II KK 26/26
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 21 kwietnia 2026 r.
SSN Andrzej Stępka (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Jarosław Matras
SSN Marek Pietruszyński
po rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 21 kwietnia 2026 r. w trybie art. 535 § 5 k.p.k.,
w sprawie Ł.P. skazanego z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k.
kasacji Prokuratora Generalnego na korzyść oskarżonego od prawomocnego wyroku
Sądu Rejonowego w Węgrowie z dnia 15 listopada 2023 r., sygn. akt II K 315/23,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Rejonowemu w Węgrowie do ponownego rozpoznania.
Jarosław Matras
Andrzej Stępka
Marek Pietruszyński
UZASADNIENIE
Ł.P. został oskarżony o to, że w dniu 25 marca 2022 r. w nieustalonym
miejscu, ze skutkiem w O., gm. Ł., w pow. w., w woj. […], w celu osiągnięcia korzyści
majątkowej za pośrednictwem strony internetowej www.[...].pl wprowadził w błąd
A.K., co do zamiaru sprzedaży agregatu prądotwórczego m-ki H., nie mając zamiaru
II KK 26/26
2
od samego początku wywiązać się z zawartej umowy i po otrzymaniu pieniędzy z
tytułu zaliczki na podany wcześniej przez siebie nr rachunku bankowego 20 1160
2202 0000 0005 2012 10040 nie wywiązał się z tejże umowy oraz nie dokonał zwrotu
pieniędzy, czym doprowadził A.K. do niekorzystnego rozporządzenia własnym
mieniem w kwocie 600 zł, przy czym czynu tego dopuścił się w ciągu 5 lat od odbycia
kary pozbawienia wolności w rozmiarze przekraczającym 6 miesięcy orzeczonej za
umyślne przestępstwo podobne, to jest o czyn z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1
k.k.
Sąd Rejonowy w Węgrowie na mocy wyroku z dnia 15 listopada 2023 r., sygn.
akt II K 315/23, uznał oskarżonego Ł.P. za winnego popełnienia zarzucanego mu
czynu i za to na podstawie art. 286 § 1 k.k skazał go na karę roku pozbawienia
wolności. Na podstawie art. 46 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonego obowiązek
naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody w całości poprzez zapłatę na rzecz
pokrzywdzonego A.K. kwoty 600 zł i zwolnił go od opłaty, zaś wydatki przejął na
rachunek Skarbu Państwa.
Przedmiotowy wyrok uprawomocnił się w dniu 23 listopada 2023 r., bez
postępowania odwoławczego (k. 237). Wobec braku stosownych wniosków stron,
Sąd Rejonowy nie sporządził pisemnego uzasadnienia.
Na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. Prokurator Generalny zaskarżył powyższy
wyrok w całości, wnosząc kasację na korzyść skazanego Ł.P.
Na zasadzie art. 523 § 1 k.p.k., art. 526 § 1 k.p.k. oraz art. 537 § 1 i 2 k.p.k.
zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa
karnego procesowego, a mianowicie art. 79 § 4 k.p.k. oraz art. 79 § 3 k.p.k. w zw. z
art. 79 § 1 pkt 4 k.p.k. w zw. z art. 6 k.p.k., polegające na wydaniu przez Sąd
zarządzenia stwierdzającego brak obligatoryjności obrony i zwolnieniu
wyznaczonego wcześniej obrońcy z urzędu z jego obowiązków, pomimo, iż z treści
opinii biegłych lekarzy psychiatrów wynikało, że oskarżony Ł.P. może prowadzić
obronę wyłącznie przy zapewnieniu pomocy prawnej, co skutkowało
przeprowadzeniem rozpraw w dniach 9 października 2023 r. i 15 listopada 2023 r.
bez obowiązkowego udziału obrońcy, co stanowi bezwzględną przyczynę uchylenia
orzeczenia, określoną w dyspozycji art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.
II KK 26/26
3
W konkluzji Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i
przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Węgrowie do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja Prokuratora Generalnego okazała się oczywiście zasadna, a zatem
należało uwzględnić ją w całości na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.
Z akt sprawy wynika, że w toku postępowania przygotowawczego prokurator
powziął uzasadnioną wątpliwość co do zdolności oskarżonego Ł.P. rozpoznania
znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem w chwili popełnienia
zarzuconego mu występku oraz odnośnie do tego, czy jego stan zdrowia
psychicznego pozwalał na udział w postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób
samodzielny oraz rozsądny (k. 166). W związku z tym Sąd Rejonowy w Węgrowie,
na wniosek prokuratora, zarządzeniem z dnia 13 lipca 2023 r., sygn. akt II Kp 102/23,
na podstawie art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. wyznaczył Ł.P. obrońcę z urzędu (k. 177). Z
treści opinii psychiatryczno-psychologicznej sporządzonej przez biegłych
psychiatrów oraz psychologa wynikało, że oskarżony jest osobą upośledzoną w
stopniu lekkim (F70) oraz występuje u niego wieloletnie uzależnienie od alkoholu
(F10.2). W czasie popełnienia zarzucanego mu czynu oskarżony był w stanie
rozpoznać znaczenie czynu i pokierować swoim postępowaniem. Biegli zaopiniowali,
że w obecnym stanie zdrowia psychicznego Ł.P. może uczestniczyć w czynnościach
procesowych, brać udział w postępowaniu karnym, lecz prowadzić obronę przy
zapewnieniu pomocy prawnej (k. 178-182).
