II NSNc 32/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 15 października 2025 r.
SSN Grzegorz Pastuszko (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Tomasz Demendecki
Mariusz Grzegorz Wilczyński (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B.
(obecnie G. Niestandaryzowany Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Wierzytelności z
siedzibą w W.)
przeciwko A. W.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 15 października 2025 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty
w postępowaniu nakazowym z weksla Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej z 20
grudnia 2006 r., sygn. I Nc 2472/06:
I. uchyla zaskarżony nakaz zapłaty w całości i przekazuje
sprawę Sądowi Rejonowemu w Bielsku-Białej do
ponownego rozpoznania;
II. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
przed Sądem Najwyższym wywołane wniesioną skargą
nadzwyczajną.
II NSNc 32/24
2
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej nakazem zapłaty w postępowaniu nakazowym
z weksla z 20 grudnia 2006 r., I Nc 2472/06, nakazał pozwanej A. W., aby zapłaciła
stronie powodowej P. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B.
kwotę 16 538,18 zł wraz z ustawowymi odsetkami od 24 maja 2006 r. do dnia zapłaty
oraz kwotę 222 zł tytułem kosztów procesu, w terminie dwóch tygodni od doręczenia
nakazu zaspokoiła roszczenie w całości wraz z kosztami, albo wniosła w tym terminie
zarzuty.
Nakaz zapłaty został uznany za doręczony w dniu 15 stycznia 2007 r.
w wyniku niepodjęcia przez pozwaną przesyłki, mimo dwukrotnego awizowania.
Pozwana nie zaskarżyła nakazu zapłaty.
W uzasadnieniu nakazu zapłaty, sporządzonym w trybie art. 92 ustawy z dnia
8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1093,
dalej: „u.SN”), Sąd Rejonowy wskazał, że pozwem wniesionym 23 listopada 2006 r.
w postępowaniu nakazowym powódka wniosła o wydanie nakazu zapłaty
i orzeczenie nim, że pozwana winna zapłacić powódce kwotę 16 538,18 zł
z ustawowymi odsetkami od 24 maja 2006 r. oraz kosztami procesu. W uzasadnieniu
pozwu podała, że pozwana zobowiązała się przez podpisanie weksla z dnia
14 listopada 2005 r. do zapłaty w dniu 23 maja 2006 r. kwoty wskazanej na wekslu
w wysokości 18 687,18 zł. Dlatego też wezwała pozwaną w dniu 23 maja 2006 r.
do wykupu weksla. Pozwana wpłaciła na konto powódki kwotę 2149 zł, jednak
zaprzestała spłacania reszty roszczeń.
Sąd Rejonowy wskazał, że podstawą wydania nakazu zapłaty był przedłożony
wraz z pozwem weksel in blanco wystawiony przez pozwaną, a następnie wypełniony
przez powódkę z datą płatności 23 maja 2006 r. w Bielsku-Białej. Weksel ten został
należycie wypełniony, a jego treść i prawdziwość nie budziła wątpliwości Sądu.
Wobec tego Sąd nie stwierdził braku podstaw do wydania nakazu zapłaty, w sprawie
zaś zaistniały przesłanki do rozpoznania sprawy- w postępowaniu nakazowym.
W oparciu o art. 485 § 2 k.p.c. i art. 491 § 1 k.p.c. Sąd w dniu 20 grudnia 2006 r.
wydal nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym zgodnie z żądaniem pozwu.
II NSNc 32/24
3
O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1
zd. 1 k.p.c.
W dniu 26 października 2023 r. Prokurator Generalny (dalej: „skarżący”),
na podstawie art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115 § 1 i 1a u.SN, wniósł
do Sądu Najwyższego za pośrednictwem Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej skargę
nadzwyczajną od prawomocnego nakazu zapłaty Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej
z 20 grudnia 2006 r., I Nc 2472/06: „z uwagi na konieczność zapewnienia zgodności
z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej, albowiem wydany nakaz zapłaty doprowadził
do legalizacji nieuczciwych praktyk rynkowych i naruszył prawa pozwanej
jako konsumenta wynikające z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i Kodeksu
cywilnego”, zaskarżając go w całości.
