II NSNc 272/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 4 czerwca 2025 r.
SSN Grzegorz Pastuszko (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Paweł Czubik
Marek Sławomir Molczyk (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa M. O.
przeciwko G. G.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 4 czerwca 2025 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty
w postępowaniu nakazowym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 25 lipca 2005 r.,
sygn. I Nc 854/05:
I. uchyla zaskarżony nakaz zapłaty w całości i przekazuje
sprawę Sądowi Rejonowemu w Bytomiu do ponownego
rozpoznania;
II. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
przed Sądem Najwyższym wywołane wniesioną skargą
nadzwyczajną.
Paweł Czubik Grzegorz Pastuszko Marek Sławomir Molczyk
II NSNc 272/24
2
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazem zapłaty w postępowaniu nakazowym z 25
lipca 2005 r., wydanym w sprawie I Nc 854/05 nakazał pozwanej G. G., by zapłaciła
powodowi M. O. kwotę 1586,92 zł z umownymi odsetkami w wysokości 13%
miesięcznie od 16 kwietnia 2005 r. oraz kwotę 31,80 zł tytułem zwrotu kosztów
procesu w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu albo wniosła w tymże
terminie zarzuty.
W uzasadnieniu nakazu zapłaty sporządzonym na podstawie art. 92 ustawy
z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2023 poz. 1093,
dalej: „u.SN”) wskazano, że M. O. prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą
Firma K. „M. O.” (dalej także: „powód” lub „wierzyciel”) pozwem z 16 czerwca 2005
r., skierowanym przeciwko G. G. (dalej także: „pozwana” lub „pożyczkobiorca” lub
„wierzyciel”) oraz L. G., wniósł o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu
nakazowym z weksla żądając kwoty 1586,92 zł wraz z umownymi odsetkami w
wysokości 13% w skali miesiąca od 16 kwietnia 2005 r. do dnia zapłaty oraz o zwrot
kosztów procesu według norm przepisanych. Zauważono też, że według treści
pozwu „20 grudnia 2004 r. strony zawarły umowę pożyczki. Na zabezpieczenie praw
powoda wynikających z umowy pozwana wystawiła weksel sola bez protestu in
blanco. Pozwana zalegała ze spłatą pożyczki, dlatego powód wezwał ją do zapłaty.
Wezwanie nie dało rezultatu, wobec czego powód wypowiedział umowę żądając
natychmiastowej spłaty pożyczki wraz z innymi należnościami umownymi w terminie
30 dni. Pozwana nadal nie płaciła, dlatego powód wystosował wezwanie do zapłaty
jednocześnie informując o możliwości wypełnienia weksla. Wezwanie to pozwana
pozostawiła bez odpowiedzi, wobec czego powód wypełnił weksel”. Zaznaczono
jeszcze, że powód pismem z 14 lipca 2005 r. ograniczył żądanie pozwu pod
względem podmiotowym, kierując żądanie wyłącznie przeciwko pozwanej.
Sąd ustalając stan faktyczny na podstawie dołączonych do pozwu
dokumentów wskazał, że umową o pożyczkę gotówkową z 20 grudnia 2004 r. powód
udzielił pozwanej pożyczki gotówkowej na poniższych warunkach:
pożyczka wynosi 700 zł, opłata pożyczki wynosi 546 zł. Na mocy zawartej umowy
II NSNc 272/24
3
pożyczkobiorca zobowiązał się do spłaty całości zadłużenia z tytułu niniejszej umowy
wynoszącego 1246 zł w 6 ratach po 207,66 zł, która każda była płatna co miesiąc,
począwszy od 20 stycznia 2005 r., ostatnia rata płatna była do 20 czerwca 2005 r.
Zgodnie z dalszą treścią umowy, pożyczkobiorca swym podpisem na niniejszej
umowie potwierdził, iż kwotę pożyczki otrzymał i zobowiązał się spłacić ją wraz z
należną od niej opłatą pożyczki w terminie określonym niniejszą umową,
przedstawicielowi posiadającemu pisemne upoważnienie lub w siedzibie powoda
zgodnie z harmonogramem spłat, stanowiącym integralną część umowy (pkt 1
umowy). Całość zadłużenia miała zostać spłacona gotówką (pkt 2 umowy). Wszelkie
kwestie dotyczące zaprzestania spłaty pożyczki były uregulowane w „Regulaminie
pożyczek gotówkowych” stanowiącego integralną część niniejszej umowy (pkt 3
umowy). Pożyczkobiorca mógł dokonać spłaty całości zadłużenia z tytułu niniejszej
umowy przed terminem ustalonym w umowie. Termin dokonania spłaty powinien
odpowiadać terminom wnoszenia rat określonym w umowie. W takim wypadku
pożyczkobiorca był zobowiązany spłacić pozostającą do spłaty kwotę należnej
pożyczki. Opłata pożyczki miała być zmniejszona proporcjonalnie do okresu, o który
skrócono czas korzystania z pożyczki. Spłacenie całej kwoty pożyczki wraz z opłatą
pożyczki spowodować miało wygaśnięcie zobowiązań pożyczkobiorcy (pkt 4 umowy).
Odsetki karne umowne z tytułu nieterminowej spłaty wynosiły miesięcznie 13% od
sumy kwoty pożyczki i opłaty pożyczki liczone z góry (pkt 5 umowy).
Na podstawie dokonanych ustaleń Sąd podkreślił też, że podpisując umowę,
pożyczkobiorca oświadczył, że otrzymał jeden egzemplarz umowy wraz z
załączonym „Regulaminem pożyczek gotówkowych”, zapoznał się z ich treścią oraz
że otrzymał wzór oświadczenia o odstąpieniu od niniejszej umowy (pkt 6 umowy).
Pożyczkobiorca był zobowiązany do spłaty pożyczki wraz z należną od niej opłatą
pożyczki niezależnie od sposobu wykorzystania pożyczki (pkt 7 umowy).
Zabezpieczenie spłaty pożyczki stanowił weksel własny in blanco wystawiony przez
pożyczkobiorcę (pkt 8 umowy). We wszystkich kwestiach nieuregulowanych
niniejszą umową zastosowanie miały przepisy „Regulaminu pożyczek gotówkowych”
oraz kodeksu cywilnego (pkt 10 umowy). W umowie podano również, że po jej
podpisaniu pożyczkobiorcy przysługiwało w ciągu trzech dni od dnia podpisania
prawo odstąpienia od umowy. Można było to zrobić powiadamiając pisemnie o
II NSNc 272/24
4
odstąpieniu o tym powoda pod podanym adresem jednocześnie zawracając całą
kwotę pożyczki. Wraz z zawarciem umowy pozwana wystawiła i pozostawiła do
dyspozycji powoda reprezentującego powoda weksel sola in blanco na
zabezpieczenie praw powoda wynikających z zawartej pożyczki gotówkowej z 20
grudnia 2004 r.
Dalej Sąd ustalił, że strony zawarły porozumienie wekslowe Zgodnie z jego
treścią wyżej wymieniony weksel zostanie opatrzony klauzulą „bez protestu”.
Wierzyciel uzyskuje prawo do uzupełnienia weksla brakującymi elementami jego
treści. Jako sumę wekslową wierzyciel ma prawo wpisać kwotę przysługującej mu
wierzytelności wynikającej z zawartej umowy pożyczki gotówkowej z 20 grudnia 2004
roku, na którą składają się: kwota pożyczki, opłata pożyczki, umowne odsetki karne
oraz koszty korespondencji spowodowane naruszeniem umowy przez dłużnika –
wystawcę weksla. W pozostałym zakresie składników treści weksla wierzyciel może
uzupełnić weksel wedle swego uznania. Wierzyciel dokonuje wypełnienia weksla w
przypadku niewywiązania się dłużnika z zobowiązań wynikających z umowy. Przed
dokonaniem wypełnienia wierzyciel jest zobowiązany wezwać dłużnika do
dobrowolnego spełnienia świadczenia. Odsetki z tytułu niewykupienia weksla
wynoszą 13% w skali miesiąca. Liczone są z góry od kwoty wekslowej, począwszy
od dnia następującego po dniu, w którym weksel miał zostać wykupiony.
W dalszej części uzasadnienia Sąd podał, że pismem z 25 stycznia 2005 r.
stanowiącym wezwanie do zapłaty powód poinformował pozwaną, że zalega ona ze
spłatą rat pożyczki udzielonej 20 grudnia 2004 r. Wskazał, że na 25 stycznia 2005 r.
zaległość ta wraz z odsetkami za zwłokę wynosi 232,12 zł. Oznajmił, że powyższą
kwotę należy wpłacić w terminie 7 dni od dnia wystawienia wezwania wraz z
odsetkami należnymi na dzień zapłaty. Równocześnie zastrzegł, że w przypadku
braku wpłaty zaległości nastąpi wypowiedzenie umowy. Pismo zostało doręczone
pozwanej 26 stycznia 2005 r. Kolejnym pismem z 14 lutego 2005 r. powód oświadczył,
że wypowiada umowę o pożyczkę gotówkową z 20 grudnia 2004 r. Wskazał, że
termin wypowiedzenia wynosi 30 dni od dnia wystawienia pisma, a po upływie okresu
wypowiedzenia pożyczkobiorca zobowiązany jest do natychmiastowego zwrotu
całości pozostałej do spłaty pożyczki wraz z opłatą pożyczki, odsetkami zapadłymi,
kosztem upomnień i innych kosztów manipulacyjnych ujętych w regulaminie pożyczki.
II NSNc 272/24
5
Powód przypomniał, że w przypadku niespełnienia całego zadłużenia wystawi
weksel sola in blanco stanowiący zabezpieczenie spłaty pożyczki na kwotę
odpowiadającą zadłużeniu i który pozostaje do dyspozycji wierzyciela. Wskazał, że
na 14 lutego 2005 r. wysokość zadłużenia wynosi łącznie 1298,32 zł.
Sąd ustalił jeszcze, że pismo zostało doręczone pozwanej 15 lutego 2005 r.
Pismem z 7 kwietnia 2005 r. powód wystosował do pozwanej ostateczne wezwanie
do zapłaty informując, że na 7 kwietnia 2005 r. zadłużenie wynosi 1586,92 zł.
Wskazał również, że w przypadku niespłacenia zadłużenia w terminie 7 dni od
niniejszego zawiadomienia wypełni weksel sola in blanco stanowiący zabezpieczenie
spłaty pożyczki na kwotę odpowiadającą zadłużeniu. Pismo zostało doręczone
pozwanej 14 kwietnia 2005 r. W dniu 15 kwietnia 2005 r. powód wypełnił wystawiony
przez pozwaną weksel in blanco. W treści weksla wskazano, że pozwana zapłaci bez
protestu za ten sola weksel sumę 1586,92 zł wraz z odsetkami umownymi w
wysokości 13% w skali miesiąca, liczonymi od dnia 16 kwietnia 2005 r.