Po wpłynięciu aktu oskarżenia, Przewodnicząca Wydziału Karnego Sądu
Rejonowego w Węgrowie wydała w dniu 4 września 2023 r. zarządzenie o
wyznaczeniu rozprawy głównej w sprawie o sygn. II K 315/23, na mocy którego, z
uwagi na treść opinii sądowo-psychiatrycznej zwolniony został z obowiązków
obrońca z urzędu, wcześniej wyznaczony Ł.P. (k. 212v), o czym powiadomiono
oskarżonego (k. 219). W konsekwencji tego zarządzenia o zwolnieniu obrońcy z
pełnionych obowiązków, obrońca nie został zawiadomiony o terminie rozprawy
głównej i nie brał w niej udziału w dniach 9 października 2023 r. i 15 listopada 2023
r. (k. 228-229, 232). Na drugim terminie doszło do wydania wyroku (k. 233).
Zgodnie z art. 79 § 1 pkt 4 k.p.k., w postępowaniu karnym oskarżony musi
mieć obrońcę, jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość czy stan jego zdrowia
II KK 26/26
4
psychicznego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób
samodzielny oraz rozsądny. Z art. 79 § 4 k.p.k. wynika, że uznając za uzasadnioną
opinię biegłych lekarzy psychiatrów, iż czyn oskarżonego nie został popełniony w
warunkach wyłączenia lub znacznego ograniczenia zdolności rozpoznania
znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem, a stan zdrowia
psychicznego oskarżonego pozwala na jego udział w postępowaniu i prowadzenie
obrony w sposób samodzielny i rozsądny, sąd orzeka, że udział obrońcy nie jest
obowiązkowy. Prezes sądu albo sąd zwalnia wówczas obrońcę z jego obowiązków,
chyba, że zachodzą inne okoliczności przemawiające za tym, aby oskarżony miał
obrońcę wyznaczonego z urzędu.
W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że konieczne
jest dla ustania obrony obligatoryjnej nie tylko to, aby biegli w opinii wywołanej na
podstawie art. 202 § 1 k.p.k. nie mieli wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego
oskarżonego jak i możliwości prowadzenia przez niego samodzielnie i rozsądnie
obrony, ale także to, by sąd wydał postanowienie na podstawie art. 79 § 4 k.p.k. po
dokonaniu własnej oceny wydanej przez biegłych opinii. To sąd ma dokonać oceny
zasadności opinii biegłych lekarzy i dopiero gdy sąd uzna ją za uzasadnioną to
orzeka, że udział obrońcy nie jest obowiązkowy. Dopiero wówczas prezes sądu (lub
upoważniony sędzia), może wydać postanowienie o zwolnieniu obrońcy z urzędu z
jego obowiązków obrończych - dopóki takie postanowienie nie zostanie wydane, a
nie wyda takiego orzeczenia uprzednio sąd oceniający opinię biegłych i uznający ją
za uzasadnioną, to obrońca z urzędu dalej w sprawie występuje (por. wyroki Sądu
Najwyższego: z dnia 11 września 2025 r., III KK 291/25, LEX nr 3919759; z dnia 21
kwietnia 2021 r., III KK 114/21, LEX nr 3215604; postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 18 maja 2022 r., I KZP 10/21, OSNK 2022, z. 6, poz. 23). Jeżeli zachodzi
przypadek obrony obligatoryjnej (art. 79 § 1 i 2 k.p.k.), to z mocy przepisu art. 79 § 3
k.p.k. udział obrońcy w rozprawie jest konieczny i dotyczy każdego terminu rozprawy
(por. wyrok SN z dnia 9 stycznia 2024 r., I KK 208/23, LEX nr 3716899).
W niniejszej sprawie biegli nie orzekli, że oskarżony Ł.P. może prowadzić
obronę samodzielnie – przeciwnie, uznali, iż może brać udział w postępowaniu
karnym i prowadzić obronę, lecz przy zapewnieniu pomocy prawnej. Nie ulega
wątpliwości, że obrona obligatoryjna ma miejsce także wówczas, gdy zachodzi
II KK 26/26
5
uzasadniona wątpliwość co do tego czy oskarżony może bronić się samodzielnie i
rozsądnie, czyli bez pomocy obrońcy. Obrona obligatoryjna w takim wypadku ma
wyraźnie gwarancyjny charakter i służy ochronie praw osób z zaburzeniami
psychicznymi uczestniczącymi w postępowaniu karnym jako strona procesowa.
Prokurator Generalny słusznie podnosi, że brak udziału obrońcy we
wskazanych rozprawach przed Sądem Rejonowym w Węgrowie, pomimo wyraźnej
dyspozycji art. 79 § 3 k.p.k., w powiązaniu z jednoznacznymi wnioskami zawartymi
w opinii sądowo-psychiatrycznej, spowodował naruszenie prawa oskarżonego do
obrony w ujęciu art. 6 k.p.k. A zatem wydanie zarządzenia na podstawie art. 79 § 4
k.p.k. w przedmiotowej sprawie było w sposób oczywisty bezpodstawne i wadliwe,
skoro nie ziścił się warunek konieczny do jego wydania. W kosekwencji brak udziału
obrońcy w rozprawie doprowadził do wystąpienia bezwzględnej przesłanki
odwoławczej w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., która uzasadnia uchylenie
zaskarżonego orzeczenia bez potrzeby wskazywania wpływu tego uchybienia na
treść orzeczenia.
W rezultacie, Sąd Najwyższy uwzględniając kasację Prokuratora Generalnego
wniesioną na korzyść skazanego, na mocy art. 537 § 2 k.p.k., uchylił zaskarżony
wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w
Węgrowie. Prowadząc kolejny raz niniejszą sprawę Sąd wyznaczy oskarżonemu
obrońcę z urzędu (chyba, że Ł.P. ustanowi obrońcę z wyboru) i przeprowadzi
postępowanie bacząc, by nie doszło do naruszenia przepisów prawa.
Jarosław Matras Andrzej Stępka Marek Pietruszyński
[WB]
[r.g.]