Skarżący, na zasadzie art. 89 § 1 pkt 1 u.SN, zarzucił zaskarżonemu
orzeczeniu naruszenie zasad określonych w art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej
Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997, nr. 78, poz. 486 ze zm.), w postaci
zasady ochrony konsumentów, użytkowników i najemców przed działaniami
zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu jako strony słabszej
strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi
praktykami rynkowymi, przez orzeczenie nakazem zapłaty w postępowaniu
nakazowym z weksla, wierzytelności wynikającej z zawartej przez pozwaną
z powódką umowy pożyczki, bez zbadania potencjalnie nieuczciwego charakteru
zapisów umowy, z którego wynikało zobowiązanie.
Na podstawie art. 91 § 1 oraz art. 95 pkt 1 u.SN w zw. z art. 388 § 1 k.p.c.,
skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty w postępowaniu
nakazowym i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu
w Bielsku-Białej z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania ze skargi nadzwyczajnej oraz wniósł o wydanie przez Sąd Rejonowy
w Bielsku-Białej postanowienia o wstrzymaniu wykonania zaskarżonego nakazu
zapłaty do czasu ukończenia postępowania ze skargi nadzwyczajnej, z uwagi
na grożącą pozwanej niepowetowaną szkodę wynikającą z prowadzonego
przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym […] w Warszawie M. W.
postępowania egzekucyjnego sygn. Km […]/16 skierowanego wobec dłużniczki.
II NSNc 32/24
4
W uzasadnieniu skargi Prokurator Generalny przedstawił sekwencję zdarzeń,
w tym czynności podjęte przez pozwaną oraz poszczególne decyzje sądów.
I tak, w 18 sierpnia 2016 r. pozwana wniosła sprzeciw od zaskarżonego nakazu
zapłaty wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu oraz wnioskiem o zwolnienie
od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniosła, iż w dniu 11 sierpnia 2016 r.
dowiedziała się od komornika prowadzącego postępowanie egzekucyjne o wydanym
przeciwko niej nakazie zapłaty. Jednocześnie wskazała, iż na poczet zasądzonej
wierzytelności w latach 2006-2008 dokonała spłaty należności w wysokości
10 199,00 zł, na dowód czego załączyła kserokopie potwierdzeń przelewów.
Podniosła, iż dokonała spłaty całej pożyczki. Postanowieniem z 14 listopada 2016 r.
referendarz sądowy oddalił wniosek pozwanej o zwolnienie od kosztów, a następnie
postanowieniem z 20 grudnia 2016 r. Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej utrzymał
w mocy ww. postanowienie. Kolejno postanowieniem z 30 stycznia 2017 r.
Sąd odrzucił wniosek pozwanej o rozłożenie na raty opłaty sądowej 621 zł
od zarzutów oraz odrzucił zarzuty z uwagi na brak uiszczenia opłaty.
W kolejnym piśmie z 30 marca 2017 r., uznanym za zażalenie, pozwana podniosła,
iż dokonała spłaty całości zobowiązania i wskazała zarazem, że na mocy wydanego
nakazu zapłaty komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym […] w Warszawie
prowadzi postępowanie egzekucyjne. Z załączonego zawiadomienia o wszczęciu
egzekucji z 19 lipca 2016 r., sygn. Km […]/16 wynikało w szczególności, iż kwota
należności głównej wynosi 11 153,94 zł, odsetki do 19 lipca 2016 r. – 10 502,74 zł.
Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej postanowieniem z 20 lipca 2017 r., sygn. II Cz 418/17
odrzucił zażalenie na pkt 1 zaskarżonego postanowienia i w pozostałym zakresie
oddalił zażalenie. Następnie postanowieniem z 22 listopada 2017 r. Sąd odrzucił
ponowne zarzuty pozwanej i jej wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia
zarzutów. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej postanowieniem z 29 maja 2018 r., sygn.
II Cz 245/18 oddalił zażalenie. Sąd uznał za niewiarygodne twierdzenia pozwanej
dotyczące nieprzebywania w adresie zameldowania. Sąd Okręgowy postanowieniem
z 8 marca 2022 r. oddalił wniosek pozwanej o uchylenie postanowienia w
przedmiocie nadania klauzuli wykonalności nakazowi zapłaty oraz wniosek o
uchylenie rygoru natychmiastowej wykonalności.
II NSNc 32/24
5
Uzasadniając podstawy wniesienia skargi nadzwyczajnej Prokurator
Generalny podniósł, że wystąpienie ze skargą nadzwyczajną jest konieczne
dla zapewnienia zgodności orzeczenia z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, wynikającą
z art. 2 Konstytucji RP oraz zasadą ochrony konsumentów, wynikającymi z art. 76
Konstytucji RP.