Sąd dokonując oceny prawnej roszczenia wskazał, że powód dochodził
wierzytelności z tytułu dołączonego do pozwu weksla, który wystawiony był jako
weksel in blanco na zabezpieczenie wierzytelności z tytułu zawartej przez pozwaną
umowy o pożyczkę gotówkową z 20 grudnia 2004 r. Odnosząc się do podstawy
prawnej roszczenia wskazał, że zobowiązanie wekslowe ma co do zasady charakter
abstrakcyjny. Oznacza to, że zobowiązanie wekslowe jest oderwane od swej
przyczyny prawnej (tzw. causa), stanowiącej gospodarczą przyczynę wystawienia
weksla. Innymi słowy – brak, nieważność lub inna wadliwość stosunku kauzalnego
nie mają wpływu na ważność zobowiązania wekslowego. Nie ma wpływu w tym
zakresie także okoliczność, że nie został osiągnięty cel, dla którego wystawiono
weksel. Z tego względu posiadacz weksla nie musi wykazywać podstawy
gospodarczej zobowiązania wekslowego ani tego, że ta podstawa w ogóle istniała.
Kto dochodzi zapłaty jako wierzyciel wekslowy, musi tylko przedłożyć dokument
weksla, na który się powołuje, i wykazać swą tożsamość z osobą remitenta.
Jak dalej podał Sąd, samodzielny charakter zobowiązania wekslowego
posiada pewne wyjątki, a jednym z nich jest konsumencki charakter stosunku
podstawowego wynikającego z umowy o pożyczkę gotówkową z 20 grudnia 2004 r.
Biorąc pod uwagę art. 76 Konstytucji oraz Dyrektywę Rady 93/13/EWG z dnia
II NSNc 272/24
6
5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
(dalej: „Dyrektywa 93/13”) należy stwierdzić, że Sąd w ramach prowadzonego
postępowania nakazowego z weksla, obok przepisów Kodeksu postępowania
cywilnego, był zobowiązany także z urzędu stosować przepisy mające na celu
ochronę konsumenta. W praktyce oznacza to, że przeciwko konsumentowi nie może
zostać wydany nakaz zapłaty wyłącznie na podstawie treści samego weksla,
niezależnie od tego, że uwzględnianie w postępowaniu nakazowym innych
dokumentów dołączonych do pozwu wraz z wekslem byłoby sprzeczne z istotą tego
typu postępowania nakazowego. Konieczność zapewnienia przewidzianej w
unormowaniach unijnych skutecznej ochrony konsumentom oznacza, że niezależnie
od zainicjowania przed sądem postępowania nakazowego na podstawie weksla, sąd
z urzędu zobowiązany jest każdorazowo zweryfikować, czy weksel stanowił
zabezpieczenie umowy konsumenckiej; to zaś wymaga znajomości podstawy
wydania weksla. W przypadku stwierdzenia, że wierzyciel dochodzi wierzytelności z
weksla, który stanowił zabezpieczenie umowy konsumenckiej zawartej z pozwanym,
nie wydaje się, by istniała inna droga zapewnienia pełnej skuteczności
unormowaniom Dyrektywy 93/13, niż zbadanie z urzędu treści stosunku
podstawowego łączącego wystawcę weksla będącego konsumentem oraz
wierzyciela wekslowego.
Sąd odnosząc się w pierwszej kolejności do wystawionego przez pozwaną
20 grudnia 2004 r. i uzupełnionego przez powoda 15 kwietnia 2005 r. weksla wskazał,
że weksel własny in blanco może mieć postać weksla gwarancyjnego, czyli
składanego na zabezpieczenie wierzytelności wynikającej ze stosunku umownego
(podstawowego) łączącego wystawcę weksla z osobą, której weksel jest wręczany
(np. z tytułu kredytu, pożyczki). Zatem celem weksla in blanco jest udzielenie
zabezpieczenia umożliwiającego uzyskanie zaspokojenia roszczeń wynikających z
określonego stosunku zobowiązaniowego w wysokości wynikającej z tego stosunku.
Sąd wziął pod uwagę, że przedmiotowy weksel w chwili jego wręczenia
remitentowi był niezupełny. Prawo wekslowe dopuszcza jednak możliwość
wystawienia weksla in blanco (niezupełnego), czyli takiego, który w chwili
wystawienia nie zawiera wszystkich niezbędnych dla jego ważności elementów
określonych w art. 1 i art. 2. prawa wekslowego (weksel trasowany in blanco) (tekst
II NSNc 272/24
7
jedn. Dz.U. 2016 poz. 160 z późn. zm., dalej: „Prawo wekslowe”) albo art. 101 i art.
102 prawa wekslowego (weksel własny in blanco).
Jak podał dalej, zobowiązanie to i odpowiadająca mu wierzytelność powstają
jednak dopiero po uzupełnieniu weksla in blanco zgodnie z udzielonym
upoważnieniem. Wskazuje się jednocześnie, że do chwili uzupełnienia można mówić
jedynie o przyszłym zobowiązaniu wekslowym oraz przyszłej wierzytelności
wekslowej. Uzupełnienie wywiera jednakże skutek z mocą wsteczną, od chwili
wydania weksla in blanco odbiorcy. Z uwagi na powołane walory zabezpieczenia
wekslowego powód skorzystał z tej możliwości i przyjął od pozwanej porozumienie
wekslowe towarzyszące wystawieniu weksla in blanco. Zgodnie z treścią
porozumienia wekslowego, powód uzyskał prawo do uzupełnienia wystawionego
przez pozwaną weksla brakującymi elementami jego treści. Jako sumę wekslową
powód miał prawo wpisać kwotę przysługującej mu wierzytelności wynikającej
z zawartej umowy pożyczki gotówkowej z 20 grudnia 2004 r., na którą składały się:
kwota pożyczki, opłata pożyczki, umowne odsetki karne oraz koszty korespondencji
spowodowane naruszeniem umowy przez dłużnika – wystawcę weksla. Powód mógł
wypełnić weksel w przypadku niewywiązania się pozwanej z zobowiązań
wynikających z umowy. Przed dokonaniem wypełnienia wierzyciel był zobowiązany
wezwać dłużnika do dobrowolnego spełnienia świadczenia. Odsetki z tytułu
niewykupienia weksla wynosiły 13% w skali miesiąca. Liczone były z góry od kwoty
wekslowej, począwszy od dnia następującego po dniu, w którym weksel miał zostać
wykupiony. Powód 15 kwietnia 2005 r. w sposób zgodny z treścią porozumienia
uzupełnił wystawiony przez pozwaną weksel własny in blanco, skuteczne domagając
się od pozwanej roszczenia wekslowego wykazanego przez powoda dokumentem o
cechach określonych w art. 101 prawa wekslowego.
Sąd podał, że skuteczność roszczenia wekslowego wynika również
z podstawowego stosunku prawnego zawartego pomiędzy stronami postępowania.
Podkreślił, że źródłem zobowiązania była umowa o pożyczkę gotówkową z 20
grudnia 2004 r., jakiej pozwanej udzielił powód. Sąd miał na uwadze, że skuteczne
zawarcie samej umowy pożyczki nie przesądza o ważności wszystkich jej
postanowień. Sąd podnosił, że umowa pożyczki ze swej natury służy przede
wszystkim interesowi pożyczkobiorcy, ale może także pożyczkodawcy zapewniać
II NSNc 272/24
8
wymierne korzyści, z reguły w postaci odsetkowej. Umowa w tym względzie nie może
być wolna od oceny z zastosowaniem kryteriów, o których mowa w art. 3531 k.c. W
przeciwnym wypadku mogłoby to bowiem oznaczać – w skrajnych sytuacjach –
przyzwolenie na wypaczenie sensu umowy w aspekcie charakteru stosunku
prawnego tą umową ukształtowanego, zarówno z punktu widzenia zasady
ograniczenia swobody kontraktowej, jak i granic wykonywania prawa podmiotowego.
Mając na uwadze powołany przepis Sąd przyjął, że w okolicznościach niniejszej
sprawy nie doszło do naruszenia zasad swobody umów, a w szczególności nie
doszło do naruszenia zasad współżycia społecznego i treść umowy pożyczki
gotówkowej z 20 grudnia 2004 r. spełnia dyspozycję art. 3531 k.c., co świadczy
o ważności i skuteczności ww. umowy.
Sąd odnosząc się do fragmentu mowy dotyczącego ustalenia przez strony
stosunku zobowiązaniowego odsetek karnych umownych z tytułu nieterminowej
spłaty w wysokości 13% w stosunku miesięcznym, który jest kwestionowany w tego
typu umowach zawieranych w szczególności z konsumentami podniósł, że ze
względu na datę zawarcia pomiędzy stronami umowy pożyczki, a także na moment
orzekania, nie znajdowały zastosowania w realiach niniejszej sprawy przepisy
ograniczające możliwości zastrzegania w treści czynności prawnej odsetek
wyższych niż maksymalne, tj. art. 359 k.c. (w zakresie odsetek kapitałowych) oraz
art. 481 k.c. (w zakresie odsetek za opóźnienie). Przepisy te zostały wprowadzone
20 lutego 2006 r. (art. 359 k.c.) oraz 1 stycznia 2016 r. (art. 481 k.c.) w rezultacie
zarówno w dacie zawarcia umowy, jak i wyrokowania, przepisy nie wyznaczały
procentowo (ani kwotowo) pułapu wysokości dopuszczalnych odsetek ustalanych
umownie. Sąd wskazał, że prawu polskiemu nie był też znany zakaz pobierania
odsetek ultra alterum tantum, który polega na tym, że jeżeli suma pobranych odsetek
osiąga wysokość należności głównej, wierzyciel nie może nadal domagać się
płacenia odsetek. Sąd miał jednak na uwadze, że pozostawienie stronom swobody
określenia wysokości odsetek, gdy ich źródłem jest ustawa, jak i wówczas, gdy
dopuszczalność ich wynika z umowy, nie uchyla kontroli tych stosunków prawnych
formowanych w warunkach wolności gospodarczej pod kątem klauzul generalnych.
Zdaniem Sądu postanowienia umowy pożyczki zastrzegające odsetki za zwłokę w
spełnieniu świadczenia pieniężnego w wysokości 13% w stosunku miesięcznym nie
II NSNc 272/24
9
sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia
społecznego. Postanowienie umowy pożyczki regulujące odsetki za opóźnienie w
podanej wysokości nie należy uznawać za rażąco wygórowane oraz nadmierne.
