u
konkretnego pracodawcy systemu równoważnego czasu pracy został uregulowany
w art. 150 k.p., zgodnie z którym (w brzmieniu obowiązującym od dnia 23 sierpnia
2013 r., a więc także w spornym okresie, nadanym przez ustawę nowelizującą
Kodeks pracy z dnia 12 lipca 2013 r., Dz.U. z 2013 r., poz. 896) systemy i rozkłady
czasu pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe czasu pracy ustala się w układzie
II PSKP 49/23
17
zbiorowym pracy lub w regulaminie pracy albo w obwieszczeniu, jeżeli pracodawca
nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do ustalenia
regulaminu pracy, z zastrzeżeniem § 2-5 oraz art. 139 § 3 i 4 (§ 1) k.p. Pracodawca,
u którego nie działa zakładowa organizacja związkowa, a także pracodawca, u
którego zakładowa organizacja związkowa nie wyraża zgody na ustalenie lub zmianę
systemów i rozkładów czasu pracy oraz okresów rozliczeniowych czasu pracy, może
stosować okres rozliczeniowy czasu pracy, o którym mowa w art. 135 § 2 i 3 - po
uprzednim zawiadomieniu właściwego okręgowego inspektora pracy (§ 2).
Przedłużenie okresu rozliczeniowego czasu pracy zgodnie z art. 129 § 2 oraz
rozkłady czasu pracy, o których mowa w art. 1401 k.p., ustala się:
1) w układzie zbiorowym pracy lub w porozumieniu z zakładowymi
organizacjami związkowymi; jeżeli nie jest możliwe uzgodnienie treści porozumienia
ze wszystkimi zakładowymi organizacjami związkowymi, pracodawca uzgadnia treść
porozumienia z organizacjami związkowymi reprezentatywnymi w rozumieniu
art. 24125a, albo
2) w porozumieniu zawieranym z przedstawicielami pracowników,
wyłonionymi w trybie przyjętym u danego pracodawcy - jeżeli u pracodawcy nie
działają zakładowe organizacje związkowe (§ 3).
Pracodawca przekazuje kopię porozumienia w sprawie przedłużenia okresu
rozliczeniowego czasu pracy, o którym mowa w § 3, właściwemu okręgowemu
inspektorowi pracy w terminie 5 dni roboczych od dnia zawarcia porozumienia (§ 4).
Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że we wcześniejszym okresie, kiedy
obowiązywał już u skarżącej Regulamin pracy z 2007 r., art. 150 k.p. stanowił, że
systemy i rozkłady czasu pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe czasu pracy ustala
się w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie pracy albo w obwieszczeniu, jeżeli
pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do
ustalenia regulaminu pracy, z zastrzeżeniem § 2-5 oraz art. 139 § 3 i 4 (§ 1).
Pracodawca, u którego nie działa zakładowa organizacja związkowa, a także
pracodawca, u którego zakładowa organizacja związkowa nie wyraża zgody na
ustalenie lub zmianę systemów i rozkładów czasu pracy oraz okresów
rozliczeniowych czasu pracy, może stosować okres rozliczeniowy czasu pracy, o
którym mowa w art. 135 § 2 i 3 - po uprzednim zawiadomieniu właściwego
II PSKP 49/23
18
okręgowego inspektora pracy (§ 2). Zastosowanie do pracownika systemów czasu
pracy, o których mowa w art. 143 i 144, następuje na podstawie umowy o pracę (§ 3).
Jak wywiódł Sąd Najwyższy, z przedstawionej regulacji wynika zatem
jednoznacznie, że systemy i rozkłady czasu pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe
czasu pracy ustalało się i nadal ustala w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie
pracy albo w obwieszczeniu, przy czym ta ostatnia możliwość istnieje wówczas, gdy
pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do
ustalenia regulaminu pracy.
Sąd Najwyższy zauważył, że w stanie faktycznym ustalonym w sprawie nie
może ulegać wątpliwości, iż obowiązujące u skarżącej systemy i rozkłady czasu
pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe czasu pracy nie zostały ustalone w układzie
zbiorowym pracy. Z drugiej jednak strony, skarżąca z całą pewnością zatrudniała (i
nadal zatrudnia) więcej niż 20 (w obecnym stanie prawnym 50) pracowników, co
oznacza, że w przypadku niezawarcia układu zbiorowego pracy, miała ona i nadal
ma obowiązek ustalić systemy i rozkłady czasu pracy oraz przyjęte okresy
rozliczeniowe czasu pracy w regulaminie pracy. Wynika to zresztą w sposób
niebudzący wątpliwości z art. 1041 § 1 pkt 2 k.p.