Postanowieniem z 14 grudnia 2023 r. Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej
wstrzymał wykonanie nakazu zapłaty z 20 grudnia 2006 r. Sądu Rejonowego
w Bielsku-Białej w sprawie I Nc 2472/06 do czasu zakończenia postępowania
wywołanego wniesieniem skargi nadzwyczajnej przez Prokuratora Generalnego.
Pismem z 5 grudnia 2013 r. P. S.A., w wyniku doręczenia jej odpisu skargi
nadzwyczajnej skarżącego, wniosła o zwolnienie jej od udziału w postępowaniu z
uwagi na brak legitymacji czynnej do występowania w sprawie oraz o zasądzenie na
swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Złożony
wniosek uzasadniła tym, że wierzytelność objęta wydanym nakazem zapłaty na
skutek przekształceń powoda stała się wierzytelnością spółki P. sp. z o.o. z siedzibą
w B., która to 28 września 2015 r. dokonała zbycia tej wierzytelności na rzecz G.
Niestandaryzowany Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Wierzytelności z siedzibą w W..
Pismem z 11 marca 2024 r. Prokurator Generalny na wezwanie
Sądu Najwyższego z 28 lutego 2024 r. wskazał, że następcą powoda jest G.
Niestandaryzowany Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Wierzytelności z siedzibą w W.
Pismem z 12 kwietnia 2024, stanowiącym odpowiedź na skargę
nadzwyczajną, G. Niestandaryzowany Fundusz Inwestycyjny Zamknięty
Wierzytelności z siedzibą w W., wniósł o oddalenie skargi nadzwyczajnej.
W uzasadnieniu stanowiska nie zgodzono się z zarzutami skargi i nie podzielono
argumentacji skarżącego podnosząc, że zasadniczym zarzutem pozwanej jest fakt,
że większość swojego zadłużenia spłaciła.
Pismem z 5 grudnia 2024 r. pełnomocnik pozwanej wniósł o sprostowanie
uzasadnienia skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego
w zakresie informacji, że „pozwana wpłaciła na konto powódki kwotę 2 144 zł
i zaprzestała spłacania reszty roszczeń” wskazując, że pozwana twierdzi, że z tytułu
przedmiotowej pożyczki uregulowała ją w całości i spłaciła kwotę 13417 zł, przy czym
II NSNc 32/24
6
ostatnia rata została spłacona 8 listopada 2024 r. na dowód czego dołącza dokument
otrzymany od powoda z 28 września 2015 r.
Pismem z 2 stycznia 2025 r. Prokurator Generalny odnosząc się do wniosku
pełnomocnika pozwanej wskazał, że od dnia wydania nakazu zapłaty były naliczane
odsetki, czego nie wzięła pod uwagę pozwana. Również twierdzeń pozwanej
nie potwierdza następca prawny powódki. Natomiast z informacji udzielonej
27 grudnia 2024 r. przez komornik sądowego, który prowadził egzekucję wynika,
że nie wyegzekwowano wierzytelności a postępowanie komornicze zostało
umorzone postanowieniem z 14 grudnia 2016 r. na podstawie art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Dopuszczalność wniesienia skargi nadzwyczajnej uzależniona
jest od spełnienia szeregu przesłanek ustawowych, wśród których wyróżnia
się przesłanki formalne i materialne.
Przesłanki formalne odnoszą się do substratu zaskarżenia, terminu
i podmiotów uprawnionych do wniesienia skargi.
Stosownie do art. 89 § 1 u.SN skarga nadzwyczajna może być wniesiona
od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub wojskowego kończącego
postępowanie w sprawie, które nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych
nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Zgodnie z art. 494 § 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania
zaskarżonego nakazu zapłaty), nakaz zapłaty, przeciwko któremu w całości
lub w części nie wniesiono skutecznie zarzutów, ma skutki prawomocnego wyroku.
Zaskarżony nakaz zapłaty wydany 20 grudnia 2006 r. przez Sąd Rejonowy
w Bielsku-Białej, I Nc 2472/06 – wobec braku jego zaskarżenia przez pozwaną –
uprawomocnił się, dlatego też nie przysługuje od niego żaden inny nadzwyczajny
środek zaskarżenia.
Artykuł 89 § 2 u.SN przewiduje ściśle określony krąg podmiotów uprawnionych
do wniesienia skargi nadzwyczajnej.