Zauważył przy tym, że wysokość odsetek za opóźnienie winna stanowić
zabezpieczenie wymuszenia terminowości spłaty zadłużenia, a przy tym nie stanowić
niemożliwego do wykonania dla pożyczkobiorcy zobowiązania do zapłaty. Taki stan
rzeczy miał miejsce w niniejszym przypadku. Niewątpliwie pozwana w chwili
podpisania umowy pożyczki była świadoma wysokości odsetek umownych za zwłokę
w spełnieniu świadczenia. Warunki umowy dotyczące odsetek karnych za zwłokę
były na tyle przejrzyste, że pozwana wiedziała jakie są konsekwencje nieterminowej
spłaty zobowiązania. Nadto brak jest podstaw do uznania tej stawki za naruszającą
zasady współżycia społecznego, bowiem odsetki w tej wysokości nie prowadzą do
sytuacji, w której pożyczkobiorca znalazłby się w niemożliwym do przezwyciężenia
zadłużeniu. Naliczanie są one bowiem w skali miesiąca, w wartości, która nie jest
rażąco nadmierna i wygórowana oraz nie podlegają automatycznej kapitalizacji. W
obliczu powyższego uznać należy, iż odsetki w wysokości podanej w umowie
pożyczki, w kontekście dobrowolności umowy oraz ekwiwalentności świadczeń,
mogą być uznane za zgodne z zasadami współżycia społecznego. Mając na uwadze
powyższe rozważania Sąd uznał zasadność roszczenia powoda i nakazał pozwanej,
aby zapłaciła powodowi kwotę 1586,92 zł z umownymi odsetkami w wysokości 13%
miesięcznie od 16 kwietnia 2005 r. O kosztach orzekł na podstawie art. 98 k.p.c. Od
powyższego nakazu zapłaty pozwana nie wniosła zarzutów. Nakaz uprawomocnił się
26 sierpnia 2005 r. i Sąd Rejonowy w Bytomiu nadał klauzulę wykonalności.
Pismem z 26 marca 2024 r. Prokurator Generalny (dalej także: „skarżący”)
na podstawie art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115 § 1 i § 1a u.SN, wniósł za pośrednictwem
Sądu Rejonowego w Bytomiu do Sądu Najwyższego skargę nadzwyczajną
od prawomocnego nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym Sądu Rejonowego
w Bytomiu z 25 lipca 2005 r., I Nc 854/05, zaskarżając go w całości. Czyniąc to,
zaznaczył, że skarga jest wniesiona z uwagi na konieczność zapewnienia zgodności
z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej, albowiem wydany nakaz zapłaty naruszył prawa
II NSNc 272/24
10
pozwanej jako konsumenta wynikające z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
i Kodeksu cywilnego.
Skarżący na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN zarzucił zaskarżonemu
orzeczeniu:
I. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w art.
21, art. 64 ust. 1 i art. 76 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
takich jak prawo do własności oraz ochrona konsumenta jako strony słabszej
strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi
praktykami rynkowymi oraz zasady praworządności, sprawiedliwości proceduralnej,
a także prawa do rzetelnej procedury, poprzez orzeczenie nakazem zapłaty w
postępowaniu nakazowym z weksla wierzytelności wynikającej z umowy pożyczki
zawartej przez pozwaną z powodem, bez uwzględnienia okoliczności, że weksel, na
którym oparto roszczenie, służył zabezpieczeniu wierzytelności konsumenckiej, a
więc bez uwzględnienia konsumenckiego charakteru rozpoznawanej sprawy i bez
zbadania przez Sąd z urzędu potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów umowy,
z której wynikało zobowiązanie w sytuacji, gdy zawarte w niej zapisy odnoszące się
do rażąco wygórowanego oprocentowania pożyczki były na poziomie zabronionym
przez prawo, co w sposób istotny naruszało równowagę kontraktową na niekorzyść
pozwanej konsumentki, co implikowało obowiązek zbadania przez Sąd jej
postanowień w kontekście zgodności z art. 3851 k.c. (w brzmieniu obowiązującym w
dacie wydania orzeczenia) i winno skutkować, zgodnie z art. 486 § 1 k.p.c.,
skierowaniem sprawy do rozpoznania w postępowaniu zwyczajnym, a zaniechanie
powyższego skutkowało bezpodstawnym wzbogaceniem się powoda i naruszało
prawo do własności pozwanej jako konsumenta, godziło w prawo do odpowiednio
ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami określonymi przez art. 45
ust. 1 Konstytucji RP jako sprawiedliwości proceduralnej mającej zapewnić pozwanej
rzetelność prawa do sądu oraz pozbawiło pozwaną skutecznej ochrony
przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi wynikającymi z art. 7 ust. 1 Dyrektywy
93/13;
II. naruszenie w sposób rażący prawa procesowego, tj. art. 486 § 1
w zw. z art. 485 § 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania orzeczenia)
poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, skutkujące wydaniem
II NSNc 272/24
11
nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym z weksla uwzględniającym w całości
powództwo o zapłatę, w sytuacji gdy z ustalonych w sprawie okoliczności wynikało
jednoznacznie, iż weksel in blanco będący podstawą dochodzonego w sprawie
roszczenia był pochodną zawartej przez pozwaną umowy pożyczki z 20 grudnia 2004
r. o charakterze konsumenckim i ją zabezpieczał, zaś sama treść weksla nasuwała
w związku z tym uzasadnione wątpliwości, czy kwota wykupu weksla objęta
żądaniem pozwu nie była wynikiem zastosowania przez powoda zapisów
sprzecznych z ustawą lub zasadami współżycia społecznego bądź klauzul
abuzywnych, a także była nieprawidłowa wobec zaistnienia sankcji kredytu
darmowego, określonej w art. 15 ustawy z dnia 20 lipca 2001 r. o kredycie
konsumenckim – co implikowało obowiązek Sądu zbadania jej postanowień celem
ustalenia, czy dochodzone roszczenie jest zasadne i czy nie doszło do naruszenia
przepisów chroniących pozwaną jako konsumenta przed nieuczciwymi praktykami
rynkowymi, a w konsekwencji do stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu
zapłaty i konieczności skierowania sprawy do postępowania zwykłego;
III. naruszenie w sposób rażący prawa materialnego, tj. art. 3531 k.c.
w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c. w zw. z art. 221 k.c. i art. 3851 § 1 k.c., przez niewłaściwe
zastosowanie polegające na wadliwym uznaniu, że umowa pożyczki zawarta 20
grudnia 2004 r., w której pożyczkobiorca zobowiązał się do zapłaty odsetek
w wysokości 13% miesięcznie z tytułu nieterminowej spłaty pożyczki w kwocie 700 zł
oraz zapłaty kwoty 1246 zł w 6 ratach po 207,66 zł od 20 stycznia 2005 r.
do 20 czerwca 2005 r., w tym „opłaty pożyczki” w kwocie 546 zł jest w całości ważna
jako zgodna z zasadą swobody umów, podczas gdy jej treść i cel, z uwagi na
regulacje dotyczące zastrzeżenia wynagrodzenia oraz wysokości odsetek
są sprzeczne z celem i naturą umowy pożyczki, a także są sprzeczne z zasadami
współżycia społecznego, co powoduje, że w opisanym zakresie umowa ta jest
nieważna w rozumieniu art. 58 § 1 i 2 w zw. z § 3 k.c., a nadto jako kształtujące prawa
i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,
rażąco naruszając jego interesy, nie wiążą konsumenta;
IV. naruszenie w sposób rażący prawa materialnego, tj. art. 5 i art. 48 pkt 2
ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe w zw. z § 1 Rozporządzenia Rady
Ministrów z dnia 13 października 2005 r. w sprawie określenia wysokości odsetek
II NSNc 272/24
12
ustawowych (Dz.U. 2005 Nr 201, poz. 1662, dalej: „Rozporządzenie”) w zw. z art. 58
§ 1 i § 3 k.c. w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania, przez ich błędną
wykładnię i niewłaściwe niezastosowanie, poprzez wydanie nakazu zapłaty w
postępowaniu nakazowym, podczas gdy istniały wątpliwości co do treści
przedłożonego przez powoda weksla, albowiem zawarta w nim klauzula „wraz z
umownymi odsetkami w wysokości trzynastu procent w stosunku miesięcznym
liczonymi od dnia 6 września 2006 r.” winna być uznana za nienapisaną, bo wystawca
może zastrzec oprocentowanie sumy wekslowej jedynie w wekslu płatnym za
okazaniem lub w pewien czas po okazaniu, a nadto z uwagi na to, że był to weksel
wystawiony i płatny w Polsce, w przypadku zwłoki w zapłacie wierzyciel mógł
domagać się odsetek ustawowych od dnia płatności, tj. 12,25% w stosunku rocznym,
a nie żądanych i zasądzonych w wysokości – 13% miesięcznie, przy czym
dodatkowo taka zastrzeżona wysokość odsetek, w przypadku zwłoki w zapłacie
kwoty wynikającej z udzielonej pozwanej pożyczki, miała charakter lichwiarski,
sprzeczny z celem i naturą umowy pożyczki, a także z zasadami współżycia
społecznego i w tym zakresie była nieważna na zasadzie art. 58 § 1 k.c. w zw. z § 3
k.c., jako sprzeczna z ustawą.
Skarżący na zasadzie art. 91 § 1 oraz art. 95 pkt 1 u.SN w zw. z art. 388
§ 1 k.p.c., wniósł o:
1. uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu
nakazowym przez Sąd Rejonowy w Bytomiu z 25 lipca 2005 r., sygn. I Nc 854/05
w całości i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi
Rejonowemu w Bytomiu I Wydział Cywilny, z pozostawieniem temu sądowi
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej;
2. wydanie przez Sąd Rejonowy w Bytomiu I Wydział Cywilny
postanowienia o wstrzymaniu wykonania zaskarżonego nakazu zapłaty Sądu
Rejonowego w Bytomiu z 25 lipca 2005 r., sygn. I Nc 854/05 w związku z wniesieniem
skargi nadzwyczajnej od tego orzeczenia, do czasu ukończenia postępowania
wywołanego przez jej wniesienie, z uwagi na grożącą pozwanej niepowetowaną
szkodę wynikającą z prowadzonego przez Komornika Sądowego przy Sądzie
Rejonowym w Bytomiu A. W. postępowania egzekucyjnego o sygn. Km […].