Sąd Najwyższy podkreślił, że regulamin pracy jest aktem normatywnym,
subsydiarnym, o którym mowa w art. 9 § 1 k.p., tzn. regulującym prawa i obowiązki
stron stosunku pracy tylko w zakresie nieobjętym postanowieniami układów
zbiorowych lub przepisami szczególnymi, a ponadto nie może on zawierać norm
mniej korzystnych dla pracowników niż inne przepisy prawa pracy. Postanowienia
regulaminu pracy mniej korzystne dla pracowników niż przepisy Kodeksu pracy oraz
innych ustaw i aktów wykonawczych należy zaś uznać za nieobowiązujące jako
naruszające art. 9 § 2 k.p.
W nawiązaniu do procedury uchwalania regulaminu pracy, Sąd Najwyższy
podkreślił, że w sytuacji, w której u pracodawcy (jak w ustalonych w sprawie
okolicznościach faktycznych) działa kilka (lub kilkanaście bądź kilkadziesiąt)
zakładowych organizacji związkowych, pracodawca powinien uzgodnić treść
regulaminu pracy ze wspólną reprezentacją związkową (por. J. Iwulski (w:) Kodeks
Pracy, Komentarz, Warszawa 2011 oraz E. Maniewska (w:) Kodeks pracy,
Komentarz, Ustawy towarzyszące i orzecznictwem, Europejskie prawo pracy i
II PSKP 49/23
19
orzecznictwem, Warszawa 2016, por. także wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19
stycznia 2012 r., I PK 83/11, LEX nr 1129307 oraz z dnia 15 stycznia 2020 r., III PK
206/18, OSNP 2021 Nr 1, poz. 2). Znajdzie tu bowiem zastosowanie - obowiązujący
do 31 grudnia 2018 r. - art. 30 ust. 4 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach
zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2019 r., poz. 263 ze. zm., dalej jako u.z.z.), zaś
obecnie, to jest od 1 stycznia 2019 r., wskutek zmian dokonanych ustawą z dnia 5
lipca 2018 r. o zmianie ustawy o związkach zawodowych oraz niektórych innych
ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 1608) - art. 30 ust. 5 u.z.z., zgodnie z którym w sprawach
wymagających zawarcia porozumienia lub uzgodnienia stanowiska z organizacjami
związkowymi, organizacje te przedstawiają wspólnie uzgodnione stanowisko.
Sposób ustalania i przedstawiania tego stanowiska przez każdorazowo wyłanianą do
tych spraw wspólną reprezentację związkową określa porozumienie zawarte przez
organizacje związkowe. Można bowiem przyjąć, że powołany przepis stanowi
doprecyzowanie przewidzianej w 1042 § 1 k.p. zasady uzgadniania przez
pracodawcę regulaminu pracy z zakładową organizacją związkową, gdy działa u
niego więcej zakładowych organizacji związkowych. Równocześnie art. 30 ust. 5
u.z.z. (obecnie art. 30 ust. 6 u.z.z.) przewiduje odstępstwo od tej zasady wówczas,
gdy działające u danego pracodawcy organizacje związkowe albo przynajmniej
organizacje związkowe reprezentatywne w rozumieniu art. 24125a k.p. (obecnie
art. 253 ust. 1 i 2 u.z.z.) nie przedstawią wspólnie uzgodnionego stanowiska w
terminie 30 dni od wystąpienia do nich przez pracodawcę z propozycją uzgodnienia
treści zakładowego aktu prawa pracy. Wtedy bowiem decyzję o wprowadzeniu
regulaminu podejmuje pracodawca, po rozpatrzeniu odrębnych stanowisk
organizacji związkowych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2004 r., I PK
380/03, LEX nr 1615897 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego
2010 r., II PK 296/09, LEX nr 602255). Z kolei regulamin wynagradzania (a
odpowiednio także regulamin pracy) wydany przez pracodawcę bez wymaganego
uzgodnienia z zakładową organizacją związkową bądź z zakładowymi organizacjami
związkowymi nie ma mocy wiążącej i nie może wejść w życie (wyroki Sądu
Najwyższego: z dnia 21 marca 2001 r., I PKN 320/00, OSNP 2002 nr 24, poz. 599
oraz z dnia 12 lutego 2004 r., I PK 349/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 4).