Zgodnie z art. 89 § 3 u.SN skargę nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat
od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia
II NSNc 32/24
7
została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia
ich rozpoznania. Jednocześnie art. 115 § 1 u.SN stanowi, że w okresie 6 lat od dnia
wejścia w życie ustawy skarga nadzwyczajna może być wniesiona od prawomocnych
orzeczeń kończących postępowanie w sprawach, które uprawomocniły się po dniu
17 października 1997 r. W tych sytuacjach przepisu art. 89 § 3 zdanie pierwsze
nie stosuje się.
Stosownie do art. 115 § 1a u.SN skarga nadzwyczajna od prawomocnego
orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, które uprawomocniło się przed
wejściem w życie niniejszej ustawy, może być wniesiona przez Prokuratora
Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich. Przepisu art. 89 § 2 nie stosuje się.
W przedmiotowej sprawie skarga nadzwyczajna została wniesiona –
jak wskazano wyżej – od prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie
w sprawie, w określonym ustawą terminie i przez podmiot legitymowany.
Skarga nadzwyczajna spełnia przesłanki formalne i podlega merytorycznej
ocenie.
Skarga nadzwyczajna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia służącym
eliminowaniu z obrotu wadliwych, naruszających zasadę demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń
sądowych dotyczących konkretnych, zindywidualizowanych podmiotów
(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19).
Konsekwentnie rolą przeprowadzanej przez Sąd Najwyższy kontroli nadzwyczajnej
nie jest eliminowanie z obrotu wszelkich wadliwych orzeczeń, a jedynie tych,
które godzą w podstawy umowy społecznej będącej fundamentem demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej,
a zatem dotyczą określonego kształtu relacji pomiędzy jednostką a władzą publiczną
(przedmiotowa strona zasady demokratycznego państwa prawnego) lub godności
upodmiotowionej jednostki (podmiotowa strona zasady demokratycznego państwa
prawnego).
Cel skargi nadzwyczajnej, jakim jest wyeliminowanie z obrotu wadliwego
orzeczenia, może zostać zrealizowany wyłącznie w przypadku zaistnienia jednej
z trzech przesłanek szczegółowych wskazanych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.
Podmiot wnoszący skargę musi więc przede wszystkim wykazać zaistnienie
II NSNc 32/24
8
przynajmniej jednego z uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.
Zaistnienie tego rodzaju uchybienia potwierdza wadliwość zaskarżonego nakazu
zapłaty, a jednocześnie otwiera drogę do badania czy wadliwość ta powinna
być usunięta z uwagi na naruszenie zasady demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Samo zaistnienie
przesłanki szczegółowej wskazanej w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN nie przesądza
o konieczności wyeliminowania z obrotu wadliwego orzeczenia. Wskazać
w tym miejscu należy, że stabilność oraz prawomocność orzeczeń sądowych,
a także kształtowanych przez nie stosunków prawnych również jest zasadą
konstytucyjną, wywodzoną z prawa do sądu (art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2
Konstytucji RP), zaś odstąpienie od niej powinno być podyktowane wyjątkowymi
względami. Konsekwentnie, stwierdzone uchybienia muszą być na tyle poważne,
by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2 Konstytucji RP nakazywał
ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 9 grudnia
2020 r., I NSNu 2/20).
Ten punkt widzenia potwierdzał wielokrotnie Europejski Trybunał Praw
Człowieka, podkreślając, że prawo do rzetelnego procesu należy interpretować
w świetle zasady rządów prawa, będącej wspólnym dziedzictwem państw – stron
Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. 1993, nr 61,
poz. 284 ze zm.). Jednym z fundamentalnych aspektów rządów prawa pozostaje
zaś zasada pewności prawnej, która przewiduje wymóg, by tam, gdzie sądy
ostatecznie rozstrzygnęły jakąś kwestię, ich orzeczenie – co do zasady – nie było
kwestionowane (zob. np. wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z:
28 października 1999 r. w sprawie Brumărescu przeciwko Rumunii, skarga
nr 28342/95, par. 61; 24 lipca 2003 r. w sprawie Ryabykh przeciwko Rosji, skarga
nr 52854/99, par. 52; 6 października 2011 r. w sprawie Agrokompleks przeciwko
Ukrainie, skarga nr 23465/03, par. 148).