II NSNc 272/24
13
Pismem z 17 maja 2024 r. stanowiącym odpowiedź na skargę nadzwyczajną
powód, zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł o: oddalenie
skargi nadzwyczajnej; oddalenie wniosku o wydanie przez Sąd Rejonowy w Bytomiu
postanowienia o wstrzymaniu wykonania zaskarżonego nakazu zapłaty wydanego w
sprawie I Nc 854/05 do czasu ukończenia postępowania wywołanego przez
wniesienie skargi nadzwyczajnej; zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda zwrotu
kosztów niniejszego postępowania z uwzględnieniem kosztów zastępstwa
procesowego według norm przepisanych z uwzględnieniem kwoty 17 zł tytułem
opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.
W uzasadnieniu swojego stanowiska powód wskazał, że nie zgadza się
z zarzutami skarżącego i szeroko je uargumentował.
Postanowieniem z 22 kwietnia 2024 r. Sąd Rejonowy w Bytomiu w sprawie I
Nc 854/05 wstrzymał wykonanie nakazu zapłaty z 25 lipca 2005 r. wydanego przez
Sąd Rejonowy w Bytomiu do czasu zakończenia postępowania wywołanego
wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Powód pismem 20 maja 2025 r. wniósł, o zawieszenie postępowania w
sprawie na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. z uwagi na konieczność
przeprowadzenia zmian legislacyjnych usuwających wady procesowe określone w
wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Wielka Izba) z dnia 21 grudnia
2023 r. w sprawie C-718/21 oraz w wyroku pilotażowym Europejskiego Trybunału
Praw Człowieka z dnia 23 listopada 2023 r. w sprawie L. Wałęsa przeciwko
Rzeczpospolitej Polskiej, skarga numer 50849/21. Postanowieniem z 4 czerwca
2025 r. Sąd Najwyższy oddalił wniosek powoda. Zgodnie z art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c.
Sąd może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od
uprzedniej decyzji organu administracji publicznej. Mając na uwadze jego treść
wskazać należy, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi przesłanka zawieszenia
postępowania wskazana w przepisie. Należy bowiem podkreślić, że decyzja organu
administracji publicznej ma stanowić element stanu faktycznego, który sąd będzie
brał pod uwagę przy rozstrzyganiu sprawy. Sprawa ta zaś dotyczy istnienia
II NSNc 272/24
14
roszczenia powoda o zapłatę z weksla i w tym zakresie organ administracji publicznie
nie wydaje żadnej decyzji, gdyż ważność weksla pozostaje poza zakresem jego
kompetencji. Tym samym powołane przez powoda orzeczenia nie przekładają się na
przedmiot niniejszego postępowania. Poza tym, nawet gdyby przyjąć, że powołane
judykaty mają prowadzić do wydania orzeczenia w Polsce, to nie będą to decyzje
organu administracji publicznej a władzy ustawodawczej.
Dopuszczalność wniesienia skargi nadzwyczajnej uzależniona jest od
spełnienia szeregu przesłanek ustawowych, wśród których wyróżnia się przesłanki
formalne i materialne.
Przesłanki formalne odnoszą się do substratu zaskarżenia, terminu
i podmiotów uprawnionych do wniesienia skargi.
Stosownie do art. 89 § 1 u.SN skarga nadzwyczajna może być wniesiona od
prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub wojskowego kończącego
postępowanie w sprawie, które nie może być uchylone lub zmienione w trybie
innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Zgodnie z art. 494 § 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania
zaskarżonego nakazu zapłaty), nakaz zapłaty, przeciwko któremu w całości
lub w części nie wniesiono skutecznie zarzutów, ma skutki prawomocnego wyroku.
Zaskarżony nakaz zapłaty wydany 25 lipca 2005 r. przez Sąd Rejonowy w
Bytomiu, I Nc 854/05 – wobec braku jego zaskarżenia przez pozwaną –
uprawomocnił się, dlatego też nie przysługuje od niego żaden inny nadzwyczajny
środek zaskarżenia.
Artykuł 89 § 2 u.SN przewiduje ściśle określony krąg podmiotów uprawnionych
do wniesienia skargi nadzwyczajnej.
Zgodnie z art. 89 § 3 u.SN skargę nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat od
dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została
wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia ich rozpoznania.
Jednocześnie art. 115 § 1 u.SN stanowi, że w okresie 6 lat od dnia wejścia w życie
ustawy skarga nadzwyczajna może być wniesiona od prawomocnych orzeczeń
kończących postępowanie w sprawach, które uprawomocniły się po dniu 17
października 1997 r. W tych sytuacjach przepisu art. 89 § 3 zdanie pierwsze nie
stosuje się.
II NSNc 272/24
15
Stosownie do art. 115 § 1a u.SN skarga nadzwyczajna od prawomocnego
orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, które uprawomocniło się przed
wejściem w życie niniejszej ustawy, może być wniesiona przez Prokuratora
Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich. Przepisu art. 89 § 2 nie stosuje się.
W przedmiotowej sprawie skarga nadzwyczajna została wniesiona – jak
wskazano wyżej – od prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie
w sprawie, w określonym ustawą terminie i przez podmiot legitymowany.
Skarga nadzwyczajna spełnia przesłanki formalne i podlega merytorycznej
ocenie.
Skarga nadzwyczajna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia służącym
eliminowaniu z obrotu wadliwych, naruszających zasadę demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń
sądowych dotyczących konkretnych, zindywidualizowanych podmiotów (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19). Konsekwentnie
rolą przeprowadzanej przez Sąd Najwyższy kontroli nadzwyczajnej nie jest
eliminowanie z obrotu wszelkich wadliwych orzeczeń, a jedynie tych, które godzą w
podstawy umowy społecznej będącej fundamentem demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, a zatem
dotyczą określonego kształtu relacji pomiędzy jednostką a władzą publiczną
(przedmiotowa strona zasady demokratycznego państwa prawnego) lub godności
upodmiotowionej jednostki (podmiotowa strona zasady demokratycznego państwa
prawnego).
Cel skargi nadzwyczajnej, jakim jest wyeliminowanie z obrotu wadliwego
orzeczenia, może zostać zrealizowany wyłącznie w przypadku zaistnienia jednej z
trzech przesłanek szczegółowych wskazanych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Podmiot
wnoszący skargę musi więc przede wszystkim wykazać zaistnienie przynajmniej
jednego z uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Zaistnienie tego rodzaju
uchybienia potwierdza wadliwość zaskarżonego nakazu zapłaty, a jednocześnie
otwiera drogę do badania czy wadliwość ta powinna być usunięta z uwagi na
naruszenie zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej. Samo zaistnienie przesłanki szczegółowej
wskazanej w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN nie przesądza o konieczności wyeliminowania
II NSNc 272/24
16
z obrotu wadliwego orzeczenia. Wskazać w tym miejscu należy, że stabilność oraz
prawomocność orzeczeń sądowych, a także kształtowanych przez nie stosunków
prawnych również jest zasadą konstytucyjną, wywodzoną z prawa do sądu (art. 45
ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP), zaś odstąpienie od niej powinno być
podyktowane wyjątkowymi względami. Konsekwentnie stwierdzone uchybienia
muszą być na tyle poważne, by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2
Konstytucji RP nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 9 grudnia 2020 r., I NSNu 2/20).
Ten punkt widzenia potwierdzał wielokrotnie Europejski Trybunał Praw
Człowieka, podkreślając, że prawo do rzetelnego procesu należy interpretować w
świetle zasady rządów prawa, będącej wspólnym dziedzictwem państw –
stron Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. 1993,
nr 61, poz. 284 ze zm.). Jednym z fundamentalnych aspektów rządów prawa
pozostaje zaś zasada pewności prawnej, która przewiduje wymóg, by tam,
gdzie sądy ostatecznie rozstrzygnęły jakąś kwestię, ich orzeczenie – co do zasady –
nie było kwestionowane (zob. np. wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
z: 28 października 1999 r. w sprawie Brumărescu przeciwko Rumunii,
skarga nr 28342/95, par. 61; 24 lipca 2003 r. w sprawie Ryabykh przeciwko Rosji,
skarga nr 52854/99, par. 52; 6 października 2011 r. w sprawie Agrokompleks
przeciwko Ukrainie, skarga nr 23465/03, par. 148).
Stosownie do powyższego, przystępując do poddania niniejszej skargi ocenie
merytorycznej, Sąd Najwyższy w pierwszej kolejności ustala, czy doszło do
naruszenia którejś z przesłanek szczegółowych określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3
u.SN i wskazanych w skardze nadzwyczajnej, a jeśli tak, to czy w celu zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej konieczne jest uwzględnienie skargi
nadzwyczajnej. A contrario samo naruszenie zasady demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej nie stanowi racji
wystarczającej dla usunięcia z obrotu prawnego zaskarżonego orzeczenia.
Konstruując art. 89 § 1 u.SN, ustawodawca posłużył się zwrotem „o ile”, który
uniemożliwia realizację zasadniczego celu instrumentu, jakim jest skarga
nadzwyczajna, bez zaistnienia okoliczności wskazanych w przesłankach
II NSNc 272/24
17
szczegółowych, nawet jeśli za powyższym przemawiałyby fundamentalne racje
aksjologiczne związane z istotą demokratycznego państwa prawnego.
Z drugiej jednak strony brak naruszenia zasady demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej zamyka drogę
do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego orzeczenia, nawet jeśli narusza
ono którąś z przesłanek szczegółowych, w tym zasady lub wolności i prawa
człowieka i obywatela określone w Konstytucji. Jak już wskazano, celem skargi
nadzwyczajnej jest bowiem zapewnienie zgodności z zasadą demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, nie zaś
z innymi zasadami, wolnościami lub prawami człowieka określonymi w Konstytucji.
Oceniając przesłanki szczegółowe skargi nadzwyczajnej, należy podkreślić,
że Prokurator Generalny zarzucił zaskarżonemu nakazowi zapłaty naruszenie
pierwszej i drugiej przesłanki szczegółowej.
W pierwszym przypadku wskazał on naruszenie zasad, wolności i praw
człowieka i obywatela, określonych w art. 21, art. 64 ust. 1 i art. 76 oraz art. 45 ust. 1
Konstytucji RP, takich jak prawo do własności oraz ochrona konsumenta jako strony
słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed
nieuczciwymi praktykami rynkowymi oraz zasady praworządności, sprawiedliwości
proceduralnej i prawa do rzetelnej procedury.