II PSKP 49/23
20
Jak trafnie wyjaśnił Sąd Najwyższy w powołanym wyroku z dnia 19 stycznia
2012 r., I PK 83/11, użyte w art. 30 ust. 4 u.z.z. (obecnie art. 30 ust. 5 u.z.z.)
sformułowanie „wspólnie uzgodnionego stanowiska” oznacza, iż chodzi w nim o
zgodne stanowisko ustalone uprzednio przez przedstawicieli wszystkich
zakładowych organizacji związkowych albo przynajmniej organizacji
reprezentatywnych, tożsame co do treści i zawarte w jednym piśmie adresowanym
do pracodawcy, a nie o stanowiska odrębnie i samodzielnie zajęte przez
poszczególne organizacje związkowe. Pracodawca musi mieć bowiem pewność co
do stosunku poszczególnych organizacji związkowych do prezentowanych im do
uzgodnienia regulacji zakładowego prawa pracy. Pewności takiej nie dadzą mu
natomiast stanowiska zawarte w odrębnych pismach poszczególnych zakładowych
organizacji związkowych, nawet gdyby treść owych pism sugerowała zbliżone
stanowiska tych organizacji. Tymczasem od tego, jakie jest rzeczywiste (wspólne)
stanowisko organizacji związkowych, zależy dalszy tok procedowania przez
pracodawcę owych regulacji. Jeśli bowiem organizacje związkowe przedstawią
pracodawcy wspólnie uzgodnione (czyli wspólne, jednolite) negatywne stanowisko,
to pracodawca nie ma możliwości samodzielnego wydania regulaminu bądź
przeprowadzenia zmian w tym regulaminie i musi prowadzić dalsze uzgodnienia z
organizacjami związkowymi. Z kolei odrębne stanowiska tych organizacji
upoważniają pracodawcę do samodzielnego i legalnego podjęcia przezeń decyzji w
przedmiocie wydania regulaminu lub dokonania w nim zmian.
W ocenie Sądu Najwyższego, u pozwanej bezspornie obowiązuje Regulamin
pracy wprowadzony na mocy zarządzenia Dyrektora Generalnego z dnia 10 stycznia
2007 r. (od 1 października 2010 r. Regulamin pracy P. S.A.), który w § 27 pkt 3
przewiduje „w zależności od rodzaju pracy i jej organizacji” zastosowanie systemu
równoważnego czasu pracy. Przepis § 32 Regulaminu określa zaś szczegółowe
zasady stosowania tego systemu. Jednak § 33 Regulaminu stanowi jedynie, że grupy
zawodowe, do których stosuje się system równoważnego systemu czasu pracy,
ustala kierownik jednostki organizacyjnej w uzgodnieniu z przedstawicielami
zakładowych organizacji związkowych reprezentujących daną grupę zawodową.
Wobec tego należy przyjąć, że powołane regulacje wprowadzają wyłącznie
możliwość stosowania u skarżącej sytemu równoważnego czasu pracy. Regulacje te
II PSKP 49/23
21
mają bowiem w istocie tylko blankietowy charakter, same w sobie nie określając,
które grupy zawodowe mają być objęte tym systemem czasu pracy i odsyłając w
omawianym zakresie do „uzgodnień z przedstawicielami zakładowych organizacji
związkowych reprezentujących daną grupę zawodową”.
Regulamin pracy obowiązujący u skarżącej, oceniany samodzielnie, nie
spełnia wymogów określonych w art. 150 § 1 k.p., a zwłaszcza w art. 1041 § 1 pkt 2
k.p. Jest bowiem wadliwie skonstruowany, skoro nie wymienia grup zawodowych, do
których będzie stosowany system równoważnego czasu pracy, a jedynie wymaga w
tym zakresie następczych uzgodnień i to nie z wyłonioną w trybie art. 30 ust. 4 u.z.z.
(obecnie art. 30 ust. 5 u.z.z.) wspólną reprezentacją związkową (skoro u skarżącej
również bezspornie funkcjonuje wiele zakładowych organizacji związkowych), ale „z
przedstawicielami zakładowych organizacji związkowych reprezentujących daną
grupę zawodową”.