Stosownie do powyższego, przystępując do poddania niniejszej skargi ocenie
merytorycznej, Sąd Najwyższy w pierwszej kolejności ustala, czy doszło
do naruszenia którejś z przesłanek szczegółowych określonych w art. 89 § 1
pkt 1-3 u.SN i wskazanych w skardze nadzwyczajnej, a jeśli tak, to czy w celu
zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
II NSNc 32/24
9
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej konieczne jest
uwzględnienie skargi nadzwyczajnej. A contrario samo naruszenie zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej nie stanowi racji wystarczającej dla usunięcia z obrotu prawnego
zaskarżonego orzeczenia. Konstruując art. 89 § 1 u.SN, ustawodawca posłużył
się zwrotem „o ile”, który uniemożliwia realizację zasadniczego celu instrumentu,
jakim jest skarga nadzwyczajna, bez zaistnienia okoliczności wskazanych
w przesłankach szczegółowych, nawet jeśli za powyższym przemawiałyby
fundamentalne racje aksjologiczne związane z istotą demokratycznego państwa
prawnego.
Z drugiej jednak strony brak konieczności zapewnienia zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej zamyka drogę do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego
orzeczenia, nawet jeśli narusza ono którąś z przesłanek szczegółowych,
w tym zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji.
Jak już wskazano wcześniej, celem skargi nadzwyczajnej jest bowiem zapewnienie
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, nie zaś z innymi zasadami, wolnościami
lub prawami człowieka określonymi w Konstytucji.
Oceniając przesłanki szczegółowe skargi nadzwyczajnej, należy podkreślić,
że Prokurator Generalny zarzucił zaskarżonemu nakazowi zapłaty naruszenie
pierwszej przesłanki szczegółowej, tj. art. 76 Konstytucji RP w postaci zasady
ochrony konsumenta jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach
prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.
W ocenie Sądu Najwyższego zasadny jest zarzut naruszenia art. 76
Konstytucji RP, który określa podstawowe gwarancje konstytucyjne w zakresie
ochrony konsumenta w stosunkach z przedsiębiorcą. Z art. 76 Konstytucji RP wynika
obowiązek zapewnienia właściwej ochrony konsumentów spoczywający na każdym
organie i instytucji, której właściwość obejmuje sprawy dotyczące konsumentów,
w tym na sądach. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału
Konstytucyjnego podkreślającym, że art. 76 Konstytucji RP wyraża zasadę
konstytucyjną zobowiązującą władze publiczne, w tym również sądy powszechne,
II NSNc 32/24
10
do podejmowania działań mających na celu ochronę konsumentów
przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Przepis ten powinien być uwzględniany
zarówno przez ustawodawcę na etapie stanowienia prawa, jak i przez sądy
powszechne w procesie jego stosowania i dokonywania jego wykładni (zob. wyroki
Trybunału Konstytucyjnego z: 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; 13 września 2005 r.,
K 38/04; 17 maja 2006 r., K 33/05; 13 września 2011 r., K 8/09). Statuowaną
przez niego ochronę konsumenta rozwijają szczegółowo postanowienia ustawowe.
Podkreślenia wymaga, że z uwagi na treść art. 9 Konstytucji RP,
dla wyznaczenia standardów tej ochrony, mają także zastosowanie przepisy Traktatu
o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202
z 7 czerwca 2016 r.). W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego
przyjmuje się, że zakres ochrony konsumentów wynikający z art. 76 Konstytucji RP
należy oceniać z uwzględnieniem zasad i wymagań prawa unijnego, z uwagi
na zakres implementowania regulacji unijnych dotyczących prawa konsumenckiego
do krajowego porządku prawnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października
2020 r., I NSNc 22/20; 2 czerwca 2021 r., I NSNc 178/20; 29 czerwca 2021 r.,
I NSNc 115/21; 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20; 15 grudnia 2021 r., I NSNc 67/21;
19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21 wraz z powołanym tam orzecznictwem).
Szczególne znaczenie dla ochrony konsumentów ma Dyrektywa 93/13.
Artykuł 7 ust. 1 i motyw 24 Dyrektywy 93/13, które nakładają na państwa
członkowskie obowiązek zapewnienia skutecznych środków mających na celu
zapobieganie stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
Należy podkreślić, że zgodnie z art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 warunki umowy,
które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe,
jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczną
nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków ze szkodą dla konsumenta.