W ocenie Sądu Najwyższego zasadny jest zarzut naruszenia art. 76
Konstytucji RP, który określa podstawowe gwarancje konstytucyjne w zakresie
ochrony konsumenta w stosunkach z przedsiębiorcą. Z art. 76 Konstytucji RP wynika
obowiązek zapewnienia właściwej ochrony konsumentów spoczywający na każdym
organie i instytucji, której właściwość obejmuje sprawy dotyczące konsumentów,
w tym na sądach. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału
Konstytucyjnego podkreślającym, że art. 76 Konstytucji RP wyraża zasadę
konstytucyjną zobowiązującą władze publiczne, w tym również sądy powszechne, do
podejmowania działań mających na celu ochronę konsumentów przed nieuczciwymi
praktykami rynkowymi. Przepis ten powinien być uwzględniany zarówno przez
ustawodawcę na etapie stanowienia prawa, jak i przez sądy powszechne w procesie
jego stosowania i dokonywania jego wykładni (zob. wyroki Trybunału
Konstytucyjnego z: 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; 13 września 2005 r., K 38/04; 17
II NSNc 272/24
18
maja 2006 r., K 33/05; 13 września 2011 r., K 8/09). Statuowaną przez niego ochronę
konsumenta rozwijają szczegółowo postanowienia ustawowe.
Podkreślenia wymaga, że z uwagi na treść art. 9 Konstytucji RP,
dla wyznaczenia standardów tej ochrony, mają także zastosowanie przepisy Traktatu
o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej, m.in. art. 12 i art. 169 (wersja skonsolidowana:
Dz.Urz. UE C 202 z 7 czerwca 2016 r.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego
przyjmuje się, że zakres ochrony konsumentów wynikający z art. 76 Konstytucji RP
należy oceniać z uwzględnieniem zasad i wymagań prawa unijnego, z uwagi
na zakres implementowania regulacji unijnych dotyczących prawa konsumenckiego
do krajowego porządku prawnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października
2020 r., I NSNc 22/20; 2 czerwca 2021 r., I NSNc 178/20; 29 czerwca 2021 r., I NSNc
115/21; 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20; 15 grudnia 2021 r., I NSNc 67/21; 19 stycznia
2022 r., I NSNc 216/21 wraz z powołanym tam orzecznictwem).
Szczególne znaczenie dla ochrony konsumentów ma Dyrektywa 93/13.
Artykuł 7 ust. 1 i motyw 24 Dyrektywy 93/13, które nakładają na państwa
członkowskie obowiązek zapewnienia skutecznych środków mających na celu
zapobieganie stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
Należy podkreślić, że zgodnie z art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 warunki umowy, które
nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w
sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczną nierównowagę
wynikających z umowy praw i obowiązków ze szkodą dla konsumenta.
Określenie „konsument” użyte w art. 76 Konstytucji RP ma charakter
autonomiczny i nie może być ograniczane do denotacji wyznaczonej treścią
art. 221 k.c. Jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w jednym ze swych orzeczeń,
norma art. 76 Konstytucji RP zapewnia ochronę „wszelkim podmiotom, w
szczególności osobom fizycznym” mającym słabszą pozycję wobec profesjonalnego
podmiotu (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 13 września 2005 r., K 38/04; 2
grudnia 2008 r., K 37/07). Natomiast zgodnie z treścią art. 221 k.c. za konsumenta
uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej
niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.
Analogicznie art. 2 lit. b) Dyrektywy 93/13 stanowi, że „konsument” oznacza każdą
II NSNc 272/24
19
osobę fizyczną, która w umowach objętych dyrektywą działa w celach niezwiązanych
z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem.
W rozpoznawanej sprawie zaskarżony nakaz zapłaty oparto na wekslu
wystawionym przez pozwaną. Powód do pozwu załączył – oprócz weksla –
porozumienie wekslowe, umowę o pożyczkę gotówkową z 20 grudnia 2004 r.,
regulamin udzielania pożyczek gotówkowych udzielanych przez firmę K. „M. O.” oraz
pozostałe dokumenty. Zarówno z treści pozwu, jak i z załączonego weksla,
porozumienia wekslowego oraz umowy o pożyczkę gotówkową nie wynika, aby
dochodzona wierzytelność związana była z prowadzeniem przez osobę fizyczną
(pozwaną) działalności gospodarczej lub zawodowej.
Mając na uwadze powyższe, nie ulega wątpliwości, że pozwanej przysługuje
status konsumenta zarówno w świetle brzmienia art. 221 k.c., jak i art. 76
Konstytucji RP.
Sąd Najwyższy ma świadomość, że w świetle przepisów postępowania
cywilnego regulującego postępowanie nakazowe (według stanu prawnego
obowiązującego w dacie wydania nakazu zapłaty), czynności sądu ograniczały się
jedynie do badania warunków formalnych pozwu i dołączonych do niego weksla i
porozumienia wekslowego. W pierwszym etapie tego postępowania sąd ocenił
mianowicie złożony weksel, a także wydał zgodnie z art. 485 § 2 k.p.c. nakaz zapłaty
przeciwko zobowiązanemu z weksla należycie wypełnionego, którego prawdziwość
i treść nie nasuwały wątpliwości. Dopiero w drugim etapie, czyli po wniesieniu
zarzutów od nakazu zapłaty, na podstawie art. 493 § 1 k.p.c., zbadał on zarzuty
podniesione przez stronę pozwaną (zob. postanowienie Sądu Najwyższego
z 14 lutego 2014 r., II CSK 291/13).
W ocenie Sądu Najwyższego takie działanie, w przypadku, gdy stroną jest
konsument, jest nieprawidłowe. Wynika to stąd, że narusza ono konstytucyjną
zasadę ochrony konsumenta statuowaną przez art. 76 Konstytucji RP, również w
związku z gwarancjami ujętymi w przywołanej wcześniej Dyrektywie 93/13. W
odniesieniu do tych ostatnich za utrwalony w orzecznictwie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyjmuje się pogląd, że organy wymiaru
sprawiedliwości z urzędu dokonują oceny nieuczciwych postanowień umowy
konsumenckiej (zob. wyroki Europejskiego Trybunały Praw Człowieka z: 21 kwietnia
II NSNc 272/24
20
2016 r., Radlinger i Radlingerová, C-377/14, pkt 77 i przywołane tam orzecznictwo;
21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in., C-154/15 i C-308/15). Przepis art. 7 ust. 1
Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisom
krajowym, w tym art. 485 § 2 k.p.c. „pozwalającym na wydanie nakazu zapłaty
opartego na wekslu własnym, który stanowi gwarancję wierzytelności powstałej z
umowy kredytu konsumenckiego, w sytuacji gdy sąd rozpoznający pozew o wydanie
nakazu zapłaty nie jest uprawniony do zbadania potencjalnie nieuczciwego
charakteru warunków tej umowy, jeżeli sposób wykonania prawa do wniesienia
zarzutów od takiego nakazu nie pozwala na zapewnienie przestrzegania praw, które
konsument opiera na tej dyrektywie” (wyrok z 13 września 2018 r., Profi Credit Polska,
C-176/17, EU:C:2018:711, pkt 71).
W tym miejscu Sąd Najwyższy przypomina, że w jego orzecznictwie już w
przeszłości wskazywano, iż przepisy proceduralne ograniczające możliwość
skorzystania przez konsumenta z przysługującej ochrony na gruncie prawa
wspólnotowego, zezwalające na badanie treści konsumenckiego stosunku
podstawowego wyłącznie w przypadku wniesienia zarzutów, nie realizowałyby celu
prawa konsumenckiego, jakim jest realne wyrównanie pozycji stron umowy
konsumenckiej (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października 2020 r.,
I NSNc 22/20; 2 czerwca 2021 r., I NSNc 178/20; 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20;
24 listopada 2021 r., I NSNc 66/21). Z tego względu za zasadny należy uznać pogląd,
według którego również w postępowaniu nakazowym, gdy dochodzone pozwem
roszczenie wynika z weksla in blanco, stanowiącego zabezpieczenie wierzytelności
wynikającej z umowy zawartej pomiędzy pozwaną (konsumentem) i przedsiębiorcą,
w celu zapewnienia właściwej ochrony konsumentowi, sąd jest zobowiązany z
urzędu rozpoznać sprawę przy uwzględnieniu treści stosunku podstawowego,
a nie oprzeć się na wekslu.
Do zaskarżonego nakazu zapłaty sporządzono uzasadnienie w trybie
art. 92 u.SN. Analiza tego uzasadnienia nie przekonuje jednak Sądu Najwyższego,
że Sąd przy wydaniu nakazu zapłaty wziął pod uwagę konsumencki charakter sprawy.
Z uwagi na treść art. 485 § 2 k.p.c., nakładającą na sąd obowiązek wydania nakazu
zapłaty przeciwko zobowiązanemu z weksla, trudno przyjąć, by miało to miejsce,
co ujawnią również pozostałe uchybienia.
II NSNc 272/24
21
Wobec powyższego Sąd Najwyższy uznaje, że sposób procedowania przez
Sąd Rejonowy nie zapewnił realizacji celu, jakim jest ochrona konsumenta będącego
w pozycji słabszej względem przedsiębiorcy. Sąd Rejonowy w Bytomiu wydając 25
lipca 2005 r. zaskarżony nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym w sprawie I Nc
854/05, naruszył wynikającą z art. 76 Konstytucji RP zasadę ochrony konsumentów,
poprzez pominięcie faktu, że pozwana występuje w sprawie w charakterze
konsumenta, ale także poprzez niezapewnienie pozwanej właściwej ochrony, o której
mowa we wspomnianym przepisie Konstytucji.
Sąd Najwyższy za zasadny uznaje również zarzut naruszenia art. 64 ust. 1
Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo
własności to konstytucyjnie gwarantowana wolność nabywania mienia, jego
zachowania oraz dysponowania nim (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 3
stycznia 2001 r., P 4/99). „Prawo do własności” to zatem prawo do bycia właścicielem.
Stanowi określenie wolności majątkowej w zakresie zarówno możności nabywania i
stania się podmiotem praw majątkowych, jak i zachowania oraz dysponowania
prawami nabytymi (zob. B. Banaszkiewicz, Konstytucyjne prawo do własności, w: M.
Wyrzykowski (red.), Konstytucyjne podstawy systemu prawa, s. 31).