Za wiążące można uznać nie każde uzgodnienia ze stroną związkową, ale
tylko takie, które zostały poczynione w trybie przewidzianym dla wprowadzenia
regulaminu pracy, bo to przecież ten akt prawa zakładowego u pracodawcy
zatrudniającego co najmniej 20 (obecnie 50) pracowników ma określać systemy i
rozkłady czasu pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe czasu pracy. Tylko w
przypadku dochowania ustawowych warunków umożliwiających skuteczne
wprowadzenie (ustalenie) regulaminu pracy można byłoby przyjąć (choć z
zastrzeżeniami), że uzgodnienia stanowią integralną i obowiązującą część
regulaminu (na przykład jako załącznik do tego aktu) i określają w sposób
szczegółowy, które grupy pracowników, według jakich zasad oraz w jakim okresie
będą pracować w systemie równoważnego czasu pracy.
Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela pogląd wyrażony uprzednio w
przywołanych wyżej wyrokach z dnia 24 września 2024 r., II PSKP 6/24, oraz z dnia
8 stycznia 2025 r., II PSKP 43/23, że zupełnie nieistotne dla rozstrzygnięcia sporu
występującego w sprawie, nawet w zakresie terminu obwiązywania, są „uzgodnienia”
z dnia 31 marca 2014 r., skoro polegały one na przedstawieniu związkom
zawodowym (nie wiadomo zresztą którym i czy związki te stanowiły wspólną
reprezentację związkową) propozycji dalszego obowiązywania systemu
równoważnego czasu pracy między innymi w odniesieniu do pracowników takich jak
II PSKP 49/23
22
powodowie, co spotkało się z zastrzeżeniami ze strony poszczególnych związków
zawodowych, które swój wyraz znalazły w adnotacjach poczynionych przez te
związki na kolejnych egzemplarzach propozycji uzgodnień. Tryb przeprowadzenia
tych „uzgodnień”, a także ich rezultat w żadnym razie nie odpowiadał wymogom
wynikającym z art. 30 ust. 4 u.z.z. (obecnie art. 30 ust. 5 u.z.z.). Co więcej, trudno w
tym przypadku w ogóle mówić o uzgodnieniach, jeśli zważyć, że strony owych
uzgodnień z całą pewnością nie osiągnęły konsensusu, wymaganego wszak w takiej
sytuacji. Z drugiej strony, skarżąca wobec nieprzedstawienia jej wspólnego
stanowiska reprezentacji związkowej, nie skorzystała z trybu przewidzianego w
art. 30 ust. 5 u.z.z. (obecnie art. 30 ust. 6 u.z.z.).
Należy powtórzyć za przywołanymi wyrokami, że przedmiotem dalszej analizy,
w szczególności pod kątem spełnienia wymogów z art. 30 ust. 4 u.z.z. (obecnie
art. 30 ust. 5 u.z.z.), powinny być przede wszystkim uzgodnienia z dnia 24 czerwca
2013 r., zwłaszcza że zawierały one postanowienia, iż „z chwilą ich wejścia w życie
(w dniu 1 lipca 2013 r.) tracą moc wszystkie dotychczasowe uzgodnienia” oraz że „w
przypadku nieuzgodnienia w terminie do dnia 1 stycznia 2014 r. uzgodnień w
przedmiotowym zakresie, obowiązywać będą następujące systemy czasu pracy...”,
przy czym w odniesieniu do powodów miał to być system równoważnego czasu pracy.
Dopiero w przypadku uznania tych uzgodnień za prawidłowo przeprowadzone i
wiążące oraz nadal obowiązujące jako integralna część Regulaminu pracy można
będzie uwzględniać zawarte w nich regulacje jako podstawę prawną określającą
system czasu pracy rzeczywiście obwiązujący powodów w spornym okresie, a w
konsekwencji tego - za podstawę do ustalenia, czy uzyskane przez nich w tym czasie
wynagrodzenie zostało ustalone w sposób prawidłowy i czy nie wymagało
uzupełnienia o odpowiednio obliczone wynagrodzenie za pracę w godzinach
nadliczbowych.
W przypadku ustalenia, że uzgodnienia te były wadliwe i nie mogły zostać
uznane za wiążące, może ostatecznie potwierdzić się stanowisko Sądu Okręgowego
w Bydgoszczy, zgodnie z którym w spornym okresie nie istniała podstawa prawna do
stosowania wobec powodów systemu równoważnego czasu pracy.
Potwierdzenie trafności kasacyjnych zarzutów naruszenia prawa
materialnego jest wystarczające do wydania orzeczenia kasatoryjnego i dlatego tracą
II PSKP 49/23
23
na znaczeniu zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Z tych powodów,
opierając się na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów
postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821
k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.
[az]
[r.g.]