Określenie „konsument” użyte w art. 76 Konstytucji RP ma charakter
autonomiczny i nie może być ograniczane do denotacji wyznaczonej treścią
art. 221 k.c. Jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w jednym ze swych orzeczeń,
norma art. 76 Konstytucji RP zapewnia ochronę „wszelkim podmiotom,
w szczególności osobom fizycznym” mającym słabszą pozycję wobec
profesjonalnego podmiotu (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 13 września
II NSNc 32/24
11
2005 r., K 38/04; 2 grudnia 2008 r., K 37/07). Analogicznie art. 2 lit. b) Dyrektywy
93/13 stanowi, że „konsument” oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach
objętych dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem
lub zawodem.
W rozpoznawanej sprawie zaskarżony nakaz zapłaty oparto na wekslu
wystawionym przez pozwaną. Powód do pozwu – oprócz weksla – załączył
zawiadomienie. Z treści tego dokumentu wynika, że stanowi on wypowiedzenie
umowy […] z 14 listopada 2005 r. zawartej pomiędzy powodem a pozwaną z uwagi
„na nie płacenie zobowiązań umownych, zgodnie z ustalonym kalendarzem spłat”.
Obok tego dokument ów wskazuje też, że pozwana jest wzywana do zapłaty
wskazanej w piśmie kwoty (18 687,18 zł) oraz że jest poinformowana o wypełnieniu
weksla in blanco, wraz z informacją, iż w przypadku niezapłacenia w terminie 30 dni
sprawa zostanie skierowana na drogę sądową.
Natomiast ani z treści pozwu, ani z załączonego weksla i zawiadomienia
nie wynika, aby dochodzona wierzytelność związana była z prowadzeniem
przez osobę fizyczną (pozwaną) działalności gospodarczej lub zawodowej.
Mając na uwadze powyższe, nie ulega wątpliwości, że pozwanej przysługuje
status konsumenta zarówno w świetle brzmienia art. 76 Konstytucji RP.
Sąd Najwyższy ma świadomość, że w świetle przepisów postępowania
cywilnego regulującego postępowanie nakazowe (według stanu prawnego
obowiązującego w dacie wydania nakazu zapłaty) czynności sądu ograniczały
się jedynie do badania warunków formalnych pozwu i dołączonych do niego weksla.
W pierwszym etapie tego postępowania sąd ocenia złożony weksel, a także wydaje
zgodnie z art. 485 § 2 k.p.c. nakaz zapłaty przeciwko zobowiązanemu z weksla
należycie wypełnionego, którego prawdziwość i treść nie nasuwały wątpliwości.
Dopiero w drugim etapie, czyli po wniesieniu zarzutów od nakazu zapłaty,
na podstawie art. 493 § 1 k.p.c., bada on zarzuty podniesione przez stronę pozwaną
(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 14 lutego 2014 r., II CSK 291/13).
W ocenie Sądu Najwyższego takie działanie, w przypadku, gdy stroną
jest konsument, jest nieprawidłowe. Wynika to stąd, że narusza ono konstytucyjną
zasadę ochrony konsumenta statuowaną przez art. 76 Konstytucji RP, której treść
koresponduje z gwarancjami ujętymi w przywołanej wcześniej Dyrektywie 93/13.
II NSNc 32/24
12
W odniesieniu do tych ostatnich za utrwalony w orzecznictwie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyjmuje się pogląd, że organy wymiaru
sprawiedliwości z urzędu dokonują oceny nieuczciwych postanowień umowy
konsumenckiej (zob. wyroki Europejskiego Trybunały Praw Człowieka z: 21 kwietnia
2016 r., Radlinger i Radlingerová, C-377/14, pkt 77 i przywołane tam orzecznictwo;
21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in., C-154/15 i C-308/15). Przepis art. 7 ust. 1
Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisom
krajowym, w tym art. 485 § 2 k.p.c. „pozwalającym na wydanie nakazu zapłaty
opartego na wekslu własnym, który stanowi gwarancję wierzytelności powstałej
z umowy kredytu konsumenckiego, w sytuacji gdy sąd rozpoznający pozew
o wydanie nakazu zapłaty nie jest uprawniony do zbadania potencjalnie
nieuczciwego charakteru warunków tej umowy, jeżeli sposób wykonania prawa
do wniesienia zarzutów od takiego nakazu nie pozwala na zapewnienie
przestrzegania praw, które konsument opiera na tej dyrektywie” (wyrok z 13 września
2018 r., Profi Credit Polska, C-176/17, EU:C:2018:711, pkt 71).