Z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP wynikają dwa podstawowe uprawnienia, a
mianowicie „prawo domagania się nieingerowania przez państwo we własność i inne
prawa majątkowe oraz prawo do instytucjonalnego zagwarantowania korzystania z
własności i innych praw majątkowych” (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23
czerwca 2015 r., SK 32/14, pkt III.6.2). Ochrona prawna ma być ponadto „równa dla
wszystkich”, co akcentuje element podmiotowy: ochrona tych praw „co do zasady nie
może być różnicowana ze względu na zakres podmiotowy” (zob. wyrok Trybunału
Konstytucyjnego z 21 maja 2001 r., SK 15/00, pkt III.5) czy „ze względu na charakter
podmiotu danego prawa” (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 września 2015
r., K 20/14, pkt III.3.1), a także między osobami fizycznymi a osobami prawnymi (zob.
wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 29 maja 2001 r., K 5/01, pkt III.4). Nie ma też
podstaw do różnicowania ochrony „z uwagi na kryterium drogi uzyskania tytułu
własności” (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 22 lutego 2000 r., SK 13/98, pkt
III; postanowienie Sądu Najwyższego z 18 czerwca 2020 r., I NSNc 45/19).
II NSNc 272/24
22
Sąd Najwyższy uznając stanowisko skarżącego, stwierdza, że obciążenie
przez Sąd pozwanej obowiązkiem zapłaty należności w sposób niezgodny z
przepisami, a nadto w wysokości, która jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w
sposób rażący narusza jej interesy, niewątpliwie godzi w chronione przez Konstytucję
Rzeczypospolitej Polskiej prawo do własności i inne prawa majątkowe.
Jest tak tym bardziej, że zaskarżony nakaz zapłaty, zaopatrzony w klauzulę
wykonalności, stanowi tytuł wykonawczy i daje powodowi możliwość egzekucji
zasądzonej kwoty przy pomocy środków przymusu sankcjonowanych przez Państwo.
Sąd Najwyższy jako niezasadny traktuje natomiast zarzut naruszenia zasady
sprawiedliwości proceduralnej i prawa do rzetelnej procedury, który skarżący wywiódł
z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP statuującego zasadę „prawa do sądu”. W realiach
niniejszej sprawy nie sposób dopatrzeć się jakichkolwiek uchybień w zakresie
zastosowania i realizacji tego uregulowania. Skarżący, oprócz powołania w zarzucie
przepisu i wskazania na naruszenie prawa do rzetelnej procedury związanego
z wydaniem zaskarżonego nakazu, nie przedstawił bardziej szczegółowego wywodu.
W przekonaniu Sądu Najwyższego żaden z elementów sprawiedliwości
proceduralnej, o jakiej mówi wskazany art. 45 ust. 1 Konstytucji, nie doznał
naruszenia.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 21 Konstytucji RP oraz zasady
praworządności, Sąd Najwyższy wskazuje, że zgodnie z art. 95 pkt 1 u.SN w zakresie
nieuregulowanym przepisami ustawy do skargi nadzwyczajnej, w tym postępowania
w sprawie tej skargi, stosuje się w zakresie spraw cywilnych – przepisy ustawy z dnia
17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego dotyczące skargi kasacyjnej,
z wyłączeniem art. 3984 § 2 oraz art. 3989. Stosownie zaś do art. 3984 § 1 k.p.c.,
który określa wymagania konstrukcyjne skargi kasacyjnej, jako szczególnego środka
odwoławczego, skarga kasacyjna powinna m.in. zawierać przytoczenie podstaw
skargi kasacyjnej i ich uzasadnienie. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu
Najwyższego obowiązek ten obejmuje wskazanie przepisu, który zdaniem
skarżącego został naruszony, z oznaczeniem konkretnej jednostki redakcyjnej aktu
normatywnego, czyli artykułu, a także, jeśli występują, pomniejszych jednostek
redakcyjnych (z wielu zob.: wyrok Sądu Najwyższego z 9 marca 2022 r.,
I NKRS 14/22; postanowienia Sądu Najwyższego z: 26 marca 1997 r., II CKN 63/97;
II NSNc 272/24
23
13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; 29 maja 2019 r., II UK 217/18). Przytoczenie
podstawy skargi kasacyjnej musi być precyzyjne, gdyż z uwagi na związanie sądu
granicami podstaw skargi Sąd Najwyższy uwzględnia tylko te przepisy, które zostały
wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej jako naruszone.
Jeśli idzie o zarzut naruszenia art. 21 Konstytucji, zwraca uwagę fakt, że
skarżący wiąże go ogólnie z prawem własności. W ocenie Sądu Najwyższego takie
ujęcie uniemożliwia zbadanie przedmiotowego zarzutu. Jest tak dlatego, że art. 21
posiada dwie jednostki redakcyjne, stąd zachodzi konieczność precyzyjnego
wskazania, o którą część przedmiotowej regulacji chodzi.
Jeśli z kolei chodzi o zarzut naruszenia zasady praworządności, Sąd
Najwyższy podkreśla, że skarżący nie tylko nie przywołał przepisu, z którym wiąże tę
zasadę, ale też nie wskazał, w czym upatruje jej naruszenia. Z tego powodu, zdaniem
Sądu Najwyższego, zarzut ten nie poddaje się kontroli.
Co do drugiej przesłanki szczegółowej, Sąd Najwyższy w pierwszej kolejności
odniesie się do naruszenie w sposób rażący prawa materialnego, tj. art. 5 i art. 48
pkt 2 Prawa wekslowego w zw. z § 1 Rozporządzenia w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c.
w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania.
W tym zakresie Sąd Najwyższy uznaje brak zasadności zarzutu naruszenia
art. 5 Prawa wekslowego i jednocześnie stwierdza zasadność zarzutu rażącego
naruszenia art. 48 pkt 2 Prawa wekslowego w zw. z § 1 Rozporządzenia. Oba te
zarzuty, ze względu na ich merytoryczny związek, wymagają rozpatrzenia łącznego.
Zgodnie z art. 5 Prawa wekslowego (który na mocy art. 103 Prawa
wekslowego stosuje się do weksli własnych), w wekslu płatnym za okazaniem lub w
pewien czas po okazaniu wystawca może zastrzec oprocentowanie sumy wekslowej.
W każdym innym wekslu zastrzeżenie takie uważa się za nienapisane. Przepis ten
nie pozostawia zatem wątpliwości, że na wekslu płatnym w oznaczonym dniu – a taki
weksel stanowił podstawę wydania zaskarżonego nakazu zapłaty – zastrzeżenie
oprocentowania sumy wekslowej należy uznać za nienapisane.
Wypada przy tym podkreślić, że przewidziane w art. 5 Prawa wekslowego
oprocentowanie stanowi wynagrodzenie za korzystanie z cudzej sumy pieniężnej
w odniesieniu do okresu przypadającego przed terminem wykupu weksla, nie jest to
natomiast kwota odsetek naliczanych za opóźnienie (będące rodzajem
II NSNc 272/24
24
zryczałtowanego odszkodowania na wypadek spóźnionej zapłaty). Z tego powodu
przedmiotowe oprocentowanie może być zastrzegane wyłącznie na wekslach
płatnych za okazaniem lub w pewien czas po okazaniu, gdzie termin płatności nie jest
z góry znany i nie jest możliwe uwzględnienie wynagrodzenia za korzystanie z cudzej
sumy pieniężnej w sumie wekslowej. Inaczej rzecz przedstawia się w przypadku
weksli płatnych w oznaczonym dniu lub w pewien czas po dacie; w takim przypadku
oprocentowanie kapitału – jeżeli strony je ustaliły – uwzględnia się je z góry, przy
oznaczaniu sumy wekslowej. Oznacza to, że wierzyciel oblicza odsetki od kapitału i
dolicza je do niego, co łącznie stanowi sumę wekslową, dokładnie w wekslu
oznaczoną (zob. wyroki: Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 21 czerwca 2017 r., I ACa
994/16; Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 9 lipca 2015 r., V ACa 8/15). Jeśli idzie
o takie weksle, horyzont czasowy odroczenia płatności lub udostępnienia kapitału
jest z góry znany, w związku z czym oprocentowanie kapitału może być z góry
uwzględnione – w odpowiedniej perspektywie czasowej – przy oznaczeniu sumy
wekslowej. Rozwiązanie to realizuje postulat ścisłej oznaczoności sumy wekslowej,
szczególnie istotny wobec obiegowej funkcji weksla (zob. J. Jastrzębski objaśnienia
do art. 5, [w:] M. Kaliński, J. Jastrzębski, Komentarz do ustawy – Prawo wekslowe,
[w:] Prawo wekslowe i czekowe. Komentarz, wyd. III, Warszawa 2014). Jak wskazuje
się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w przypadku weksla płatnego w
oznaczonym dniu brak jest podstaw do zasądzenia odsetek od sumy wekslowej za
okres poprzedzający termin płatności oznaczony w wekslu (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 30 czerwca 2010 r., V CSK 461/09).
Co do odsetek za opóźnienie w zapłacie sumy wekslowej, zastosowanie
znajduje art. 48 pkt 2 Prawa wekslowego. Zgodnie z tym przepisem przy wekslach
wystawionych i płatnych w Polsce – a taki stanowił podstawę wydania zaskarżonego
nakazu zapłaty – posiadacz weksla może żądać zwrotnie od zobowiązanego odsetek
ustawowych za opóźnienie od dnia płatności; odsetki te należą się więc od dnia
płatności aż do dnia zapłaty. Dodatkowo na tę regulację nakłada się jeszcze art. 73
Prawa wekslowego. Według niego do terminów ustawowych lub w wekslu
oznaczonych nie wlicza dnia początkowego: odsetki za opóźnienie nalicza się
od następnego dnia po dniu płatności, nawet gdyby w dniu płatności nie można było
żądać zapłaty sumy wekslowej, aż do dnia zapłaty włącznie. Są to odsetki ustawowe,
II NSNc 272/24
25
stanowiące ryczałt odszkodowania za możliwość korzystania przez dłużnika
regresowego z kwoty nieuiszczonej posiadaczowi (zob. M. Kaliński objaśnienia
do art. 48, [w:] J. Jastrzębski, M. Kaliński, Komentarz do ustawy – Prawo wekslowe,
[w:] Prawo wekslowe i czekowe. Komentarz, wyd. III, Warszawa 2014).
Należy przy tym zaznaczyć, że art. 48 Prawa wekslowego określa wysokość
roszczeń, jakich może żądać posiadacz weksla, czyli sumę regresową (która nie jest
tożsama z sumą wekslową, bowiem oprócz nieprzyjętej lub niezapłaconej sumy
wekslowej wraz z odsetkami, jeżeli je zastrzeżono, w jej skład wlicza się m.in. odsetki
ustawowe od dnia płatności przy wekslach wystawionych w Polsce), a ze względu na
abstrakcyjność weksla na wysokość sumy regresowej nie wpływa w żaden sposób
istnienie oraz wysokość zobowiązań poza wekslowych dłużników wekslowych (zob.
I. Heropolitańska, Objaśnienia do art. 48, [w:] Komentarz do ustawy – Prawo
wekslowe, [w:] Prawo wekslowe i czekowe. Komentarz, Warszawa 2011). Jak
zauważa się w literaturze, wyliczenie z art. 48 Prawa wekslowego jest wyczerpujące
(zob. A. Szpunar, Objaśnienia do art. 48, [w:] Komentarz do ustawy – Prawo
wekslowe, [w:] Komentarz do prawa wekslowego i czekowego, Warszawa 2001; I.
Heropolitańska, Objaśniania do art. 48, [w:] Komentarz do ustawy – Prawo wekslowe,
[w:] Prawo wekslowe i czekowe. Komentarz, Warszawa 2011). Wskazuje na to już
sama redakcja przepisu, z której wynika, że katalog elementów sumy regresowej ma
charakter zamknięty (ustawodawca posługuje się sformułowaniem: „Posiadacz
weksla może żądać od zobowiązanego zwrotnie:”, unikając określenia służącego
otworzeniu katalogu „w szczególności”). W takim stanie rzeczy posiadacz weksla nie
może domagać się zwrotu innych kwot niż wymienione w tym przepisie. Tym samym
ma on prawo żądać w ramach sumy regresowej, obok nieprzyjętej lub niezapłaconej
sumy wekslowej wraz z odsetkami, o których mowa w art. 5 Prawa wekslowego, o
ile zostały zastrzeżone, m.in. odsetek za opóźnienie, ale przy wekslach,
wystawionych i płatnych w Polsce wyłącznie w wysokości odsetek ustawowych, a nie
odsetek umownych.
Przekładając powyższe na realia rozpoznawanej sprawy, należy zauważyć,
że w przedłożonym wraz z pozwem wekslu zawarta została klauzula „wraz z
umownymi odsetkami w wysokości trzynastu procent w stosunku miesięcznym,
liczonymi od dnia 16 kwietnia 2005 roku” (k. 15 akt I Nc 854/05). Poza tym w
II NSNc 272/24
26
porozumieniu wekslowym w par. 4 pkt 3 zawarto zapis: „Odsetki z tytułu
niewykupienia weksla wynoszą 13% w skali miesiąca. Liczone są z góry od kwoty
wekslowej, począwszy od dnia następującego pod dniu w którym weksel miał zostać
wykupiony”. Z obu tych dokumentów jasno więc wynika, iż zastrzeżone na wekslu
odsetki – wbrew sugestiom skarżącego – nie są oprocentowaniem sumy wekslowej
w rozumieniu art. 5 Prawa wekslowego i nie były za takie oprocentowanie uznane
przez Sąd Rejonowy w Bytomiu. W konsekwencji nie można mówić o naruszeniu
art. 5 Prawa wekslowego.
W uznaniu Sądu Najwyższego doszło natomiast do naruszenia art. 48 pkt 2
Prawa wekslowego. Ocena ta bierze się stąd, że suma wekslowa wynikająca
z weksla mogła być powiększona jedynie o odsetki ustawowe, które od 4 stycznia
2005 r. na mocy Rozporządzenia ustalane były na 13,5% w stosunku rocznym.
Tymczasem Sąd Rejonowy, ignorując treść art. 48 pkt 2 Prawa wekslowego, wydał
nakaz zapłaty, w którego treści wskazane zostały odsetki umowne za opóźnienie od
kwoty roszczenia głównego. Zważywszy na dysproporcję zasądzonej nakazem
zapłaty kwoty wraz z odsetkami umownymi w wysokości 13% miesięcznie w
stosunku do kwoty, jaka powinna być zasądzona przy zastosowaniu art. 48 pkt 2
Prawa wekslowego, a także mając na względzie oczywistość naruszenia ww.
przepisu w świetle art. 58 § 1 i § 3 k.c., nie budzi wątpliwości, iż naruszenie miało
charakter rażący.
Odnosząc się do zarzutu rażącego naruszenia prawa procesowego, tj. art. 486
§ 1 w zw. z art. 485 § 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania nakazu
zapłaty), Sąd Najwyższy uznaje zarzut za zasadny.
Zgodnie z art. 485 § 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania
nakazu zapłaty), sąd wydaje nakaz zapłaty przeciwko zobowiązanemu z „weksla,
czeku, warrantu lub rewersu należycie wypełnionego, których prawdziwość i treść nie
nasuwają wątpliwości”. Jedną z cech weksla jako środka służącego zabezpieczeniu
jest łatwość przymusowej realizacji inkorporowanej w tym papierze wartościowym
wierzytelności w drodze postępowania sądowego. W tym względzie uwagę zwracają
w szczególności udogodnienia dla wierzyciela związane z uzyskaniem nakazu
zapłaty w postępowaniu nakazowym. Reguły postępowania nakazowego są tak
zmodyfikowane, aby zapewniać większą ochronę interesów wierzyciela (zob. P.
II NSNc 272/24
27
Machnikowski, rozdział ix dochodzenie roszczeń wekslowych w postępowaniu
nakazowym [w:] Prawo wekslowe, Warszawa 2009, Lexonline). Te „preferencje”
proceduralne wymagają jednak restrykcyjnego interpretowania przepisów o
postępowaniu nakazowym, nie jest bowiem zasadne dodatkowe naruszanie
„równowagi sił” przez liberalizację oceny wymagań formalnych, które umożliwią
skorzystanie z tego postępowania (zob. J. Kołacz, Weksel „należycie wypełniony”
jako podstawa wydania przez sąd nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, PS
2009, nr 6, s. 42). Istota postępowania nakazowego polega na tym, że na podstawie
pozwu i dołączonego do niego dokumentu stwierdzającego niewątpliwie żądanie,
organ sądowy, po zbadaniu jedynie treści pozwu i załączonych do niego dokumentów,
wydaje bez rozprawy i bez wysłuchania pozwanego nakaz zapłaty, którym poleca
pozwanemu spełnienie świadczenia (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 7 grudnia
1993 r., III CZP 165/93).
Nakaz zapłaty na podstawie weksla może być wydany, jeżeli spełnione są
łącznie trzy wymogi, tj. weksel jest należycie wypełniony, czyli ma wszystkie te
elementy, w myśl art. 1 i 2, lub art. 101 i 102 Prawa wekslowego, które zależnie od
rodzaju weksla są niezbędne dla jego ważności; po drugie prawdziwość weksla nie
nasuwa wątpliwości; po trzecie niewątpliwa jest także treść weksla. Ponadto należy
podkreślić, że w postępowaniu nakazowym z weksla dochodzić można jedynie
roszczeń wynikających wprost z treści weksla, czyli roszczeń o zapłatę sumy
wekslowej i odsetek, o których mowa w art. 5 Prawa wekslowego, jak też roszczeń
ubocznych wymienionych w art. 48 i 49 Prawa wekslowego. Szczególnym
przypadkiem braku podstaw do wydania nakazu zapłaty jest sytuacja, gdy niecałe
żądanie pozwu ma swoją podstawę w wekslu, zwłaszcza gdy powód żąda sumy
większej niż suma wekslowa albo żąda odsetek od daty wcześniejszej niż wynikająca
z treści weksla. W tej sytuacji należy całe powództwo rozpoznać w postępowaniu
zwykłym, ponieważ przepisy Kodeksu postępowania cywilnego nie pozwalają na
wydawanie częściowych nakazów zapłaty (zob. P. Machnikowski, 2. Wszczęcie
postępowania nakazowego i wydanie nakazu zapłaty, [w:] Prawo wekslowe,
Warszawa 2009, lexonline; T. Ereciński objaśnienia do art. 491, [w:] J. Gudowski, K.
Weitz, T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom III.
Postępowanie rozpoznawcze, wyd. V, Warszawa 2016, lexonline).
II NSNc 272/24
28
Użycie w wekslu przedstawionym wraz z pozwem sformułowania
„zapłacę bez protestu za ten sola weksel” nie pozostawia wątpliwości, iż zawiera ono
przyrzeczenie bezwarunkowego zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej – jest to
bezsprzecznie weksel własny, o którym mowa w art. 101 Prawa wekslowego.
Stwierdzając powyższy fakt, należy jednak zauważyć, że treść
przedmiotowego weksla obejmuje także dodatkową klauzulę, wychodzącą poza
hipotezę art. 110 Prawa wekslowego. Brzmi ona w sposób następujący: „wraz z
odsetkami umownymi w wysokości trzynastu procent w skali miesiąca liczonymi od
dnia 16 kwietnia 2005 r.”.
Obok tego w treści umowy pożyczki wskazano, że „odsetki umowne z tytułu
nieterminowej spłaty wynoszą 13% w stosunku miesięcznym, od sumy kwoty
pożyczki i opłaty od pożyczki i są płatne z góry za każdy dzień zwłoki”. Z kolei w
deklaracji wekslowej wpisano, że „Odsetki z tytułu nie wykupienia weksla wynoszą 13%
w skali miesiąca. Liczone są z góry od kwoty wekslowej, począwszy od dnia
następującego po dniu w którym weksel miał zostać wykupiony”.
W tym kontekście należy przypomnieć, że poza elementami przewidzianymi
w art. 101 Prawa wekslowego weksel własny może zawierać także inne składniki
jego treści, określane jako „klauzule wekslowe”, które zwykle w literaturze dzieli się
na klauzule wekslowo: skuteczne, niedopuszczalne (unieważniające weksel) oraz
obojętne, w ramach których można wyróżnić klauzule odnoszące się do stosunków
pozawekslowych (tzw. klauzule kupieckie). Te ostatnie nie oddziałują na
zobowiązanie wekslowe, jeżeli tylko ich sformułowanie nie narusza wymagań
określonych w art. 1 lub art. 101 Prawa wekslowego (zob. J. Jastrzębski, Objaśnienia
do art. 101, [w:] M. Kaliński, J. Jastrzębski, Komentarz do ustawy – Prawo wekslowe,
[w:] Prawo wekslowe i czekowe. Komentarz, wyd. III, Warszawa 2014, lexonline pkt
11; I. Heropolitańska, Objaśnienia do art. 1, [w:] Komentarz do ustawy – Prawo
wekslowe, [w:] Prawo wekslowe i czekowe. Komentarz, Warszawa 2011, lexonline,
pkt 8).
Wśród klauzul wekslowo skutecznych wymienić można klauzulę odsetkową,
skuteczną jednak w granicach przewidzianych w art. 5 Prawa wekslowego.