W tym miejscu Sąd Najwyższy przypomina, że w jego orzecznictwie
już w przeszłości wskazywano, iż przepisy proceduralne ograniczające możliwość
skorzystania przez konsumenta z przysługującej ochrony na gruncie prawa
wspólnotowego, zezwalające na badanie treści konsumenckiego stosunku
podstawowego wyłącznie w przypadku wniesienia zarzutów, nie realizowałyby celu
prawa konsumenckiego, jakim jest realne wyrównanie pozycji stron umowy
konsumenckiej (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października 2020 r.,
I NSNc 22/20; 2 czerwca 2021 r., I NSNc 178/20; 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20;
24 listopada 2021 r., I NSNc 66/21). Z tego względu za zasadny należy uznać pogląd,
według którego również w postępowaniu nakazowym, gdy dochodzone pozwem
roszczenie wynika z weksla in blanco, stanowiącego zabezpieczenie wierzytelności
wynikającej z umowy zawartej pomiędzy pozwaną (konsumentem) i przedsiębiorcą,
w celu zapewnienia właściwej ochrony konsumentowi, sąd jest zobowiązany
z urzędu rozpoznać sprawę przy uwzględnieniu treści stosunku podstawowego,
a nie oprzeć się na wekslu.
Do zaskarżonego nakazu zapłaty sporządzono uzasadnienie w trybie
art. 92 u.SN. Analiza tego uzasadnienia nie daje podstaw do przyjęcia, że Sąd
II NSNc 32/24
13
przy wydaniu nakazu zapłaty wziął pod uwagę konsumencki charakter sprawy.
Z uwagi na treść art. 485 § 2 k.p.c., nakładającą na sąd obowiązek wydania nakazu
zapłaty przeciwko zobowiązanemu z weksla, trudno przyjąć, by miało to miejsce.
Wobec powyższego Sąd Najwyższy uznaje, że sposób procedowania
przez Sąd Rejonowy nie zapewnił realizacji celu, jakim jest ochrona konsumenta
będącego w pozycji słabszej względem przedsiębiorcy. Sąd Rejonowy
w Bielsku Białej wydając 20 grudnia 2006 r. zaskarżony nakaz zapłaty
w postępowaniu nakazowym w sprawie I Nc 2472/06, naruszył wynikającą z art. 76
Konstytucji RP zasadę ochrony konsumentów poprzez pominięcie faktu, że pozwana
występuje w sprawie w charakterze konsumenta, ale także poprzez niezapewnienie
pozwanej właściwej ochrony, o której mowa we wspomnianym przepisie Konstytucji.
Stwierdzenie przez Sąd Najwyższy zaistnienia przesłanki szczegółowej skargi
nadzwyczajnej w postaci naruszenia art. 76 Konstytucji RP aktualizuje prawo
do zbadania, czy w takiej sytuacji można mówić o konieczności uchylenia lub zmiany
zaskarżonego orzeczenia celem zapewnienia poszanowania zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę, że instytucja skargi
Nadzwyczajnej powinna być wykorzystywana z daleko posuniętą ostrożnością
i nie powinna być postrzegana jako kolejny nadzwyczajny środek zaskarżenia
służący kontroli i ewentualnej korekcie wszelkich wadliwych orzeczeń. Jak wskazał
Sąd Najwyższy w kilku wydanych rozstrzygnięciach, skarga nadzwyczajna
jest „wentylem bezpieczeństwa”, środkiem absolutnie ekstraordynaryjnym,
który winien być wnoszony przez uprawniony podmiot tylko we wskazanych
w ustawie sytuacjach (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 24 czerwca 2020 r.,
I NSNc 41/19; postanowienie Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2021 r.,
I NSNc 61/20), kiedy skorygowanie prawomocnego orzeczenia w celu zapewnienia
zgodności z zasadami konstytucyjnymi przy pomocy innych środków
nadzwyczajnych nie jest już, bądź nigdy nie było, możliwe (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021 r., I NSNc 199/21).
Dokonując oceny ziszczenia się przesłanki funkcjonalnej, czyli oceniając
konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń z zasadą wynikającą
II NSNc 32/24
14
z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie konstytucyjnych wartości.
Przemawia za tym nie tylko charakter zasady z art. 2 Konstytucji, której zachowanie
jest oceniane nie tyle w dychotomicznych kategoriach naruszenia bądź
nienaruszenia, ale przez ocenę stopnia jej urzeczywistnienia w optymalizacyjnej
konfrontacji z innymi zasadami.