W przedłożonym wekslu jako datę jego wykupu wskazano datę 16 kwietnia 2005 r.,
zatem w przypadku, gdyby była na nim zawarta klauzula odsetkowa, to powinna być
II NSNc 272/24
29
ona uważana za nienapisaną, co wynika z art. 5 Prawa wekslowego. Jak zostało to
już wyjaśnione, treść klauzuli zawartej na przedłożonym wekslu wraz z porozumiem
wekslowym wskazuje, że nie stanowiła ona klauzuli, o jakiej mowa w art. 5 Prawa
wekslowego. Stąd należało dokonać oceny charakteru zawartej na wekslu klauzuli i
jej znaczenia dla stosunku wekslowego. Już samo zawarcie na wekslu tego rodzaju
klauzuli odsetkowej powinno budzić wątpliwości co do treści weksla. Sąd miał
powody, by uznać, że okoliczność ta stanowiła wystarczającą podstawę do
skierowania sprawy na rozprawę w celu rozpoznania jej w zwykłym procesie. Z tego
powodu Sąd mając na uwadze art. 486 § 1 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym w
dacie wydania nakazu zapłaty) powinien skierować sprawę na rozprawę.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia w sposób rażący prawa materialnego,
tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c. w zw. z art. 221 k.c. i art. 3851 § 1 k.c.,
Sąd Najwyższy uznaje go za bezprzedmiotowy.
Z analizowanej przez Sąd Najwyższy sprawy wynika, że Sąd wydając nakaz
zapłaty w postępowaniu nakazowym z weksla, wbrew argumentacji zawartej
w uzasadnieniu nakazu zapłaty sporządzonym na podstawie art. 92 u.SN, nie wziął
pod uwagę charakteru, w jakim występowała w sprawie pozwana (konsument).
Argumentacja Sądu, że dokonał on analizy umowy pożyczki z 20 grudnia 2004 r.,
w tym postanowień zastrzegających odsetki w wysokości 13% miesięcznie, w świetle
treści art. 3531 k.c., oraz uwzględnił brak w dacie orzekania stosownych przepisów
o odsetkach maksymalnych, nie znajduje zastosowania przy wydaniu nakazu zapłaty
z weksla. Sąd bowiem wydając nakaz zapłaty z weksla opiera go na tym wekslu i
danych w nim zawartych, a nie na treści stosunku podstawowego, wynikającego
z umowy pożyczki.
Biorąc pod uwagę powyższe, jak również okoliczność, że Sąd nie uwzględnił,
iż pozwana jest konsumentem, Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że tym
samym Sąd orzekając w niniejszej sprawie nie analizował stosunku podstawowego
łączącego strony umowy, także w kontekście budzących wątpliwości jej postanowień.
A skoro tak, to Sąd Najwyższy nie przesądza czy te podniesione przez skarżącego
zarzuty wraz z dokonaną na ich poparcie obszerną analizą przepisów są zasadne.
Wobec stwierdzenia przez Sąd Najwyższy zaistnienia przesłanki
szczegółowej skargi nadzwyczajnej w postaci rażącego naruszenia art. 48 pkt 2
II NSNc 272/24
30
Prawa wekslowego oraz art. 485 § 2 w zw. z art. 486 § 1 k.p.c. oraz naruszenie art. 76
i art. 64 ust.1 Konstytucji RP, jest on uprawniony do zbadania, czy w wyniku
wspomnianego naruszenia, można mówić o konieczności uchylenia lub zmiany
zaskarżonego orzeczenia celem zapewnienia poszanowania zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę, że instytucja skargi
Nadzwyczajnej powinna być wykorzystywana z daleko posuniętą ostrożnością i nie
powinna być postrzegana jako kolejny nadzwyczajny środek zaskarżenia służący
kontroli i ewentualnej korekcie wszelkich wadliwych orzeczeń. Jak wskazał Sąd
Najwyższy w kilku wydanych rozstrzygnięciach, skarga nadzwyczajna jest „wentylem
bezpieczeństwa”, środkiem absolutnie ekstraordynaryjnym, który winien być
wnoszony przez uprawniony podmiot tylko we wskazanych w ustawie sytuacjach (zob.
wyrok Sądu Najwyższego z 24 czerwca 2020 r., I NSNc 41/19; postanowienie Sądu
Najwyższego z 30 czerwca 2021 r., I NSNc 61/20), kiedy skorygowanie
prawomocnego orzeczenia w celu zapewnienia zgodności z zasadami
konstytucyjnymi przy pomocy innych środków nadzwyczajnych nie jest już, bądź
nigdy nie było, możliwe (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021 r., I NSNc
199/21).
Dokonując oceny ziszczenia się przesłanki funkcjonalnej, czyli oceniając
konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń z zasadą wynikającą
z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie konstytucyjnych wartości.
Przemawia za tym nie tylko charakter zasady z art. 2 Konstytucji, której zachowanie
jest oceniane nie tyle w dychotomicznych kategoriach naruszenia bądź
nienaruszenia, ale przez ocenę stopnia jej realizacji w optymalizacyjnej konfrontacji
z innymi zasadami.
Biorąc po uwagę specyfikę kontroli nadzwyczajnej, celem ostatniego jej etapu
jest wykazanie, że natura i rozmiar nieprawidłowości popełnionych przy wydawaniu
zaskarżonego orzeczenia usprawiedliwia odstąpienie od – wynikającej skądinąd
również z zasady państwa prawnego – ochrony przynależnej powadze rzeczy
osądzonej poprzez zmianę lub uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty. Co do
zasady, art. 2 Konstytucji RP stoi na straży ostateczności i trwałości prawomocnych
II NSNc 272/24
31
orzeczeń sądów powszechnych, jednak niekiedy natura i ciężar popełnionych
uchybień może nakazywać danie pierwszeństwa względom wynikającym z
konieczności ochrony innych praw i wolności konstytucyjnych.
W sprawie podlegającej rozpoznaniu ważeniu podlegają, z jednej strony,
ochrona stabilności prawomocnych orzeczeń sądowych, z drugiej zaś wzgląd
na zasadę zaufania obywatela do państwa.
Skonfrontowanie obu tych wartości wymaga uwzględnienia istotnych dla
oceny tej kwestii okoliczności sprawy. Kluczowy jest tutaj fakt, że pozwana została
obciążona obowiązkiem zapłaty kwoty powiększonej o dalsze odsetki w wysokości
13% miesięcznie wbrew brzmieniu art. 48 Prawa wekslowego, który w sposób
wyczerpujący wskazuje jakich sum może żądać posiadacz weksla od zwrotnie
zobowiązanego (odsetki ustawowe). Dodatkowo istotne znaczenie ma okoliczność,
że na pozwaną według treści nakazu zapłaty nałożono obowiązek uiszczania
dalszych odsetek od dnia 16 kwietnia 2005 r.
W takiej sytuacji, zdaniem Sądu Najwyższego, należy dojść do wniosku,
że miało miejsce wydanie oczywiście niesprawiedliwego nakazu zapłaty i tym samym
wyraźne naruszenie zasady zaufania obywatela do państwa oraz związanej z nią
zasadą bezpieczeństwa prawnego jednostki. Nakaz ów bowiem stwierdził obowiązek
pozwanej zapłaty – roszczenia głównego – sumy wekslowej, która powinna wzbudzić
co do jej wysokości wątpliwość Sądu (obejmuje ona m.in. odsetki karne – które
wynoszą 13% miesięcznie), wysokości stopy odsetek umownych w miejsce
obowiązujących odsetek ustawowych za nieterminowe wykupienie weksla, braku
daty końcowej naliczania odsetek, które stoją w sprzeczności z obowiązującym
prawem, a przy tym godzą w elementarne poczucie sprawiedliwości.
W ocenie Sądu Najwyższego z powyższych względów zaktualizowały się
przesłanki, o których mowa w art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN tj., zaskarżone orzeczenie
narusza zasady lub wolności i prawa człowieka (art. 76 i 64 ust. 1 Konstytucji) oraz
w sposób rażący narusza prawo na skutek jego niewłaściwego zastosowania (art.
486 § 1 k.p.c., czy art. 48 pkt 2 Prawa wekslowego), a eliminacja wadliwego nakazu
zapłaty z 25 lipca 2005 r. konieczna jest dla zapewnienia zgodności z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej co stanowiło o uznaniu skargi za zasadną.
II NSNc 272/24
32
Zgodnie z art. 91 § 1 zdanie pierwsze u.SN w przypadku uwzględnienia skargi
nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy uchyla zaskarżone orzeczenie w całości lub w części
i stosownie do wyników postępowania orzeka co do istoty sprawy albo przekazuje
sprawę do ponownego rozpoznania właściwemu sądowi, w razie potrzeby uchylając
także orzeczenie sądu pierwszej instancji, albo umarza postępowanie.
Na przeszkodzie uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej nie stoi treść art. 115
§ 2 u.SN, zgodnie z którym, jeżeli zachodzą przesłanki wskazane w art. 89 § 1 u.SN,
a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne, w szczególności
jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat, a także
jeżeli uchylenie orzeczenia naruszyłoby międzynarodowe zobowiązania
Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza się do stwierdzenia wydania
zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności,
z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że zasady lub wolności i prawa
człowieka i obywatela określone w Konstytucji przemawiają za wydaniem
rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.
Pomimo że od wydania zaskarżonego nakazu upłynęło już ponad 5 lat, to
według Sądu Najwyższego prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji RP
przemawiają za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN. Dalsze
obowiązywanie zaskarżonego nakazu zapłaty skutkowałoby utrzymaniem istnienia
długu pozwanej w rozmiarze dotkliwie ingerującym w jej prawa majątkowe, a w
szczególności w prawo własności chronione przez art. 64 ust. 1 Konstytucji RP.
Pozwana w celu zaspokojenia wierzyciela musiałaby bowiem zostać pozbawiona
znaczącej części swojego majątku, bowiem według informacji skarżącego na dzień
13 lipca 2023 r. pozostało do wyegzekwowania 27 024,77 zł.
Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Sąd, uznając, że pozwana posiada
status konsumenta, zastosuje prawo należne pozwanej i oceni stosunek podstawowy
łączący strony. Weźmie przy tym pod uwagę fakt zastrzeżenia w umowie pożyczki
odsetek umownych w wysokości 13% miesięcznie, opłaty pożyczki, posiłkując się
relewantnymi przepisami prawa materialnego i procesowego oraz poglądami
Sądu Najwyższego wyrażonymi powyżej.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie 91 § 1 u.SN
orzeka jak w sentencji wyroku.
II NSNc 272/24
33
Jednocześnie, na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN,
Sąd Najwyższy znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania wywołanego
wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
[D.Z.]
[r.g.]