Biorąc po uwagę specyfikę kontroli nadzwyczajnej, celem ostatniego jej etapu
jest wykazanie, że natura i rozmiar nieprawidłowości popełnionych przy wydawaniu
zaskarżonego orzeczenia usprawiedliwia odstąpienie od – wynikającej skądinąd
również z zasady państwa prawnego – ochrony przynależnej powadze rzeczy
osądzonej poprzez zmianę lub uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty.
Co do zasady, art. 2 Konstytucji RP stoi na straży ostateczności i trwałości
prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych, jednak niekiedy natura i ciężar
popełnionych uchybień może nakazywać danie pierwszeństwa względom
wynikającym z konieczności ochrony innych praw i wolności konstytucyjnych.
W sprawie podlegającej rozpoznaniu ważeniu podlegają, z jednej strony,
ochrona stabilności prawomocnych orzeczeń sądowych, z drugiej zaś wzgląd
na zasadę zaufania obywatela do państwa.
Skonfrontowanie obu tych wartości wymaga uwzględnienia istotnych
dla oceny tej kwestii okoliczności sprawy. Kluczowy jest tutaj fakt, że pozwana
została pozbawiona przynależnego jej statusu konsumenta, a co za tym idzie –
przysługującej jej ochrony przy ocenie rozpoznawanego przez Sąd Rejonowy
roszczenia opartego na wekslu własnym in blanco.
W takiej sytuacji, zdaniem Sądu Najwyższego, należy dojść do wniosku,
że miało miejsce wydanie oczywiście niesprawiedliwego nakazu zapłaty i tym samym
wyraźne naruszenie zasady zaufania obywatela do państwa oraz związanej
z nią zasadą bezpieczeństwa prawnego jednostki. Nakaz ów bowiem stwierdził
obowiązek pozwanej zapłaty – roszczenia – sumy wekslowej – bez zbadania
stosunku podstawowego, który weksel ten zabezpieczał, a to stoi w sprzeczności
z obowiązującym prawem, godząc jednocześnie w elementarne poczucie
sprawiedliwości.
W ocenie Sądu Najwyższego z powyższych względów zaktualizowały
się przesłanki, o których mowa w art. 89 § 1 pkt 1 u.SN tj., zaskarżone orzeczenie
II NSNc 32/24
15
narusza zasady lub wolności i prawa człowieka (art. 76 Konstytucji), a eliminacja
wadliwego nakazu zapłaty z 20 grudnia 2006 r. konieczna jest dla zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej co stanowiło o uznaniu skargi za zasadną.
Zgodnie z art. 91 § 1 zdanie pierwsze u.SN w przypadku uwzględnienia skargi
nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy uchyla zaskarżone orzeczenie w całości lub w części
i stosownie do wyników postępowania orzeka co do istoty sprawy albo przekazuje
sprawę do ponownego rozpoznania właściwemu sądowi, w razie potrzeby uchylając
także orzeczenie sądu pierwszej instancji, albo umarza postępowanie.
Na przeszkodzie uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej nie stoi treść art. 115
§ 2 u.SN, zgodnie z którym, jeżeli zachodzą przesłanki wskazane w art. 89 § 1 u.SN,
a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne, w szczególności
jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat,
a także jeżeli uchylenie orzeczenia naruszyłoby międzynarodowe zobowiązania
Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza się do stwierdzenia wydania
zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności,
z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że zasady lub wolności i prawa
człowieka i obywatela określone w Konstytucji przemawiają za wydaniem
rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.
Pomimo że od wydania zaskarżonego nakazu upłynęło już ponad 5 lat,
to według Sądu Najwyższego prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji
RP przemawiają za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN.
Dalsze obowiązywanie zaskarżonego nakazu zapłaty skutkowałoby utrzymaniem
istnienia długu pozwanej w rozmiarze dotkliwie ingerującym w jej prawa majątkowe.
Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Sąd, uznając, że pozwana posiada
status konsumenta, zastosuje prawo należne pozwanej i oceni stosunek podstawowy
łączący strony, posiłkując się relewantnymi przepisami prawa materialnego
i procesowego oraz poglądami Sądu Najwyższego wyrażonymi powyżej.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie 91 § 1 u.SN
orzeka jak w sentencji wyroku.
II NSNc 32/24
16
Jednocześnie, na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN,
Sąd Najwyższy znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania wywołanego
wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
[D.Z.]
[a.ł]
